కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకాలు (Central Government Schemes)

ప్రతి పౌరుడికీ బ్యాంకు ఖాతా, బీమా, పెన్షన్, రుణం అందించడమే ఈ పథకాల లక్ష్యం. ప్రారంభ తేదీలు, ప్రీమియం, వయసు పరిమితులు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• ప్రధానమంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY): 28 ఆగస్టు 2014. జీరో బ్యాలెన్స్ ఖాతా, రూపే డెబిట్ కార్డు, ప్రమాద బీమా. 28 ఆగస్టు 2018 తర్వాత తెరిచిన ఖాతాలకు ₹2 లక్షల ప్రమాద బీమా.
• 9 మే 2015న ప్రారంభమైన మూడు పథకాలు (కోల్‌కతాలో):
• అటల్ పెన్షన్ యోజన (APY):
  1. 18–40 ఏళ్ల వారికి
  2. 60 ఏళ్ల తర్వాత నెలకు ₹1,000 నుండి ₹5,000 వరకు పెన్షన్ (పొదుపుపై ఆధారపడి).
• ప్రధానమంత్రి జీవన్ జ్యోతి బీమా యోజన (PMJJBY):
  1. ₹2 లక్షల జీవిత బీమా
  2. వయసు 18–50
  3. వార్షిక ప్రీమియం ₹436.
• ప్రధానమంత్రి సురక్ష బీమా యోజన (PMSBY):
  1. ₹2 లక్షల ప్రమాద బీమా
  2. వయసు 18–70
  3. వార్షిక ప్రీమియం ₹20.
• ముద్రా యోజన (MUDRA): 8 ఏప్రిల్ 2015. చిన్న వ్యాపారులకు హామీ లేని రుణాలు.
• శిశు: ₹50,000 వరకు
• కిశోర్: ₹50,000 – ₹5 లక్షలు
• తరుణ్: ₹5 లక్షలు – ₹10 లక్షలు
• స్టాండ్ అప్ ఇండియా:
  1. 5 ఏప్రిల్ 2016
  2. SC/ST, మహిళా వ్యాపారవేత్తలకు ₹10 లక్షల నుండి ₹1 కోటి వరకు బ్యాంకు రుణం.
• PM స్వనిధి (PM SVANidhi):
  1. 1 జూన్ 2020
  2. వీధి వ్యాపారులకు ₹10,000 వరకు మొదటి రుణం.
• సుకన్య సమృద్ధి యోజన:
  1. 22 జనవరి 2015 (బేటీ బచావో బేటీ పడావోతో పాటు)
  2. బాలికల పొదుపు ఖాతా.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '20 – 436 – 2 లక్షలు': ప్రమాద బీమాకు ₹20, జీవిత బీమాకు ₹436, రెండింటికీ కవరేజీ ₹2 లక్షలు.

రైతుల ఆదాయం, పంటల భద్రత, మార్కెటింగ్ కోసం కేంద్రం అనేక పథకాలు నడుపుతోంది. పథకం ఏ తేదీన, ఎక్కడ ప్రారంభమైంది, ఎంత సాయం అనేవి ముఖ్యం.

• PM-KISAN (పీఎం కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి): 24 ఫిబ్రవరి 2019, గోరఖ్‌పూర్ (ఉత్తరప్రదేశ్). 2019 మధ్యంతర బడ్జెట్‌లో ప్రకటించారు.
• ఏడాదికి ₹6,000
• మూడు వాయిదాలుగా (₹2,000 చొప్పున).
• నేరుగా బ్యాంకు ఖాతాల్లోకి (DBT)
• 100% కేంద్ర నిధులు.
• ప్రధానమంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన (PMFBY):
  1. 2016 ఖరీఫ్ నుండి
  2. ప్రకృతి విపత్తులతో పంట నష్టానికి బీమా.
• రైతు ప్రీమియం: ఖరీఫ్ 2%, రబీ 1.5%, వాణిజ్య/ఉద్యాన పంటలు 5%.
• సాయిల్ హెల్త్ కార్డ్: 19 ఫిబ్రవరి 2015, సూరత్‌గఢ్ (రాజస్థాన్).
• ఈ-నామ్ (e-NAM):
  1. 14 ఏప్రిల్ 2016
  2. జాతీయ ఎలక్ట్రానిక్ వ్యవసాయ మార్కెట్.
• కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డ్ (KCC):
  1. 1998లో ప్రారంభం
  2. రైతులకు స్వల్పకాలిక రుణం.
• ప్రధానమంత్రి కృషి సించాయీ యోజన (PMKSY):
  1. 2015
  2. 'ప్రతి పొలానికి నీరు', 'ఒక చుక్కకు ఎక్కువ పంట' నినాదం.
• PM-KUSUM:
  1. 2019
  2. రైతులకు సౌర పంపులు, సౌర విద్యుత్.
• కనీస మద్దతు ధర (MSP): వ్యవసాయ ఖర్చులు, ధరల కమిషన్ (CACP) సిఫార్సు మేరకు ప్రభుత్వం ప్రకటిస్తుంది.

