జాతీయ పార్కులు & వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు (National Parks)

రెండూ రక్షిత ప్రాంతాలే అయినా వాటి రక్షణ స్థాయి, నియమాలు వేరు. పరీక్షల్లో 'జాతీయ పార్కులో ఏది అనుమతించరు?' వంటి ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• జాతీయ పార్కు (National Park):
  1. వన్యప్రాణి చట్టం 1972 ప్రకారం ప్రకటిస్తారు; సరిహద్దులు స్పష్టంగా నిర్ణయిస్తారు.
  2. మేత, అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ, వ్యవసాయం అనుమతించరు.
  3. ఒకసారి ప్రకటించాక సరిహద్దులు మార్చాలంటే శాసనసభ తీర్మానం అవసరం.
• వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (Wildlife Sanctuary):
  1. కొన్ని కార్యకలాపాలు (పరిమిత మేత, స్థానికుల హక్కులు) అనుమతించే వీలు ఉంటుంది.
  2. రక్షణ స్థాయి జాతీయ పార్కు కంటే తక్కువ.
  3. జాతీయ పార్కుగా ఉన్నతీకరించవచ్చు.
• భారతదేశపు మొదటి జాతీయ పార్కు: హెయిలీ నేషనల్ పార్కు (1936), ఇప్పటి జిమ్ కార్బెట్ నేషనల్ పార్కు, ఉత్తరాఖండ్.
• అతిపెద్ద జాతీయ పార్కు (విస్తీర్ణం): హేమిస్ నేషనల్ పార్కు, లడఖ్.
• అతిచిన్న జాతీయ పార్కు: సౌత్ బటన్ ఐలాండ్ నేషనల్ పార్కు, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
• అధికార పరిధి: ప్రకటించే అధికారం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు ఉంటుంది.

ఏ పార్కు ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది, అక్కడ ప్రత్యేకంగా కాపాడే జంతువు ఏది అనేది పరీక్షల్లో జతపరచే ప్రశ్నలుగా వస్తుంది. ఈ జాబితా శ్రద్ధగా చదవండి.

• కాజీరంగా (Kaziranga) – అస్సాం: ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగం (One-horned Rhinoceros).
• గిర్ (Gir) – గుజరాత్:
  1. ఆసియా సింహం (Asiatic Lion)
  2. ప్రపంచంలో ఏకైక సహజ నివాసం.
• సుందర్బన్స్ (Sundarbans) – పశ్చిమ బెంగాల్: రాయల్ బెంగాల్ టైగర్, మడ అడవులు (Mangroves).
• జిమ్ కార్బెట్ (Jim Corbett) – ఉత్తరాఖండ్:
  1. పులి
  2. మొదటి జాతీయ పార్కు.
• కీబుల్ లామ్జావో (Keibul Lamjao) – మణిపూర్:
  1. ప్రపంచంలో ఏకైక తేలియాడే పార్కు
  2. సంగాయ్ (Brow-antlered deer).
• దచిగామ్ (Dachigam) – జమ్మూ కశ్మీర్: హంగుల్ (Kashmir Stag).
• సైలెంట్ వ్యాలీ (Silent Valley) – కేరళ: సింహపు తోక కోతి (Lion-tailed Macaque).
• భితర్కనిక (Bhitarkanika) – ఒడిశా: ఉప్పునీటి మొసలి (Saltwater Crocodile).
• కేవలాదేవ్ ఘానా (Keoladeo Ghana) – రాజస్థాన్:
  1. వలస పక్షులు
  2. ఇది భరత్‌పూర్ పక్షి కేంద్రం.
• డెజర్ట్ నేషనల్ పార్కు – రాజస్థాన్: గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ (Great Indian Bustard).
• మానస్ (Manas) – అస్సాం: పులి, ఏనుగు, ఖడ్గమృగం వంటి అనేక జంతువులు.
• రణతంబోర్ (Ranthambore) – రాజస్థాన్: పులులకు ప్రసిద్ధి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఖడ్గమృగం = కాజీరంగా; సింహం = గిర్; సంగాయ్ = కీబుల్ లామ్జావో; హంగుల్ = దచిగామ్; సింహపు తోక కోతి = సైలెంట్ వ్యాలీ.

