ప్రపంచ సూచీలలో భారత్ ర్యాంక్ (Global Indices & India Rank)

ప్రపంచ సూచిక (Index) అంటే ఒక అంశంలో దేశాలను పోల్చి ర్యాంకులు ఇచ్చే నివేదిక. భారతదేశ ర్యాంక్ ప్రతి ఏటా మారుతుంది. అందుకే పరీక్షల్లో ఎక్కువగా 'ఈ సూచీని ఎవరు ప్రకటిస్తారు?', 'దేనిని కొలుస్తారు?' అనే స్థిరమైన ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• సూచీ ప్రకటించే సంస్థ: ఏ సంస్థ ఏ సూచీని విడుదల చేస్తుందో గుర్తుంచుకోవడం అత్యంత ముఖ్యం.
• కొలిచే అంశం: ఆర్థికం, ఆరోగ్యం, విద్య, పర్యావరణం, స్వేచ్ఛ, ఆవిష్కరణ వంటి రంగాల్లో ఏదో ఒకటి.
• ర్యాంక్ విధానం: కొన్ని సూచీల్లో 1వ ర్యాంక్ ఉత్తమం (HDI, GII). కొన్నింటిలో తక్కువ స్కోర్ ఉత్తమం (GHI – ఆకలి స్కోర్ తక్కువ ఉంటే మంచిది).
• ఎంత తరచుగా: చాలా సూచీలు ఏటా వస్తాయి. HDR, GHI, ప్రెస్ ఫ్రీడం ఇండెక్స్ ప్రతి సంవత్సరం వస్తాయి.
• భారత్ వాటా: ర్యాంక్ గుర్తుపెట్టుకోవడం కంటే 'భారత్ ఏ వర్గంలో ఉంది (మధ్యస్థ మానవాభివృద్ధి దేశం) ' వంటి స్వభావాన్ని తెలుసుకోవాలి.
• ప్రభుత్వ స్పందన:
  1. అనేక సూచీల పద్ధతులను భారత ప్రభుత్వం ప్రశ్నిస్తూ వస్తోంది
  2. కాబట్టి సూచీలు సంస్థల అంచనాలే, అధికారిక గణాంకాలు కాదు.
• పరీక్షలో రూపం: ప్రశ్న 'జతపరచండి' (Match the following) రూపంలో సూచీ – సంస్థ జతలుగా ఎక్కువగా వస్తుంది.

ఆర్థిక రంగానికి సంబంధించిన సూచీలను ప్రధానంగా ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank), వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF) తదితర సంస్థలు విడుదల చేస్తాయి. వీటి పేర్లు, సంస్థలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• సులభతర వ్యాపార సూచీ (Ease of Doing Business): ప్రపంచ బ్యాంకు విడుదల చేసేది.
• 2020 సూచీలో భారత్ ర్యాంక్ 63 (2019లో 77, 2018లో 100).
• డేటా అక్రమాల ఆరోపణల వల్ల 2021లో ప్రపంచ బ్యాంకు ఈ సూచీని నిలిపివేసింది.
• లాజిస్టిక్స్ పనితీరు సూచీ (Logistics Performance Index – LPI):
  1. ప్రపంచ బ్యాంకు విడుదల చేస్తుంది
  2. రవాణా, కస్టమ్స్, సరకు రవాణా సామర్థ్యాన్ని కొలుస్తుంది.
• ప్రపంచ పోటీతత్వ సూచీ (Global Competitiveness Index):
  1. వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF) విడుదల చేసింది
  2. WEF ప్రధాన కార్యాలయం కోలోన్-జెనీవా (స్విట్జర్లాండ్). ఏటా సమావేశం దావోస్‌లో జరుగుతుంది.
• ఆర్థిక స్వేచ్ఛ సూచీ (Index of Economic Freedom): అమెరికాకు చెందిన హెరిటేజ్ ఫౌండేషన్ (Heritage Foundation), వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్ కలిసి విడుదల చేస్తాయి.
• ప్రయాణ, పర్యాటక అభివృద్ధి సూచీ (Travel & Tourism Development Index): WEF విడుదల చేస్తుంది.
• ప్రపంచ ఆవిష్కరణ సూచీ (Global Innovation Index – GII):
  1. ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ WIPO (జెనీవా) విడుదల చేస్తుంది
  2. ఇన్సీడ్, కార్నెల్ విశ్వవిద్యాలయం భాగస్వాములు.
• భారత రాష్ట్రాల సూచీ: రాష్ట్రాల స్థాయిలో సులభతర వ్యాపార ర్యాంకింగ్‌ను భారత ప్రభుత్వ DPIIT ఇస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా బ్యాంకు (World Bank) = వ్యాపారం + లాజిస్టిక్స్; WEF = పోటీతత్వం + ప్రయాణం; WIPO = ఆవిష్కరణ.

