1. దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు – ప్రారంభం, స్వరూపం (Dadasaheb Phalke Award Basics)
దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు (Dadasaheb Phalke Award) భారత సినిమా రంగంలో అత్యున్నత పురస్కారం. భారత సినిమా పితామహుడు (Father of Indian Cinema) అయిన దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే పేరు మీద ఇస్తారు.
ముఖ్య విషయాలు
- దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే (ధుండిరాజ్ గోవింద్ ఫాల్కే): 1913లో భారతదేశపు తొలి పూర్తి నిడివి సినిమా 'రాజా హరిశ్చంద్ర' (మూకీ) నిర్మించారు.
- ప్రారంభం: 1969లో ఫాల్కే శత జయంతి సందర్భంగా భారత ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టింది.
- తొలి గ్రహీత: దేవికా రాణి (1969) – తొలి గ్రహీత ఒక మహిళ కావడం విశేషం. ఆమెను 'ఫస్ట్ లేడీ ఆఫ్ ఇండియన్ సినిమా' అంటారు.
- ఇచ్చే సంస్థ: కేంద్ర సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ, ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్స్ డైరెక్టరేట్ (Directorate of Film Festivals).
- బహుమతి స్వరూపం: స్వర్ణ కమలం (Swarna Kamal), నగదు బహుమతి, శాలువా.
- ప్రదానం: జాతీయ సినిమా అవార్డుల కార్యక్రమంలో రాష్ట్రపతి అందజేస్తారు.
- ఎంపిక: ప్రముఖ సినీ వ్యక్తులతో కూడిన కమిటీ ఎంపిక చేస్తుంది.
- విభాగం: జీవిత సాఫల్య పురస్కారం (Lifetime Achievement) వంటిది. సినిమా రంగానికి చేసిన మొత్తం సేవకు ఇస్తారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
క్రికెట్‌లో 'భారతరత్న' లాగా, సినిమా రంగంలో ఫాల్కే అవార్డు అత్యున్నతం. ఒక్క సినిమాకు కాకుండా జీవితాంతం చేసిన కృషికి ఇస్తారు.
2. దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు – ముఖ్య గ్రహీతలు (Notable Phalke Award Recipients)
ఫాల్కే అవార్డు గ్రహీతల పేర్లు, సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి. వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి ఇవి.
ముఖ్య విషయాలు
- దేవికా రాణి (1969): తొలి గ్రహీత.
- పృథ్వీరాజ్ కపూర్ (1971): ప్రముఖ నటుడు, రాజ్ కపూర్ తండ్రి.
- సత్యజిత్ రే (1984):
- బెంగాలీ దర్శకుడు
- 'పథేర్ పాంచాలి' దర్శకుడు.
- రాజ్ కపూర్ (1987): 'షో మ్యాన్ ఆఫ్ బాలీవుడ్'.
- లతా మంగేష్కర్ (1989): ప్రసిద్ధ నేపథ్య గాయని.
- దిలీప్ కుమార్ (1994): హిందీ నటుడు.
- రాజ్‌కుమార్ (1995): కన్నడ నటుడు.
- శివాజీ గణేశన్ (1996): తమిళ నటుడు.
- దేవ్ ఆనంద్ (2002): హిందీ నటుడు, దర్శకుడు.
- మన్నా డే (2007): నేపథ్య గాయకుడు.
- అమితాబ్ బచ్చన్ (2018): ఆయనకు ఈ అవార్డు 2019లో ప్రదానం చేశారు.
- రజనీకాంత్ (2019): తమిళ నటుడు.
- వహీదా రెహమాన్ (2021): హిందీ నటి.
- మిథున్ చక్రవర్తి (2022): హిందీ, బెంగాలీ నటుడు.
- గుర్తింపు:
- లతా మంగేష్కర్, ఆశా భోస్లే వంటి గాయకులు కూడా సినిమా రంగానికి చేసిన సేవకు ఈ గౌరవం పొందారు. ఇది నటులకే కాదు
- దర్శకులు, గాయకులు, నిర్మాతలు, సాంకేతిక నిపుణులకూ ఇస్తారు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా తొలి గ్రహీత – మహిళ (దేవికా రాణి). మొదటి రెండు సంవత్సరాలు 1969, 1971 – 'ఇద్దరు కపూర్/రాణి' అని గుర్తుపెట్టుకోండి.