పక్షి అభయారణ్యాల పేర్లు, రాష్ట్రాలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు. ఇవి చాలావరకు చిత్తడి నేలల్లో, సరస్సుల్లో ఉంటాయి.

• పక్షి అభయారణ్యాలు (Bird Sanctuaries):
  1. వేదంతంగల్ (Vedanthangal) – తమిళనాడు: భారతదేశంలో అత్యంత పురాతన పక్షి అభయారణ్యంగా పేరు.
  2. రంగనతిట్టు (Ranganathittu) – కర్ణాటక: కావేరీ నదిపై.
  3. సలీం అలీ పక్షి అభయారణ్యం – గోవా: పక్షిశాస్త్రజ్ఞుడు సలీం అలీ పేరుతో.
  4. నల్ సరోవర్ (Nal Sarovar) – గుజరాత్: ఫ్లెమింగోలు, వలస పక్షులు.
  5. కుమరకోం (Kumarakom) – కేరళ: వేంబనాడ్ సరస్సు వద్ద.
  6. చిలికా సరస్సు – ఒడిశా: నలబన్ ద్వీపం పక్షి అభయారణ్యం; శీతాకాల వలస పక్షులకు ప్రసిద్ధి.
• పక్షి శాస్త్రవేత్త సలీం అలీ: 'భారత బర్డ్‌మ్యాన్ (Birdman of India)' అని పిలుస్తారు.
• ఇతర ప్రముఖ అభయారణ్యాలు:
  1. రాన్ ఆఫ్ కచ్ఛ్ అడవి గాడిద అభయారణ్యం – గుజరాత్: భారతీయ అడవి గాడిద (Indian Wild Ass).
  2. పెరియార్ (Periyar) – కేరళ: ఏనుగులు, పులులు; తేక్కడి సరస్సు.
  3. ముదుమలై (Mudumalai) – తమిళనాడు: నీలగిరి జీవావరణంలో భాగం.
• వలస పక్షులు (Migratory Birds): సైబీరియా, మధ్య ఆసియా నుండి శీతాకాలంలో భారత చిత్తడి నేలలకు వస్తాయి.

కొన్ని పార్కులు తమ ప్రత్యేకత వల్ల 'మొదటి', 'ఏకైక', 'అతిపెద్ద' రకం ప్రశ్నల్లో వస్తాయి. వీటిని విడిగా జాబితాగా గుర్తుంచుకోవడం మంచిది.

• గల్ఫ్ ఆఫ్ కచ్ఛ్ మెరైన్ నేషనల్ పార్కు – గుజరాత్: భారతదేశపు మొదటి సముద్ర జాతీయ పార్కు (1982). పగడపు దిబ్బలు, మడ అడవులకు ప్రసిద్ధి.
• కీబుల్ లామ్జావో – మణిపూర్: లోక్‌టాక్ సరస్సులో తేలియాడే 'ఫుమ్డి (Phumdi)' వృక్షాల పై ఉన్న పార్కు.
• ఇక్కడ సంగాయ్ జింక ఉంటుంది.
• హేమిస్ నేషనల్ పార్కు – లడఖ్:
  1. విస్తీర్ణంలో భారత్‌లో అతిపెద్ద జాతీయ పార్కు
  2. మంచు చిరుత (Snow Leopard) కు ప్రసిద్ధి.
• గ్రేట్ హిమాలయన్ నేషనల్ పార్కు – హిమాచల్ ప్రదేశ్: UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం (2014).
• నందాదేవి & వ్యాలీ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్ – ఉత్తరాఖండ్: UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
• సుందర్బన్స్ – పశ్చిమ బెంగాల్:
  1. UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం
  2. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద మడ అడవుల్లో ఒకటి.
• కాజీరంగా, మానస్ – అస్సాం: రెండూ UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు.
• కేవలాదేవ్ ఘానా – రాజస్థాన్: UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
• నమ్‌దఫా (Namdapha) – అరుణాచల్ ప్రదేశ్: పులి, చిరుతపులి, మంచు చిరుత, మేఘ చిరుత అనే నాలుగు పెద్ద పిల్లి జాతులు ఉండే ఏకైక పార్కుగా ప్రసిద్ధి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తేలియాడే పార్కు → మణిపూర్; సముద్ర మొదటి పార్కు → గుజరాత్; మంచు చిరుత → హేమిస్ (లడఖ్).

