జాతీయ నివేదికలు & సర్వేలు (National Reports & Surveys)

NFHS అనేది దేశవ్యాప్తంగా కుటుంబాల ఆరోగ్యం, పోషణ, సంతానోత్పత్తి, మహిళా సాధికారత వివరాలు సేకరించే పెద్ద సర్వే. ఇది ఒక్కొక్క 'రౌండ్' గా వస్తుంది.

• నిర్వహణ: కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో జరుగుతుంది.
• నోడల్ సంస్థ: అంతర్జాతీయ జనాభా శాస్త్ర సంస్థ (IIPS – International Institute for Population Sciences), ముంబై.
• రౌండ్లు (Rounds):
  1. NFHS-1: 1992-93
  2. NFHS-2: 1998-99
  3. NFHS-3: 2005-06
  4. NFHS-4: 2015-16
  5. NFHS-5: 2019-21
• ఏం కొలుస్తుంది: శిశు మరణాలు, పిల్లల్లో కుంగుబాటు (stunting), రక్తహీనత, టీకాలు, ఆసుపత్రి ప్రసవాలు, కుటుంబ నియంత్రణ, మహిళల అక్షరాస్యత.
• NFHS-5 ముఖ్యాంశాలు: మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR) 2.0కి తగ్గింది – ఇది ప్రత్యామ్నాయ స్థాయి (2.1) కంటే తక్కువ. లింగ నిష్పత్తి చరిత్రలో మొదటిసారి 1000 పురుషులకు 1000 కంటే ఎక్కువ మహిళలుగా నమోదైంది.
• NFHS-5 లో: 'జిల్లా స్థాయి' అంచనాలు కూడా ఇచ్చారు.
• ఉపయోగం: నీతి ఆయోగ్ జాతీయ బహుముఖ పేదరిక సూచీ (MPI) లో ఆరోగ్య సూచికలు NFHS ఆధారంగానే తీసుకుంటారు.
• ఎందుకు ముఖ్యం:
  1. ప్రభుత్వ విధానాలు, పథకాల లక్ష్యాల నిర్ణయానికి NFHS గణాంకాలను ఆధారంగా తీసుకుంటారు
  2. అందుకే పోటీ పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

జనాభా లెక్కల (Census) ప్రశ్నలు ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి. 2011 లెక్కలే ఇప్పటికీ అధికారిక ప్రామాణికంగా పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• నిర్వహణ: కేంద్ర హోంశాఖ కింద రిజిస్ట్రార్ జనరల్ & సెన్సస్ కమిషనర్ కార్యాలయం.
• చరిత్ర:
  1. మొదటి జనగణన 1872 (లార్డ్ మేయో కాలం)
  2. క్రమబద్ధమైన మొదటి జనగణన 1881 (లార్డ్ రిప్పన్). స్వతంత్ర భారతదేశంలో మొదటిది 1951. ప్రతి 10 ఏళ్లకొకసారి నిర్వహిస్తారు.
• 2011 ముఖ్యాంశాలు:
  1. మొత్తం జనాభా: సుమారు 121.08 కోట్లు (121,08,54,977)
  2. దశాబ్ద వృద్ధి రేటు: 17.64%
  3. అక్షరాస్యత: 74.04%
  4. లింగ నిష్పత్తి: 943 (1000 పురుషులకు మహిళలు)
  5. జనసాంద్రత: చ.కి.మీ.కు 382
• రాష్ట్రాల రికార్డులు:
  1. అత్యధిక అక్షరాస్యత: కేరళ (93.91%); అత్యల్ప: బిహార్ (63.82%)
  2. అత్యధిక లింగ నిష్పత్తి: కేరళ (1084); అత్యల్ప: హరియాణా (879)
  3. అత్యధిక జనాభా: ఉత్తరప్రదేశ్
• తెలుగు రాష్ట్రాలు:
  1. తెలంగాణ జనాభా 3.50 కోట్లు (3,51,93,978)
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా 4.93 కోట్లు (4,93,86,799).
• గుర్తుంచుకోండి: జనాభా, అక్షరాస్యత, లింగ నిష్పత్తి సంఖ్యలు రాష్ట్రాల వారీగా తరచూ అడుగుతారు.