గ్రామీణ పేదలకు ఉపాధి, ఇల్లు, రహదారులు కల్పించే పథకాలు. MGNREGA ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రారంభం కావడం వల్ల తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• MGNREGA: జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (NREGA) 2005. 2 ఫిబ్రవరి 2006న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అనంతపురం జిల్లా బండ్లపల్లి గ్రామంలో ప్రారంభమైంది. 2 అక్టోబర్ 2009 నుండి 'మహాత్మా గాంధీ' పేరు చేర్చారు.
• ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి 100 రోజుల వేతన ఉపాధి హామీ.
• ఇది చట్టబద్ధ హక్కు (డిమాండ్ ఆధారిత).
• పని 5 కి.మీ లోపు
• ఇవ్వలేకపోతే నిరుద్యోగ భృతి.
• మహిళలకు కనీసం ⅓ వంతు పని.
• PMAY-గ్రామీణ (PMAY-G):
  1. నవంబర్ 2016 (ఆగ్రా)
  2. ఇందిరా ఆవాస్ యోజన స్థానంలో వచ్చింది.
• PMAY-పట్టణ (PMAY-U):
  1. 25 జూన్ 2015
  2. 'అందరికీ ఇళ్లు' (Housing for All) లక్ష్యం.
• ప్రధానమంత్రి గ్రామ్ సడక్ యోజన (PMGSY):
  1. 25 డిసెంబర్ 2000, అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి
  2. గ్రామాలకు అన్ని కాలాల రహదారులు.
• దీన్‌దయాళ్ అంత్యోదయ యోజన – జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధి మిషన్ (DAY-NRLM):
  1. 2011లో 'ఆజీవిక'గా ప్రారంభం
  2. స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHGs) ద్వారా పేదరిక నిర్మూలన.
• జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం 2013:
  1. ఒక్కొక్కరికి నెలకు 5 కిలోల ఆహార ధాన్యాలు
  2. అంత్యోదయ అన్న యోజన కుటుంబాలకు నెలకు 35 కిలోలు.

ప్రజల ఆరోగ్య రక్షణ, పిల్లల పోషణ, బాలికల విద్య లక్ష్యంగా ప్రారంభించిన పథకాలు పోటీ పరీక్షల్లో ఎక్కువగా వస్తాయి.