తెలుగు రాష్ట్రాల పోటీ పరీక్షల్లో రాష్ట్రంలోని జాతీయ పార్కుల పేర్లు, ఉన్న చోటు తప్పక అడుగుతారు. హైదరాబాద్ నగరంలోనే మూడు జాతీయ పార్కులు ఉండటం ప్రత్యేకత.

• తెలంగాణ జాతీయ పార్కులు:
  1. కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి (KBR) నేషనల్ పార్కు: హైదరాబాద్ నగరం మధ్యలో, జూబ్లీహిల్స్ ప్రాంతంలో.
  2. మృగవని నేషనల్ పార్కు: హైదరాబాద్ శివార్లలో, చిలుకూరు సమీపంలో.
  3. మహావీర్ హరిణ వనస్థలి నేషనల్ పార్కు: వనస్థలిపురం, హైదరాబాద్; ఇక్కడ కృష్ణ జింకల సంరక్షణ ముఖ్యం.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ జాతీయ పార్కులు:
  1. శ్రీ వెంకటేశ్వర నేషనల్ పార్కు: తిరుపతి – శేషాచలం కొండల్లో.
  2. పాపికొండ నేషనల్ పార్కు: గోదావరి నది వెంట, తూర్పు కనుమల్లో; పాపికొండలు పడవ ప్రయాణానికి ప్రసిద్ధి.
• పులుల సంరక్షణ ప్రాంతం: నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం టైగర్ రిజర్వు భారతదేశంలో అతిపెద్ద టైగర్ రిజర్వు (ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండింటిలో విస్తరించి ఉంది).
• జింకలు:
  1. కృష్ణ జింక (Blackbuck) భారతదేశంలో రక్షిత జాతి
  2. రాష్ట్ర జంతువులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా హైదరాబాద్‌లో మూడు: KBR, మృగవని, మహావీర్ హరిణ వనస్థలి. 'కె–మృ–మ' అనే మొదటి అక్షరాలతో గుర్తుపెట్టుకోండి.

ప్రకృతి పరంగా UNESCO గుర్తించిన ప్రదేశాలు పరీక్షల్లో జాబితా రూపంలో వస్తాయి. ఈ ప్రదేశాల్లో ఎక్కువ భాగం జాతీయ పార్కులే.

• కాజీరంగా నేషనల్ పార్కు (అస్సాం): ఖడ్గమృగాలకు ప్రసిద్ధి.
• మానస్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (అస్సాం): పులి, ఏనుగులకు.
• కేవలాదేవ్ నేషనల్ పార్కు (రాజస్థాన్): వలస పక్షులకు.
• సుందర్బన్స్ నేషనల్ పార్కు (పశ్చిమ బెంగాల్): మడ అడవులు, పులులు.
• నందాదేవి & వ్యాలీ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్ నేషనల్ పార్కులు (ఉత్తరాఖండ్): హిమాలయ పుష్పాలు, ఎత్తైన శిఖరాలు.
• పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats):
  1. 2012లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు
  2. జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్ కూడా.
• గ్రేట్ హిమాలయన్ నేషనల్ పార్కు (హిమాచల్ ప్రదేశ్): 2014లో చేరింది.
• ఖాంగ్‌చెండ్‌జోంగా నేషనల్ పార్కు (సిక్కిం): మిశ్రమ (సహజ + సాంస్కృతిక) ప్రదేశంగా గుర్తింపు.

గమనిక ఈ జాబితా తరచూ నవీకరణకు గురవుతుంది; అందుకే ఖచ్చితమైన సంఖ్య కంటే పైన చెప్పిన ప్రదేశాల పేర్లు, రాష్ట్రాలు గుర్తుంచుకోవడం ముఖ్యం.