మనుషుల జీవన ప్రమాణాలను కొలిచే సూచీలు పరీక్షల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనవి. వీటి కొలమానాలు (dimensions) కూడా తెలుసుకోవాలి.

• మానవాభివృద్ధి సూచీ (Human Development Index – HDI): ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (UNDP) విడుదల చేస్తుంది.
• 1990లో మొదటి నివేదిక
• రూపకర్తలు మహబూబ్ ఉల్ హక్ (పాకిస్థాన్), అమర్త్యసేన్.
• మూడు కొలమానాలు: ఆరోగ్యం (ఆయుర్దాయం), విద్య (పాఠశాల సంవత్సరాలు), ఆదాయం (తలసరి GNI).
• బహుముఖ పేదరిక సూచీ (Multidimensional Poverty Index – MPI): UNDP, ఆక్స్‌ఫర్డ్ పేదరికం & మానవాభివృద్ధి కార్యక్రమం (OPHI) కలిసి విడుదల చేస్తాయి. ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం అనే 3 కొలమానాలు, 10 సూచికలు.
• ప్రపంచ ఆకలి సూచీ (Global Hunger Index – GHI): కన్సర్న్ వరల్డ్‌వైడ్, వెల్తుంగర్‌హిల్ఫే (Welthungerhilfe) సంస్థలు విడుదల చేస్తాయి. నాలుగు సూచికలు: పోషకాహార లోపం, పిల్లల్లో కుంగుబాటు (stunting), బరువు తక్కువ (wasting), శిశు మరణాలు.
• ప్రపంచ లింగ అంతర సూచీ (Global Gender Gap Index): వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF). నాలుగు ఉప సూచీలు: ఆర్థిక భాగస్వామ్యం, విద్య, ఆరోగ్యం-మనుగడ, రాజకీయ సాధికారత.
• ప్రపంచ సంతోష నివేదిక (World Happiness Report):
  1. UN సస్టైనబుల్ డెవలప్‌మెంట్ సొల్యూషన్స్ నెట్‌వర్క్ (SDSN) విడుదల చేస్తుంది
  2. ప్రపంచ సంతోష దినోత్సవం మార్చి 20.
• SDG ఇండియా సూచీ: దేశీయంగా నీతి ఆయోగ్ విడుదల చేస్తుంది (17 లక్ష్యాల ఆధారంగా).

పాలన, స్వేచ్ఛ, అవినీతికి సంబంధించిన సూచీలను స్వతంత్ర అంతర్జాతీయ సంస్థలు విడుదల చేస్తాయి. ఈ సంస్థల కేంద్ర కార్యాలయాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• ప్రపంచ పత్రికా స్వేచ్ఛ సూచీ (World Press Freedom Index):
  1. 'రిపోర్టర్స్ వితౌట్ బోర్డర్స్ (RSF)' సంస్థ
  2. ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్ (ఫ్రాన్స్). ఏటా విడుదల
  3. మే 3 ప్రపంచ పత్రికా స్వేచ్ఛ దినోత్సవం.
• అవినీతి అవగాహన సూచీ (Corruption Perceptions Index – CPI):
  1. ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్
  2. ప్రధాన కార్యాలయం బెర్లిన్ (జర్మనీ). స్కోర్ 0 నుండి 100
  3. ఎక్కువ స్కోర్ అంటే తక్కువ అవినీతి.
• ప్రజాస్వామ్య సూచీ (Democracy Index): ఎకనామిస్ట్ ఇంటెలిజెన్స్ యూనిట్ (EIU), లండన్. దేశాలను నాలుగు వర్గాల్లో ఉంచుతారు: పూర్తి ప్రజాస్వామ్యం, లోపభూయిష్ట ప్రజాస్వామ్యం, మిశ్రమ పాలన, నిరంకుశ పాలన.
• ప్రపంచ శాంతి సూచీ (Global Peace Index) మరియు ప్రపంచ ఉగ్రవాద సూచీ (Global Terrorism Index): ఆస్ట్రేలియాకు చెందిన ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పీస్ (IEP) విడుదల చేస్తుంది.
• ఫ్రీడం ఇన్ ది వరల్డ్ నివేదిక: అమెరికాకు చెందిన ఫ్రీడం హౌస్ (Freedom House).
• వరల్డ్ జస్టిస్ ప్రాజెక్ట్ – రూల్ ఆఫ్ లా ఇండెక్స్: వాషింగ్టన్ కేంద్రంగా పనిచేసే సంస్థ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పత్రికలు = పారిస్ (RSF); అవినీతి = బెర్లిన్ (TI); శాంతి, ఉగ్రవాదం = IEP.