3. ఫాల్కే అవార్డు పొందిన తెలుగు ప్రముఖులు (Telugu Phalke Award Winners)
తెలుగు సినిమా రంగానికి చెందిన ఆరుగురు వ్యక్తులు దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డును అందుకున్నారు. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ఈ జాబితా తప్పకుండా అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- బి.ఎన్. రెడ్డి (బొమ్మిరెడ్డి నరసింహారెడ్డి) – 1974:
- తెలుగు సినిమా దర్శకుడు. 'మల్లీశ్వరి', 'రాజమకుటం' ఆయన చిత్రాలు
- వాహిని స్టూడియోస్ వ్యవస్థాపకుడు.
- ఎల్.వి. ప్రసాద్ – 1982: అక్కినేని లక్ష్మీ వరప్రసాదరావు. ప్రసాద్ స్టూడియోస్, ప్రసాద్ ల్యాబ్స్ స్థాపకుడు.
- బి. నాగిరెడ్డి – 1986:
- విజయా ప్రొడక్షన్స్ అధిపతి
- 'మాయాబజార్', 'పాతాళ భైరవి' నిర్మాత. చందమామ పత్రిక స్థాపనలో కూడా భాగస్వామి.
- అక్కినేని నాగేశ్వరరావు – 1990: 'ANR', తెలుగు సినిమా దిగ్గజ నటుడు.
- డి. రామానాయుడు – 2009:
- సురేష్ ప్రొడక్షన్స్ అధిపతి
- అత్యధిక భాషల్లో సినిమాలు నిర్మించినందుకు గిన్నిస్ రికార్డు పొందారు.
- కె. విశ్వనాథ్ – 2016:
- దర్శకుడు
- 'శంకరాభరణం', 'సాగర సంగమం', 'స్వాతిముత్యం' ఆయన చిత్రాలు. 2017లో ప్రదానం చేశారు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా సంవత్సరాల క్రమం: 1974 (బి.ఎన్.) → 1982 (ఎల్.వి.) → 1986 (నాగిరెడ్డి) → 1990 (ANR) → 2009 (రామానాయుడు) → 2016 (విశ్వనాథ్). తొలి ముగ్గురు 'రెడ్డి/ప్రసాద్' – స్టూడియో అధిపతులు.
4. జాతీయ సినిమా అవార్డులు – స్వర్ణ కమలం, రజత కమలం (National Film Awards)
జాతీయ సినిమా అవార్డులు (National Film Awards) భారత ప్రభుత్వం సినిమా రంగానికి ఇచ్చే అత్యున్నత గౌరవాలు. సినిమా రంగంలో ఇది దేశవ్యాప్త పురస్కారం.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రారంభం: 1954లో. ప్రారంభ అవార్డులు 1953 సంవత్సరం సినిమాలకు ఇచ్చారు.
- ఇచ్చే సంస్థ: సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ – డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్స్ (DFF).
- తొలి ఉత్తమ చిత్రం: 'శ్యామచీ ఆయి' (మరాఠీ) – 1954.
- స్వర్ణ కమలం (Swarna Kamal): ఉత్తమ చిత్రం, ఉత్తమ దర్శకత్వం, ఉత్తమ తొలి చిత్రం (దర్శకుడికి) వంటి ప్రధాన విభాగాలకు. నగదు బహుమతి ఎక్కువ.
- రజత కమలం (Rajat Kamal): ఇతర విభాగాలకు – ఉత్తమ నటుడు, నటి మొదలైనవి.
- ప్రదానం: రాష్ట్రపతి చేతుల మీదుగా.
- తొలి ఉత్తమ నటుడు: ఉత్తమ్ కుమార్ (1967). తొలి ఉత్తమ నటి: నర్గిస్ (1967) – 'రాత్ ఔర్ దిన్'.
- అత్యధిక ఉత్తమ నటుడు అవార్డులు: అమితాబ్ బచ్చన్ (నాలుగు).
- తెలుగు నటుడు అల్లు అర్జున్: 'పుష్ప: ది రైజ్' సినిమాకు 69వ జాతీయ అవార్డుల్లో ఉత్తమ నటుడు – ఈ విభాగంలో గెలిచిన తొలి తెలుగు నటుడు.
- RRR: 69వ అవార్డుల్లో అనేక అవార్డులు గెలుచుకుంది.
5. ఫిల్మ్‌ఫేర్, నంది, ఇతర సినిమా అవార్డులు (Filmfare, Nandi & Other Film Awards)
జాతీయ అవార్డులతో పాటు ఫిల్మ్‌ఫేర్, నంది వంటి ఇతర అవార్డులు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి. వీటిలో 'ఇచ్చే సంస్థ ఏది?' అనే ప్రశ్న చాలా ముఖ్యం.
