టైగర్ రిజర్వులు & వన్యప్రాణి ప్రాజెక్టులు (Tiger Reserves)

పులుల సంఖ్య తగ్గిపోతుండటంతో వాటిని కాపాడటానికి భారత ప్రభుత్వం 1973లో 'ప్రాజెక్ట్ టైగర్' ప్రారంభించింది. ఇది ప్రపంచంలో అతి పెద్ద వన్యప్రాణి సంరక్షణ ప్రాజెక్టులలో ఒకటి.

• ప్రారంభం: 1 ఏప్రిల్ 1973, ఉత్తరాఖండ్‌లోని జిమ్ కార్బెట్ నేషనల్ పార్కులో.
• మొదటి దశలో: 9 టైగర్ రిజర్వులు ఏర్పాటు చేశారు.
• జిమ్ కార్బెట్ (ఉత్తరాఖండ్), రణతంబోర్ (రాజస్థాన్), కన్హా (మధ్యప్రదేశ్)
• బందీపూర్ (కర్ణాటక), మెల్‌ఘాట్ (మహారాష్ట్ర), మానస్ (అస్సాం)
• సిమ్లిపాల్ (ఒడిశా), సుందర్బన్స్ (పశ్చిమ బెంగాల్), పలామౌ (జార్ఖండ్)
• NTCA (జాతీయ పులుల సంరక్షణ ప్రాధికార సంస్థ): 2006 సవరణతో వన్యప్రాణి చట్టం కింద చట్టబద్ధ సంస్థగా ఏర్పడింది. కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో ఉంటుంది.
• జాతీయ జంతువు: పులి (1973లో సింహం స్థానంలో ప్రకటించారు).
• టైగర్ రిజర్వు నిర్మాణం:
  1. కోర్ ఏరియా (Core): పూర్తిగా రక్షిత ప్రాంతం, మానవ కార్యకలాపాలు లేవు.
  2. బఫర్ జోన్ (Buffer): కోర్ చుట్టూ, స్థానికుల పరిమిత వినియోగం అనుమతిస్తారు.
• ఉద్దేశం: పులి ఆవాసాలను కాపాడి, సంఖ్యను పెంచడం.

భారతదేశంలో పులుల సంఖ్యను శాస్త్రీయంగా లెక్కిస్తారు. గత గణనల సంఖ్యలు, అత్యధిక పులులున్న రాష్ట్రం వంటి వివరాలు ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి.

• గణన విధానం: ప్రతి నాలుగేళ్లకు ఒకసారి 'అఖిల భారత పులుల అంచనా (All India Tiger Estimation)' నిర్వహిస్తారు. కెమెరా ట్రాప్‌లు, పాదముద్రల ఆధారంగా లెక్క వేస్తారు.
• పులుల సంఖ్య:
  1. 2006: 1,411
  2. 2010: 1,706
  3. 2014: 2,226
  4. 2018: 2,967
  5. 2022: 3,167 (ప్రాజెక్ట్ టైగర్ 50 ఏళ్ల సందర్భంగా 2023లో విడుదల)
• అత్యధిక పులులున్న రాష్ట్రం: మధ్యప్రదేశ్ – 'టైగర్ స్టేట్' అని పిలుస్తారు. తర్వాతి స్థానాల్లో కర్ణాటక, ఉత్తరాఖండ్ ఉన్నాయి.
• ప్రపంచ వాటా: ప్రపంచంలోని అడవి పులుల్లో అధిక భాగం భారతదేశంలోనే ఉన్నాయి.
• అంతర్జాతీయ పులుల దినోత్సవం: జూలై 29.
• పులి జాతి: భారత పులిని బెంగాల్ టైగర్ (Panthera tigris tigris) అంటారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 2006 → 1,411; 2010 → 1,706; 2014 → 2,226; 2018 → 2,967; 2022 → 3,167. ప్రతి గణనలో సంఖ్య పెరుగుతూ వచ్చింది.

భారతదేశంలో 50కి పైగా టైగర్ రిజర్వులు ఉన్నాయి. అన్నింటినీ గుర్తుంచుకోవడం కష్టం కాబట్టి పరీక్షల్లో తరచూ వచ్చే ముఖ్యమైన రిజర్వులపై దృష్టి పెట్టండి.

• మధ్యప్రదేశ్: కన్హా, బాంధవ్‌గఢ్, పెంచ్, పన్నా, సత్పురా.
• కన్హా – రుడ్‌యార్డ్ కిప్లింగ్ 'జంగిల్ బుక్' ప్రేరణ ప్రాంతంగా ప్రసిద్ధి.
• రాజస్థాన్: రణతంబోర్, సరిస్కా.
• ఉత్తరాఖండ్: జిమ్ కార్బెట్, రాజాజీ.
• కర్ణాటక: బందీపూర్, నాగర్‌హోళె, భద్ర, దండేలి–అన్షి.
• కేరళ: పెరియార్, పరంబికులం.
• తమిళనాడు: ముదుమలై, అన్నామలై, కలక్కాడ్–ముండంతురై.
• అస్సాం: కాజీరంగా, మానస్, నమేరి, ఓరాంగ్.
• పశ్చిమ బెంగాల్: సుందర్బన్స్ (మడ అడవుల్లో పులులు ఉండే ఏకైక ప్రధాన రిజర్వు).
• ఒడిశా: సిమ్లిపాల్, సత్కోసియా.
• మహారాష్ట్ర: తాడోబా–అంధారి, మెల్‌ఘాట్, పెంచ్ (మహారాష్ట్ర భాగం), సహ్యాద్రి.
• అతిపెద్ద టైగర్ రిజర్వు: నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం (ఆంధ్రప్రదేశ్ & తెలంగాణ).
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని రిజర్వులు: నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం (AP/TS), కవ్వాల్ (తెలంగాణ), అమ్రాబాద్ (నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం రిజర్వులో తెలంగాణ భాగం).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మధ్యప్రదేశ్ = పులుల రాష్ట్రం; కన్హా, బాంధవ్‌గఢ్ ఎక్కువగా అడిగే పేర్లు.