• ఆయుష్మాన్ భారత్: రెండు భాగాలు.
• ఆరోగ్య, సంక్షేమ కేంద్రాలు (HWCs): 14 ఏప్రిల్ 2018, బీజాపూర్ (ఛత్తీస్‌గఢ్).
• ప్రధానమంత్రి జన ఆరోగ్య యోజన (PM-JAY): 23 సెప్టెంబర్ 2018, రాంచీ. కుటుంబానికి ఏడాదికి ₹5 లక్షల వరకు ఆరోగ్య బీమా (ద్వితీయ, తృతీయ స్థాయి చికిత్సకు).
• ఆయుష్మాన్ భారత్ డిజిటల్ మిషన్: 27 సెప్టెంబర్ 2021.
• పోషణ్ అభియాన్:
  1. 8 మార్చి 2018, ఝుంఝును (రాజస్థాన్)
  2. పిల్లల్లో, గర్భిణుల్లో పోషకాహార లోపం తగ్గింపు.
• మిషన్ ఇంద్రధనుష్:
  1. 25 డిసెంబర్ 2014
  2. పిల్లలకు, గర్భిణులకు సార్వత్రిక టీకాలు.
• బేటీ బచావో బేటీ పడావో (BBBP):
  1. 22 జనవరి 2015, పానిపట్ (హర్యానా)
  2. బాలికల లింగ నిష్పత్తి, విద్య.
• ఉజ్వల యోజన:
  1. 1 మే 2016, బల్లియా (ఉత్తరప్రదేశ్)
  2. బీపీఎల్ కుటుంబాల మహిళలకు ఉచిత LPG కనెక్షన్.
• జననీ సురక్ష యోజన (JSY):
  1. 2005
  2. సంస్థాగత ప్రసవాలకు ప్రోత్సాహకం (జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ కింద).
• మధ్యాహ్న భోజన పథకం:
  1. 15 ఆగస్టు 1995లో ప్రారంభం
  2. సెప్టెంబర్ 2021లో 'PM పోషణ్'గా మార్పు.
• ఇంటిగ్రేటెడ్ చైల్డ్ డెవలప్‌మెంట్ సర్వీసెస్ (ICDS):
  1. 2 అక్టోబర్ 1975
  2. అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా BBBP – పానిపట్; ఉజ్వల – బల్లియా; పోషణ్ – ఝుంఝును; PM-JAY – రాంచీ; HWC – బీజాపూర్.

ఉద్యోగాలు, పరిశ్రమలు, సాంకేతికత కోసం కేంద్రం ప్రారంభించిన ప్రధాన కార్యక్రమాలు ఇవి. తేదీలు, నినాదాలు, చిహ్నాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• మేక్ ఇన్ ఇండియా:
  1. 25 సెప్టెంబర్ 2014. భారత్‌లో తయారీని ప్రోత్సహించడం
  2. చిహ్నం సింహం (చక్రంతో ఉన్న యంత్ర భాగాల సింహం).
• డిజిటల్ ఇండియా:
  1. 1 జూలై 2015
  2. ఈ-గవర్నెన్స్, డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, డిజిటల్ అక్షరాస్యత.
• స్కిల్ ఇండియా మిషన్: 15 జూలై 2015 (ప్రపంచ యువత నైపుణ్య దినోత్సవం). ప్రధానమంత్రి కౌశల్ వికాస్ యోజన (PMKVY) దీని ప్రధాన పథకం.
• స్టార్టప్ ఇండియా:
  1. 16 జనవరి 2016
  2. ఏటా జనవరి 16 'జాతీయ స్టార్టప్ దినోత్సవం'.
• ఉత్పత్తి అనుసంధాన ప్రోత్సాహకాలు (PLI):
  1. 2020 నుండి
  2. తయారీ పెంచే సంస్థలకు ప్రోత్సాహకాలు.
• ఆత్మనిర్భర్ భారత్ అభియాన్:
  1. 12 మే 2020
  2. కోవిడ్ ఆర్థిక ప్యాకేజీ (₹20 లక్షల కోట్లు).
• PM విశ్వకర్మ:
  1. 17 సెప్టెంబర్ 2023
  2. సంప్రదాయ వృత్తి కళాకారులకు (18 వృత్తులు) నైపుణ్య శిక్షణ, రుణం.
• సమగ్ర శిక్ష (Samagra Shiksha):
  1. 2018
  2. సర్వ శిక్ష అభియాన్, రాష్ట్రీయ మాధ్యమిక శిక్షా అభియాన్ (RMSA), ఉపాధ్యాయ విద్య కలిపిన పథకం.