ముఖ్య విషయాలు
- ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులు (Filmfare Awards): టైమ్స్ గ్రూప్ ఇచ్చే ప్రైవేటు అవార్డులు. 1954లో మొదలయ్యాయి. 'బ్లాక్ లేడీ' అనే విగ్రహం ఇస్తారు.
- తొలి ఉత్తమ చిత్రం: 'దో బీఘా జమీన్' (1954).
- తొలి ఉత్తమ నటుడు:
- దిలీప్ కుమార్ ('దాగ్')
- తొలి ఉత్తమ నటి: మీనా కుమారి ('బైజు బావ్రా').
- హిందీ సినిమాలకే కాకుండా దక్షిణాది భాషలకు ప్రత్యేక ఫిల్మ్‌ఫేర్ సౌత్ అవార్డులు కూడా ఉన్నాయి.
- నంది అవార్డులు (Nandi Awards): ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం తెలుగు సినిమాలకు ఇచ్చే అవార్డులు. నందీశ్వరుడి పేరుతో.
- రఘుపతి వెంకయ్య అవార్డు: తెలుగు సినిమా రంగానికి జీవితకాల సేవకు ఇచ్చేది. తొలి తెలుగు సినిమా నిర్మాతల్లో ఒకరైన రఘుపతి వెంకయ్య నాయుడు పేరుతో.
- దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే ఇంటర్నేషనల్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ అవార్డు:
- ఇది ప్రైవేటు అవార్డు
- ప్రభుత్వ ఫాల్కే అవార్డుతో గందరగోళం పడకండి.
- IFFI (International Film Festival of India): గోవాలో ప్రతి ఏడాది నవంబర్‌లో నిర్వహిస్తారు. 1952లో మొదలైంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఫాల్కే అవార్డు – ప్రభుత్వం (సమాచార శాఖ); ఫిల్మ్‌ఫేర్ – టైమ్స్ గ్రూప్ (ప్రైవేటు); నంది – ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం (తెలుగు సినిమాలు).
6. ఆస్కార్ – భారతీయ విజేతలు (Oscars & Indian Winners)
ఆస్కార్ (Oscar) లేదా అకాడమీ అవార్డులు ప్రపంచంలో సినిమా రంగంలో అత్యున్నత పురస్కారాలు. భారతీయ విజేతల గురించి ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- ఇచ్చే సంస్థ: అకాడమీ ఆఫ్ మోషన్ పిక్చర్ ఆర్ట్స్ అండ్ సైన్సెస్ (అమెరికా). లాస్ ఏంజెలెస్ (హాలీవుడ్)లో ప్రదానం.
- తొలి ఆస్కార్ గ్రహీత భారతీయురాలు: భాను అథైయా – 'గాంధీ' (1982) సినిమాకు వస్త్రాలంకరణ (కాస్ట్యూమ్ డిజైన్) విభాగంలో, 1983లో.
- సత్యజిత్ రే: 1992లో గౌరవ ఆస్కార్ (Honorary Award).
- ఎ.ఆర్. రెహమాన్: 'స్లమ్‌డాగ్ మిలియనీర్' (2008 సినిమా) కు 2009లో రెండు ఆస్కార్లు – ఉత్తమ సంగీతం, ఉత్తమ గేయం ('జై హో', గుల్జార్‌తో కలిసి).
- రసూల్ పూకుట్టి: 'స్లమ్‌డాగ్ మిలియనీర్'కు ఉత్తమ సౌండ్ మిక్సింగ్.
- ఆస్కార్ నామినేషన్లు పొందిన భారతీయ సినిమాలు: 'మదర్ ఇండియా' (1957), 'సలాం బాంబే' (1988), 'లగాన్' (2001) – ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్ర విభాగంలో.
- నాటు నాటు (RRR):
- 95వ ఆస్కార్ అవార్డుల్లో (2023) ఉత్తమ ఒరిజినల్ గేయం గెలిచింది. సంగీతం ఎం.ఎం. కీరవాణి
- సాహిత్యం చంద్రబోస్. ఈ విభాగంలో గెలిచిన తొలి భారతీయ సినిమా పాట.
- 'ది ఎలిఫెంట్ విస్పరర్స్': ఉత్తమ డాక్యుమెంటరీ షార్ట్ ఫిల్మ్ (2023). కార్తికీ గోన్సాల్వెస్ దర్శకురాలు, గునీత్ మోంగా నిర్మాత.
- గోల్డెన్ గ్లోబ్: 'నాటు నాటు'కు 2023లో ఉత్తమ ఒరిజినల్ గేయం – ఈ అవార్డు గెలిచిన తొలి ఆసియా పాట.