విపత్తు నిర్వహణ (Disaster Management) / విపత్తు నిర్వహణ సంస్థలు (Institutions)

విపత్తు నిర్వహణ చట్టం 2005 & NDMA (DM Act & NDMA)

విపత్తు నిర్వహణ చట్టం 2005 నేపథ్యం, నిర్వచనం, NDMA, NEC, SDMA, DDMA నిర్మాణం, నిధులు, జాతీయ ప్రణాళికలు తెలుగులో.

6 notes 60 questions

Start reading Practice

Notes in this chapter

  1. 1విపత్తు నిర్వహణ చట్టం 2005 – నేపథ్యం (Background of DM Act 2005)Read notePractice 12
  2. 2విపత్తు నిర్వచనం, చట్ట లక్ష్యాలు (Definition of Disaster under DM Act)Read notePractice 8
  3. 3జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ – NDMA నిర్మాణం, విధులు (NDMA)Read notePractice 14
  4. 4రాష్ట్ర, జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ సంస్థలు – SDMA, DDMA (State & District Authorities)Read notePractice 9
  5. 5జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ విధానం, ప్రణాళిక (National Policy & Plan)Read notePractice 9
  6. 6విపత్తు నిధులు, చట్టంలోని ఇతర అంశాలు (Funds & Other Provisions)Read notePractice 8
By ExamBadi

1. విపత్తు నిర్వహణ చట్టం 2005 – నేపథ్యం (Background of DM Act 2005)

భారతదేశంలో విపత్తు నిర్వహణకు మొదట్లో ప్రత్యేక చట్టం లేదు. భారీ విపత్తుల అనుభవాల తర్వాత ప్రభుత్వం విపత్తు ప్రతిస్పందన నుండి సంసిద్ధత, నివారణ వైపు దృష్టి మళ్లించింది.

ముఖ్య విషయాలు

  • ముందు పరిస్థితి: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత విపత్తు సహాయం ప్రధానంగా వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ చూసేది. 2002లో ఈ బాధ్యత హోం మంత్రిత్వ శాఖ (MHA) కు మారింది.
  • ప్రేరణ ఇచ్చిన విపత్తులు:
    1. 1999 ఒడిశా సూపర్ సైక్లోన్
    2. 2001 గుజరాత్ (భుజ్) భూకంపం
    3. 2004 హిందూ మహాసముద్ర సునామీ
  • హై పవర్డ్ కమిటీ (HPC) – 1999: జె.సి. పంత్ అధ్యక్షతన విపత్తు నిర్వహణపై ఏర్పాటైంది. దీని సిఫార్సులు తర్వాతి చట్టానికి పునాది వేశాయి.
  • రాష్ట్రాల చర్యలు:
    1. గుజరాత్ ఒక విపత్తు నిర్వహణ చట్టాన్ని ముందుగా చేసింది
    2. గుజరాత్ రాష్ట్ర విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (GSDMA) 2001 భూకంపం తర్వాత ఏర్పాటైంది. ఒడిశా విపత్తు రాపిడ్ యాక్షన్ ఫోర్స్ (ODRAF) ఏర్పరచిన మొదటి రాష్ట్రం.
  • పదో పంచవర్ష ప్రణాళిక: విపత్తు నిర్వహణపై ప్రత్యేక అధ్యాయం కలిగిన మొదటి ప్రణాళిక.
  • చట్టం: విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, 2005 (Disaster Management Act, 2005) – 2005 డిసెంబర్‌లో రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందింది. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ విధానం (National Policy on Disaster Management) 2009లో ఆమోదించారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఒడిశా 1999, గుజరాత్ 2001, సునామీ 2004 – తర్వాత చట్టం 2005.