పర్యావరణ రంగంలో దేశాల పనితీరును అంచనా వేసే సూచీలు కొన్ని ఉన్నాయి. పర్యావరణ ప్రశ్నలతో పాటు కరెంట్ అఫైర్స్‌లో కూడా ఇవి తరచూ వస్తాయి.

• పర్యావరణ పనితీరు సూచీ (Environmental Performance Index – EPI):
  1. అమెరికాలోని యేల్ విశ్వవిద్యాలయం, కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం కలిసి విడుదల చేస్తాయి
  2. ప్రతి రెండేళ్లకోసారి వస్తుంది. వాయు నాణ్యత, జీవవైవిధ్యం, వాతావరణ మార్పులు వంటి అంశాలు కొలుస్తారు.
• వాతావరణ మార్పుల పనితీరు సూచీ (Climate Change Performance Index – CCPI): జర్మన్‌వాచ్ (Germanwatch), న్యూక్లైమేట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, క్లైమేట్ యాక్షన్ నెట్‌వర్క్ (CAN) విడుదల చేస్తాయి. COP సమావేశాల సమయంలో ప్రకటిస్తారు.
• ప్రపంచ వాయు నాణ్యత నివేదిక (World Air Quality Report): స్విట్జర్లాండ్‌కు చెందిన IQAir సంస్థ.
• శక్తి పరివర్తన సూచీ (Energy Transition Index): వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరం (WEF).
• ఉద్గారాల అంతరం నివేదిక (Emissions Gap Report): ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ కార్యక్రమం (UNEP) ఏటా విడుదల చేస్తుంది. UNEP ప్రధాన కార్యాలయం నైరోబీ (కెన్యా).
• లివింగ్ ప్లానెట్ నివేదిక (Living Planet Report):
  1. ప్రపంచ వన్యప్రాణి నిధి WWF
  2. ప్రధాన కార్యాలయం గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్).
• IUCN రెడ్ లిస్ట్:
  1. అంతరించిపోయే జాతుల జాబితా
  2. IUCN కేంద్రం గ్లాండ్, స్విట్జర్లాండ్.

సాంకేతికత, భద్రత, ప్రయాణానికి సంబంధించిన మరికొన్ని సూచీలు కూడా కరెంట్ అఫైర్స్‌లో తరచూ వస్తాయి. వాటి సంస్థలను జతలుగా గుర్తుంచుకోండి.

• ప్రపంచ ఆవిష్కరణ సూచీ (Global Innovation Index): WIPO (ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ), ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా.
• గ్లోబల్ సైబర్ సెక్యూరిటీ ఇండెక్స్: అంతర్జాతీయ టెలికాం యూనియన్ (ITU), జెనీవా.
• నెట్‌వర్క్ రెడీనెస్ ఇండెక్స్: పోర్టులాన్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్.
• హెన్లీ పాస్‌పోర్ట్ ఇండెక్స్ (Henley Passport Index):
  1. హెన్లీ అండ్ పార్ట్‌నర్స్ సంస్థ
  2. IATA డేటా ఆధారంగా, వీసా లేకుండా ఎన్ని దేశాలకు వెళ్లవచ్చో లెక్కిస్తుంది.
• సైనిక వ్యయ గణాంకాలు:
  1. స్టాక్‌హోమ్ అంతర్జాతీయ శాంతి పరిశోధన సంస్థ (SIPRI) విడుదల చేస్తుంది
  2. స్వీడన్ కేంద్రం. ఆయుధ దిగుమతులు, అణ్వాయుధ నిల్వల నివేదికలు కూడా ఇదే ఇస్తుంది.
• ప్రపంచ ఫైర్‌పవర్ సూచీ: సైనిక శక్తిని అంచనా వేసే ప్రైవేటు సంస్థ (Global Firepower).
• వరల్డ్ ఇన్‌ఈక్వాలిటీ రిపోర్ట్: పారిస్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ (World Inequality Lab).
• ఆక్స్‌ఫామ్ అసమానత్వ నివేదిక: దావోస్ సమావేశాల సమయంలో విడుదలవుతుంది.