ఏనుగులు, వాటి ఆవాసాలు, ఏనుగు కారిడార్లను కాపాడటానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్‌ను ప్రారంభించింది. భారత ఏనుగు 'జాతీయ వారసత్వ జంతువు'.

• ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్ ప్రారంభం: 1992 – కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా.
• లక్ష్యాలు:
  1. ఏనుగుల సహజ ఆవాసాలను, వలస మార్గాలను (కారిడార్లు) కాపాడటం.
  2. మనిషి–ఏనుగు సంఘర్షణ తగ్గించడం.
  3. బందీ ఏనుగుల సంక్షేమం.
• జాతీయ వారసత్వ జంతువు: భారత ఏనుగును 2010లో 'జాతీయ వారసత్వ జంతువు (National Heritage Animal)' గా ప్రకటించారు.
• ఏనుగు రిజర్వులు (Elephant Reserves): దేశంలో 30కి పైగా ఏనుగు రిజర్వులు ఉన్నాయి.
• ఏనుగు జనాభా అధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాలు: కర్ణాటక, అస్సాం, కేరళ – అధిక సంఖ్యలో ఏనుగులు ఉన్నాయి.
• ఏనుగుల గణన: ప్రతి 5 ఏళ్లకు ఒకసారి నిర్వహిస్తారు.
• ప్రపంచ ఏనుగుల దినోత్సవం: ఆగస్టు 12.
• గజ నివేదిక (Gajah Report): ఏనుగుల సంరక్షణ కోసం ప్రత్యేక టాస్క్‌ఫోర్స్ నివేదిక.

ప్రాజెక్ట్ టైగర్, ఎలిఫెంట్ తో పాటు అనేక ఇతర జాతుల కోసం ప్రాజెక్టులు ఉన్నాయి. జాతి పేరు – ప్రాజెక్టు సంవత్సరం – ప్రదేశం జతలుగా పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• ప్రాజెక్ట్ క్రోకడైల్ (Crocodile): 1975. ఒడిశాలోని భితర్కనిక ప్రాంతం ప్రముఖం. ఘారియల్, ఉప్పునీటి మొసలి, మగర్ మొసళ్లను కాపాడే లక్ష్యం.
• ప్రాజెక్ట్ హంగుల్ (Hangul):
  1. 1970 – జమ్మూ కశ్మీర్‌లోని దచిగామ్ నేషనల్ పార్కు
  2. కశ్మీర్ జింక కోసం.
• ప్రాజెక్ట్ స్నో లెపర్డ్ (Snow Leopard): 2009 – హిమాలయ ప్రాంతాల్లో మంచు చిరుత సంరక్షణ.
• ప్రాజెక్ట్ సీ టర్టిల్ (Sea Turtle):
  1. 1999 – ఒడిశా తీరంలో ఆలివ్ రిడ్లీ తాబేళ్ల రక్షణ
  2. గహిర్మాత ప్రాంతం ప్రసిద్ధి.
• ప్రాజెక్ట్ డాల్ఫిన్ (Dolphin): 2020లో ప్రకటించారు. గంగా డాల్ఫిన్ 2009లో జాతీయ జల జంతువుగా గుర్తింపు పొందింది. విక్రమశిల గంగా డాల్ఫిన్ అభయారణ్యం బిహార్‌లో ఉంది.
• ప్రాజెక్ట్ చీతా (Cheetah): 2022 సెప్టెంబర్‌లో నమీబియా నుండి 8 చిరుతలను మధ్యప్రదేశ్‌లోని కునో నేషనల్ పార్కుకు తీసుకొచ్చారు. తర్వాత దక్షిణాఫ్రికా నుండి కూడా తెచ్చారు.
• గిర్ సింహ ప్రాజెక్టు: గుజరాత్‌లోని గిర్ లో ఆసియా సింహాల సంరక్షణ.
• రైనో విజన్ 2020: అస్సాంలో ఖడ్గమృగాల సంఖ్య పెంచడానికి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మొసలి – 1975; డాల్ఫిన్ – 2009 గుర్తింపు, 2020 ప్రాజెక్టు; హంగుల్ – 1970; చీతా – 2022.

జాతీయ జంతువు, పక్షి, జల జంతువు వంటి చిహ్నాలు ప్రతి పోటీ పరీక్షలో అడిగే సులభమైన ప్రశ్నలు. వాటి శాస్త్రీయ పేర్లు, ప్రకటించిన సంవత్సరాలను జాగ్రత్తగా చదవండి.

• జాతీయ జంతువు: పులి (Panthera tigris) – 1973లో సింహం స్థానంలో ప్రకటించారు.
• జాతీయ పక్షి:
  1. నెమలి (Peacock
  2. Pavo cristatus).
• జాతీయ జల జంతువు: గంగా నది డాల్ఫిన్ (Platanista gangetica) – 2009.
• జాతీయ వారసత్వ జంతువు: ఏనుగు – 2010.
• జాతీయ సరీసృపం: కింగ్ కోబ్రా (King Cobra).
• జాతీయ చెట్టు: మర్రి (Banyan).
• జాతీయ పుష్పం: తామర (Lotus).
• జాతీయ పండు: మామిడి (Mango).
• జాతీయ నది: గంగ (2008లో ప్రకటించారు).
• రెడ్ డేటా బుక్:
  1. అంతరించే జాతులను తెలిపే జాబితా
  2. IUCN నిర్వహిస్తుంది.