Practice this topicNext: విపత్తు నిర్వచనం, చట్ట లక్ష్యాలు (Definition of Disaster under DM Act)

2. విపత్తు నిర్వచనం, చట్ట లక్ష్యాలు (Definition of Disaster under DM Act)

చట్టంలో 'విపత్తు' అనే పదానికి స్పష్టమైన నిర్వచనం ఉంది. పరీక్షల్లో ఈ నిర్వచనంలోని కీలక పదాలు అడుగుతారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • విపత్తు నిర్వచనం (సెక్షన్ 2(d)): ప్రకృతి లేదా మానవ కారణాల వల్ల, లేదా ప్రమాదం, నిర్లక్ష్యం వల్ల జరిగే విపత్తు, ప్రమాదం, దుర్ఘటన – దీనివల్ల
  • గణనీయమైన ప్రాణనష్టం లేదా మానవ బాధ
  • ఆస్తి, పర్యావరణానికి నష్టం
  • ప్రభావిత సమాజం తనంతట తాను ఎదుర్కొనే సామర్థ్యానికి మించిన స్థాయి
  • విపత్తు నిర్వహణ (Disaster Management): ప్రణాళిక, వ్యవస్థీకరణ, సమన్వయం, అమలు – నివారణ, తగ్గింపు, సంసిద్ధత, ప్రతిస్పందన, పునరావాసం, పునర్నిర్మాణ చర్యలన్నింటినీ కలిపి విపత్తు నిర్వహణ అంటారు.
  • చట్ట లక్ష్యం: విపత్తుల సమర్థ నిర్వహణకు సంస్థాగత వ్యవస్థ ఏర్పరచడం – జాతీయ, రాష్ట్ర, జిల్లా స్థాయిల్లో అధికార సంస్థలు.
  • ప్రధాన మార్పు: కేవలం సహాయం చేసే ధోరణి నుండి 'ముందస్తు నివారణ, తగ్గింపు, సంసిద్ధత' వైపు మారడం.
  • నోడల్ శాఖ: కేంద్ర స్థాయిలో హోం మంత్రిత్వ శాఖ (MHA).
  • విపత్తు నిర్వహణ చక్రం (Disaster Management Cycle): నివారణ – తగ్గింపు – సంసిద్ధత – ప్రతిస్పందన – పునరావాసం – పునర్నిర్మాణం.

సులభమైన ఉదాహరణ

వరదల్లో ఇళ్లు మునిగాక ఆహారం పంచడం 'ప్రతిస్పందన'; వరద రాకముందే గట్లు బలోపేతం చేయడం, హెచ్చరికలు ఇవ్వడం 'సంసిద్ధత, తగ్గింపు'.

Practice this topicNext: జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ – NDMA నిర్మాణం, విధులు (NDMA)

3. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ – NDMA నిర్మాణం, విధులు (NDMA)

జాతీయ స్థాయిలో విపత్తు నిర్వహణకు అత్యున్నత సంస్థ NDMA (National Disaster Management Authority). ఇది విధానాలు, ప్రణాళికలు, మార్గదర్శకాలు రూపొందిస్తుంది.

ముఖ్య విషయాలు

  • ఏర్పాటు: DM చట్టం, 2005 లోని సెక్షన్ 3 ప్రకారం ఏర్పాటైంది. 2006 సెప్టెంబర్‌లో అధికారికంగా ఏర్పాటు చేశారు.
  • అధ్యక్షుడు: ప్రధానమంత్రి (పదవి రీత్యా అధ్యక్షుడు).
  • సభ్యులు:
    1. గరిష్ఠంగా 9 మంది సభ్యులు
    2. వారిలో ఒకరిని ఉపాధ్యక్షుడిగా (Vice-Chairperson) నియమిస్తారు (ఈయనకు కేంద్ర మంత్రి హోదా ఉంటుంది).
  • ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూఢిల్లీ.
  • విధులు:
    1. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ విధానాలు రూపొందించడం
    2. జాతీయ ప్రణాళికను ఆమోదించడం
    3. వివిధ శాఖలు, రాష్ట్రాల ప్రణాళికలకు మార్గదర్శకాలు ఇవ్వడం
    4. నివారణ, తగ్గింపు నిధుల వినియోగ సిఫార్సులు
    5. విపత్తు ప్రతిస్పందన సమన్వయం
  • ప్రజలకు ఉపయోగం: వివిధ విపత్తులపై మార్గదర్శకాలు – భూకంపాలు, వరదలు, తుపానులు, కొండచరియలు, రసాయన, అణు, ప్రమాదాలు మొదలైనవి.
  • జాతీయ కార్యనిర్వాహక కమిటీ – NEC (సెక్షన్ 8): కేంద్ర హోం కార్యదర్శి అధ్యక్షుడు. NDMA నిర్ణయాలు అమలు చేసే కార్యనిర్వాహక సంస్థ.
  • నిధులు:
    1. జాతీయ విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి (NDRF-Fund) – సెక్షన్ 46
    2. జాతీయ విపత్తు ఉపశమన నిధి – సెక్షన్ 47.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా NDMA = ప్రధానమంత్రి (విధానం); NEC = హోం కార్యదర్శి (అమలు).