పట్టణ అభివృద్ధి, పరిశుభ్రత, విద్యుత్, రవాణా వంటి రంగాల పథకాలు. ప్రారంభ తేదీలు, లక్ష్యాలు, నగరాల సంఖ్య పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్:
  1. 2 అక్టోబర్ 2014
  2. 2019 నాటికి (గాంధీ 150వ జయంతి) బహిరంగ మల విసర్జన రహిత భారత్ లక్ష్యం.
• స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్:
  1. 25 జూన్ 2015
  2. 100 నగరాల ఎంపిక.
• అమృత్ (AMRUT):
  1. 25 జూన్ 2015
  2. 500 నగరాల్లో నీటి సరఫరా, మురుగునీరు వంటి మౌలిక సౌకర్యాలు.
• జల్ జీవన్ మిషన్:
  1. 2019 ఆగస్టులో ప్రకటన
  2. 'హర్ ఘర్ జల్' – ప్రతి గ్రామీణ ఇంటికి కుళాయి నీరు.
• సౌభాగ్య యోజన:
  1. 25 సెప్టెంబర్ 2017
  2. ప్రతి ఇంటికీ విద్యుత్ కనెక్షన్.
• PM సూర్య ఘర్ ముఫ్త్ బిజిలీ యోజన:
  1. ఫిబ్రవరి 2024
  2. ఇళ్లపై సౌర ఫలకాలు, నెలకు 300 యూనిట్ల వరకు ఉచిత విద్యుత్ లక్ష్యం.
• ఉడాన్ (UDAN):
  1. అక్టోబర్ 2016 ప్రారంభం
  2. మొదటి విమానం 27 ఏప్రిల్ 2017 (సిమ్లా – ఢిల్లీ)
  3. చిన్న నగరాలకు విమాన అనుసంధానం.
• సాగర్‌మాల:
  1. 2015
  2. ఓడరేవు ఆధారిత అభివృద్ధి. భారత్‌మాల: 2017
  3. రహదారుల అభివృద్ధి.
• PM గతిశక్తి:
  1. 13 అక్టోబర్ 2021
  2. మౌలిక వసతుల సమగ్ర ప్రణాళికకు జాతీయ మాస్టర్ ప్లాన్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 2 అక్టోబర్ 2014 – స్వచ్ఛ భారత్; 25 జూన్ 2015 – స్మార్ట్ సిటీస్, అమృత్, PMAY-U (ముగ్గురూ ఒకే రోజు).

పథకాల పేర్లతో పాటు అవి ఎలా అమలవుతాయి, నిధులు ఎలా పంచుకుంటారు అనే అంశాలూ పరీక్షల్లో వస్తాయి. ఈ ప్రాథమిక భావనలు తెలుసుకుంటే ఏ పథకం ప్రశ్న వచ్చినా సులభం.

• కేంద్ర రంగ పథకాలు (Central Sector Schemes):
  1. 100% నిధులు కేంద్రం
  2. కేంద్రమే అమలు చేస్తుంది. ఉదా: PM-KISAN.
• కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (Centrally Sponsored Schemes – CSS):
  1. నిధులు కేంద్రం, రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి
  2. అమలు రాష్ట్రాలది.
• సాధారణ రాష్ట్రాల్లో నిష్పత్తి 60:40 (కేంద్రం : రాష్ట్రం).
• ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాల్లో 90:10.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో (శాసనసభ లేనివి) 100% కేంద్రం.
• ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ (DBT):
  1. 1 జనవరి 2013 నుండి
  2. సబ్సిడీ నేరుగా లబ్ధిదారు ఖాతాలోకి.
• JAM త్రిమూర్తి: జన్ ధన్ + ఆధార్ + మొబైల్ – DBT కి పునాది.
• ఆధార్ చట్టం 2016:
  1. ఆధార్ ద్వారా సబ్సిడీలు
  2. UIDAI ఏర్పాటు 2009.
• నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog): 1 జనవరి 2015న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో ఏర్పడింది. 'జాతీయ భారత పరివర్తన సంస్థ'. అధ్యక్షుడు ప్రధానమంత్రి. ఇది ప్రణాళికా సంఘంలా నిధులు కేటాయించదు, విధాన సలహాలు ఇచ్చే మేధో సంస్థ.
• ఆశయాత్మక జిల్లాల కార్యక్రమం (Aspirational Districts):
  1. 2018 జనవరి
  2. వెనుకబడిన 112 జిల్లాల అభివృద్ధి (నీతి ఆయోగ్).
• పథకం vs చట్టం:
  1. MGNREGA, ఆహార భద్రతా చట్టం వంటివి చట్టం ఆధారిత హక్కులు
  2. PM-KISAN లాంటివి ప్రభుత్వ పథకాలు.