ఆర్థిక సర్వే దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ పరిస్థితిపై ప్రభుత్వం ఇచ్చే వార్షిక నివేదిక. నీతి ఆయోగ్ ప్రభుత్వ విధానాలకు సలహా ఇచ్చే సంస్థ. ఈ రెండూ కరెంట్ అఫైర్స్‌లో సదా ఉంటాయి.

• ఆర్థిక సర్వే (Economic Survey):
  1. కేంద్ర ఆర్థిక శాఖలోని ఆర్థిక వ్యవహారాల విభాగం (DEA) తయారుచేస్తుంది; ప్రధాన ఆర్థిక సలహాదారు (CEA) నేతృత్వంలో.
  2. కేంద్ర బడ్జెట్ కంటే ఒక రోజు ముందు పార్లమెంటులో ప్రవేశపెడతారు.
  3. మొదటి ఆర్థిక సర్వే 1950-51; 1964 నుండి బడ్జెట్ నుండి వేరుగా ప్రవేశపెడుతున్నారు.
• నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog): 1 జనవరి 2015న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో ఏర్పడింది. NITI = National Institution for Transforming India. అధ్యక్షుడు ప్రధానమంత్రి.
• నీతి ఆయోగ్ ప్రకటించే సూచీలు:
  1. SDG ఇండియా ఇండెక్స్ (రాష్ట్రాల్లో సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యాల సాధన)
  2. జాతీయ బహుముఖ పేదరిక సూచీ (National MPI) – ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం కొలమానాలు, 12 సూచికలు
  3. ఇండియా ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్
  4. సమగ్ర నీటి నిర్వహణ సూచీ (Composite Water Management Index)
  5. ఎగుమతి సంసిద్ధత సూచీ (Export Preparedness Index)
  6. పాఠశాల విద్య నాణ్యత సూచీ (SEQI), రాష్ట్ర ఆరోగ్య సూచీ (State Health Index)

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆర్థిక సర్వే = ఆర్థిక శాఖ (CEA); సూచీలు = నీతి ఆయోగ్.

వేర్వేరు రంగాల్లో గణాంకాలు ఇచ్చే సంస్థలు, వాటి నివేదికల పేర్లు పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• NCRB (జాతీయ నేర రికార్డుల బ్యూరో):
  1. 1986లో ఏర్పడింది
  2. హోంశాఖ కింద పనిచేస్తుంది
  3. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ. 'భారతదేశంలో నేరాలు (Crime in India)', 'భారతదేశంలో ప్రమాద మరణాలు, ఆత్మహత్యలు (ADSI)' నివేదికలు ఇస్తుంది.
• ASER (Annual Status of Education Report): 'ప్రథమ్ (Pratham)' స్వచ్ఛంద సంస్థ విడుదల చేసే గ్రామీణ విద్య నివేదిక. 2005లో ప్రారంభం. పిల్లల చదవడం, లెక్కలు చేయడం సామర్థ్యాన్ని కొలుస్తుంది.
• PLFS (Periodic Labour Force Survey): జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO) 2017లో ప్రారంభించింది. నిరుద్యోగ రేటు, కార్మిక భాగస్వామ్య రేటు వివరాలు ఇస్తుంది.
• NSO (National Statistical Office): గణాంకాలు, కార్యక్రమాల అమలు మంత్రిత్వ శాఖ (MoSPI) కింద ఉంటుంది. NSSO, కేంద్ర గణాంక కార్యాలయం (CSO) కలిపి NSO అయింది.
• UDISE+:
  1. విద్యాశాఖ పాఠశాల విద్య సమగ్ర సమాచార వ్యవస్థ
  2. పాఠశాలలు, ఉపాధ్యాయులు, విద్యార్థుల సంఖ్య ఇస్తుంది.
• జాతీయ ఆదాయ అంచనాలు (GDP, GVA): NSO ప్రకటిస్తుంది.
• స్వచ్ఛ సర్వేక్షణ్: గృహ, పట్టణ వ్యవహారాల శాఖ నిర్వహించే పరిశుభ్రత సర్వే.

భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) ఆర్థిక వ్యవస్థపై వివిధ నివేదికలను క్రమం తప్పకుండా విడుదల చేస్తుంది. ఏ నివేదికను ఎప్పుడు విడుదల చేస్తారనేది పరీక్షల్లో వస్తుంది.

• ఆర్థిక స్థిరత్వ నివేదిక (Financial Stability Report – FSR): ఏడాదికి రెండుసార్లు, జూన్ మరియు డిసెంబర్‌లో విడుదల అవుతుంది. బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ ఆరోగ్యం, రిస్కులు వివరిస్తుంది.
• ద్రవ్య విధాన నివేదిక (Monetary Policy Report):
  1. ఏప్రిల్, అక్టోబర్‌లలో విడుదల
  2. ద్రవ్యోల్బణ అంచనాలు ఉంటాయి.
• వార్షిక నివేదిక (Annual Report):
  1. RBI పనితీరు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అంచనా
  2. ఏటా ప్రచురిస్తుంది.
• భారత బ్యాంకింగ్ పురోగతి & ధోరణి (Report on Trend and Progress of Banking in India): బ్యాంకుల పనితీరుపై వార్షిక నివేదిక.
• కరెన్సీ & ఆర్థిక నివేదిక (Report on Currency and Finance): ఏదో ఒక అంశంపై లోతైన అధ్యయనం.
• భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ గణాంకాల హ్యాండ్‌బుక్ (Handbook of Statistics on Indian Economy): దీర్ఘకాలిక గణాంకాలు.
• RBI స్థాపన:
  1. 1 ఏప్రిల్ 1935
  2. జాతీయీకరణ 1949
  3. ప్రధాన కార్యాలయం ముంబై.
• గవర్నర్ నియామకం: కేంద్ర ప్రభుత్వం చేస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా FSR – జూన్, డిసెంబర్ (J-D); Monetary Policy Report – ఏప్రిల్, అక్టోబర్ (A-O).

వివిధ మంత్రిత్వ శాఖలు, సంస్థలు విడుదల చేసే నివేదికలు మరికొన్ని ఉన్నాయి. వాటిని ఒకే చోట పట్టికలా గుర్తుంచుకోవడం మంచిది.

• ఆర్థిక సర్వే: ఆర్థిక శాఖ (బడ్జెట్ ముందు రోజు).
• భారతదేశ రాష్ట్రాల నివేదిక – రాష్ట్ర ఆర్థిక సర్వే / సామాజిక ఆర్థిక సర్వే: తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రణాళిక శాఖలు ప్రతి ఏటా విడుదల చేస్తాయి.
• భారత కాగ్ (CAG) నివేదికలు:
  1. ప్రభుత్వ ఖర్చులపై ఆడిట్ నివేదికలు
  2. రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు (ఆర్టికల్ 151). కాగ్ నియామకం రాష్ట్రపతి చేస్తారు (ఆర్టికల్ 148).
• ఫైనాన్స్ కమిషన్ నివేదిక:
  1. ఆర్టికల్ 280 ప్రకారం ప్రతి 5 ఏళ్లకు ఏర్పడుతుంది
  2. కేంద్ర-రాష్ట్ర ఆదాయ పంపిణీ సిఫార్సు చేస్తుంది.
• లా కమిషన్ నివేదికలు: చట్టాల సంస్కరణపై సలహాలు.
• జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC) వార్షిక నివేదిక: 1993లో ఏర్పడింది.
• SBI, నాబార్డ్ (NABARD) నివేదికలు: గ్రామీణ రుణాలు, వ్యవసాయ ఆర్థికం (NABARD 1982 జూలై 12న ఏర్పడింది, ప్రధాన కార్యాలయం ముంబై).
• స్టేట్ ఆఫ్ ఇండియాస్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ నివేదిక: సైన్స్ & ఎన్విరాన్‌మెంట్ కేంద్రం (CSE) ప్రచురణ.
• భారత అటవీ స్థితి నివేదిక (India State of Forest Report):
  1. FSI డెహ్రాడూన్
  2. ప్రతి రెండేళ్లకొకసారి.