Practice this topicNext: రాష్ట్ర, జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ సంస్థలు – SDMA, DDMA (State & District Authorities)

4. రాష్ట్ర, జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ సంస్థలు – SDMA, DDMA (State & District Authorities)

DM చట్టం మూడు స్థాయిల్లో సంస్థాగత వ్యవస్థను ఏర్పరచింది – జాతీయ (NDMA), రాష్ట్ర (SDMA), జిల్లా (DDMA).

ముఖ్య విషయాలు

  • రాష్ట్ర విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ – SDMA (సెక్షన్ 14):
    1. అధ్యక్షుడు: ముఖ్యమంత్రి
    2. రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక కమిటీ (SEC) – అధ్యక్షుడు రాష్ట్ర ప్రధాన కార్యదర్శి
    3. రాష్ట్ర విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళిక రూపొందిస్తుంది
  • జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ – DDMA (సెక్షన్ 25):
    1. అధ్యక్షుడు: జిల్లా కలెక్టర్ (జిల్లా మేజిస్ట్రేట్)
    2. సహ అధ్యక్షుడు: స్థానిక సంస్థ ఎన్నికైన ప్రతినిధి (సాధారణంగా జిల్లా పరిషత్ చైర్మన్); గిరిజన ప్రాంతాల్లో జిల్లా మండలి ముఖ్య కార్యనిర్వాహక సభ్యుడు
    3. జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళిక తయారు చేసి అమలు చేస్తుంది
  • స్థానిక సంస్థలు: పంచాయతీరాజ్ సంస్థలు, పురపాలక సంస్థలు కూడా విపత్తు నిర్వహణలో పాత్ర పోషిస్తాయి.
  • నిధులు: రాష్ట్ర విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి (SDRF) – సెక్షన్ 48.
  • తెలుగు రాష్ట్రాల్లో:
    1. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలో కూడా రాష్ట్ర విపత్తు నిర్వహణ సంస్థలు ఉన్నాయి
    2. జిల్లా కలెక్టర్లు DDMA అధ్యక్షులుగా ఉంటారు.

సులభమైన ఉదాహరణ

జాతీయ స్థాయిలో ప్రధాని, రాష్ట్రంలో ముఖ్యమంత్రి, జిల్లాలో కలెక్టర్ – ఈ మూడు స్థాయిల నాయకులు విపత్తు సమయంలో సమన్వయంతో పనిచేస్తారు.

Practice this topicNext: జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ విధానం, ప్రణాళిక (National Policy & Plan)

5. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ విధానం, ప్రణాళిక (National Policy & Plan)

చట్టం ప్రకారం జాతీయ, రాష్ట్ర, జిల్లా స్థాయిల్లో విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళికలు తయారు చేయాలి. పరీక్షల్లో ప్రణాళికల పేర్లు, సంవత్సరాలు, అనుసంధానం అడుగుతారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ విధానం, 2009 (NPDM): విపత్తు నిర్వహణకు సమగ్ర, ముందస్తు, బహుళ-ప్రమాద దృక్పథం ఇచ్చింది. ఆశయం – 'సురక్షిత, విపత్తు నిరోధక భారతదేశం'.
  • జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళిక – NDMP: మొదటి జాతీయ ప్రణాళిక 2016లో విడుదలైంది. ఇది సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (2015–2030) కు అనుగుణంగా రూపొందింది. 2019లో సవరించారు.
  • రాష్ట్ర ప్రణాళిక: SDMA తయారు చేస్తుంది. జిల్లా ప్రణాళిక: DDMA తయారు చేస్తుంది.
  • శాఖల ప్రణాళికలు: ప్రతి మంత్రిత్వ శాఖ, విభాగం తమ పరిధిలో ప్రణాళికలు రూపొందించాలి.
  • సంస్థలు: జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (NIDM) – శిక్షణ, పరిశోధన, సామర్థ్య నిర్మాణం కోసం ఏర్పాటైన జాతీయ సంస్థ.
  • కీలక సూత్రం: విపత్తు నివారణ, తగ్గింపు, సంసిద్ధత, ప్రతిస్పందన, పునరావాసం – పర్యావరణ, సామాజిక అంశాలతో కలిపి చూడటం.
  • ముఖ్య శాఖలు: ప్రతి విపత్తుకు ఒక నోడల్ శాఖ – రసాయన విపత్తుకు పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ, అణు ప్రమాదాలకు అణు శక్తి విభాగం, వైద్య, జీవ విపత్తులకు ఆరోగ్య శాఖ, రైలు ప్రమాదాలకు రైల్వే శాఖ.

సులభమైన ఉదాహరణ

ఇంటి మరమ్మతులకు ముందే ఇంజినీర్ ప్లాన్ గీస్తారు; అలాగే విపత్తుల కోసం దేశం మొత్తానికి ఒక ప్రణాళిక, జిల్లాకో ప్రత్యేక ప్రణాళిక ఉండాలి.

Practice this topicNext: విపత్తు నిధులు, చట్టంలోని ఇతర అంశాలు (Funds & Other Provisions)

6. విపత్తు నిధులు, చట్టంలోని ఇతర అంశాలు (Funds & Other Provisions)

విపత్తు నిర్వహణకు స్థిరమైన ఆర్థిక వనరులు అవసరం. చట్టంలో జాతీయ, రాష్ట్ర స్థాయి నిధుల ఏర్పాటుతో పాటు ఇతర ముఖ్య నిబంధనలు ఉన్నాయి.

ముఖ్య విషయాలు

  • నిధులు:
    1. జాతీయ విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి (NDRF-Fund) – సెక్షన్ 46
    2. జాతీయ విపత్తు ఉపశమన నిధి (National Disaster Mitigation Fund) – సెక్షన్ 47
    3. రాష్ట్ర విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి (SDRF) – సెక్షన్ 48
    4. రాష్ట్ర విపత్తు ఉపశమన నిధి – సెక్షన్ 48
    5. జిల్లా స్థాయిలో కూడా నిధుల ఏర్పాటుకు అవకాశం ఉంది
  • అత్యవసర సేవలు: విపత్తు సమయంలో కేంద్ర, రాష్ట్ర, జిల్లా అధికారులు ఆస్తులను, సేవలను ఉపయోగించుకునే అధికారం.
  • దుర్వినియోగానికి శిక్షలు:
    1. విపత్తు నిర్వహణ విధులకు అడ్డుపడితే జైలు శిక్ష లేదా జరిమానా
    2. తప్పుడు సహాయ క్లెయిమ్‌లు చేస్తే శిక్ష
    3. నిధుల దుర్వినియోగం నేరం
  • ఆర్థిక సంఘం పాత్ర: SDRF కి కేంద్ర, రాష్ట్ర వాటాలను ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల ప్రకారం నిర్ణయిస్తారు – సాధారణ రాష్ట్రాలకు 75:25, ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10 (కేంద్రం : రాష్ట్రం).
  • జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (NIDM) శిక్షణ, పరిశోధన, పత్రాలు తయారు చేస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నిధి సెక్షన్లు: 46 (NDRF-Fund), 47 (ఉపశమన), 48 (రాష్ట్ర). సాధారణ రాష్ట్రాలు 75:25; ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలు 90:10.

Practice this topic