సైబర్ భద్రత & ముప్పులు (Cyber Security)

కంప్యూటర్లు, నెట్‌వర్క్‌లు, మొబైల్స్, డేటాను అనధికార ప్రవేశం, దొంగతనం, నష్టం నుండి కాపాడే పద్ధతులను సైబర్ భద్రత (Cyber Security) అంటారు. కంప్యూటర్ లేదా ఇంటర్నెట్ ద్వారా చేసే నేరాలను సైబర్ క్రైమ్ (Cyber Crime) అంటారు.

• CIA త్రయం (CIA Triad) – సమాచార భద్రతకు మూడు మూలస్తంభాలు:
• గోప్యత (Confidentiality): అనుమతి ఉన్నవారికే సమాచారం కనిపించాలి.
• సమగ్రత (Integrity): సమాచారం అనధికారికంగా మారకూడదు.
• లభ్యత (Availability): అవసరమైనప్పుడు సమాచారం అందుబాటులో ఉండాలి.
• హ్యాకింగ్ (Hacking): అనుమతి లేకుండా కంప్యూటర్ లేదా నెట్‌వర్క్‌లోకి చొరబడటం. హ్యాకర్ రకాలు:
• వైట్ హ్యాట్ (White Hat): యజమాని అనుమతితో లోపాలు కనుగొని సరిచేసే నైతిక హ్యాకర్ (Ethical Hacker).
• బ్లాక్ హ్యాట్ (Black Hat): చట్టవిరుద్ధంగా దొంగతనం/నష్టం కోసం హ్యాక్ చేసేవారు.
• గ్రే హ్యాట్ (Grey Hat):
  1. అనుమతి లేకుండా హ్యాక్ చేసి లోపాలు చెప్పేవారు
  2. మధ్యస్థం.
• ప్రామాణీకరణ (Authentication): వినియోగదారు ఎవరో నిర్ధారించడం (పాస్‌వర్డ్, OTP, వేలిముద్ర).
• అనుమతి (Authorization): ధృవీకరణ తర్వాత ఏమేం చేయడానికి అనుమతి ఉందో నిర్ణయించడం.
• 2FA / MFA: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పద్ధతులతో గుర్తింపు నిర్ధారణ (ఉదా: పాస్‌వర్డ్ + OTP).
• ఎన్‌క్రిప్షన్ (Encryption):
  1. అసలు సమాచారాన్ని (Plain Text) కోడ్ రూపంలోకి (Cipher Text) మార్చడం
  2. తిరిగి చదవడానికి డిక్రిప్షన్ (Decryption).

కంప్యూటర్‌కు హాని చేయడానికి రాసిన ప్రమాదకర సాఫ్ట్‌వేర్‌ను మాల్‌వేర్ (Malware = Malicious Software) అంటారు. వైరస్ ఒక రకం మాత్రమే; మాల్‌వేర్‌లో అనేక రకాలు ఉన్నాయి.

• వైరస్ (Virus): ఒక ఫైల్‌కు అతుక్కుని, ఫైల్ తెరిచినప్పుడు వ్యాపిస్తుంది. మానవ చర్య (ఫైల్ ఓపెన్) అవసరం.
• వార్మ్ (Worm): ఏ ఫైల్ అవసరం లేకుండా నెట్‌వర్క్ ద్వారా తనంతట తానే కాపీలు చేసుకుని వ్యాపిస్తుంది.
• ట్రోజన్ హార్స్ (Trojan Horse): ఉపయోగకరమైన సాఫ్ట్‌వేర్ ముసుగులో వచ్చి, లోపల హానికర కోడ్ దాచుకుంటుంది. ఇది తనంతట తాను వ్యాపించదు. పేరు గ్రీకు కథలోని చెక్క గుర్రం నుండి వచ్చింది.
• రాన్సమ్‌వేర్ (Ransomware): మన ఫైళ్లను ఎన్‌క్రిప్ట్ చేసి లాక్ చేసి, తిరిగి ఇవ్వడానికి డబ్బు (ransom) అడుగుతుంది. ఉదా: WannaCry (2017).
• స్పైవేర్ (Spyware): మన కార్యకలాపాలను రహస్యంగా గమనించి సమాచారం దొంగిలిస్తుంది.
• కీలాగర్ (Keylogger): నొక్కిన కీలను రికార్డ్ చేసి పాస్‌వర్డ్‌లు దొంగిలిస్తుంది.
• యాడ్‌వేర్ (Adware): అనవసర ప్రకటనలు పదే పదే చూపిస్తుంది.
• రూట్‌కిట్ (Rootkit): తన ఉనికిని దాచుకుని, దాడి చేసేవారికి నిరంతర ప్రవేశం ఇస్తుంది.
• బాట్‌నెట్ (Botnet):
  1. హ్యాకర్ నియంత్రణలో ఉన్న వైరస్ సోకిన కంప్యూటర్ల (zombies) నెట్‌వర్క్
  2. DDoS దాడులకు వాడతారు.
• లాజిక్ బాంబ్ (Logic Bomb): నిర్దిష్ట షరతు/తేదీ వచ్చినప్పుడు పేలే కోడ్.
• బ్యాక్‌డోర్ (Backdoor): సాధారణ భద్రతను దాటి లోపలికి వెళ్లే రహస్య మార్గం.

చరిత్ర

• మొదటి కంప్యూటర్ వైరస్ ప్రయోగం 'Creeper' (1971)
• మొదటి PC వైరస్ 'Brain' (1986).

హ్యాకర్లు, మోసగాళ్లు అనేక పద్ధతుల్లో ప్రజలను, సంస్థలను లక్ష్యంగా చేసుకుంటారు. ప్రతి దాడి పేరు, అది ఎలా జరుగుతుందో తెలుసుకోవాలి.

• ఫిషింగ్ (Phishing): నకిలీ ఇమెయిల్/వెబ్‌సైట్ ద్వారా పాస్‌వర్డ్, కార్డ్ వివరాలు తెలుసుకోవడం.
• విషింగ్ (Vishing): ఫోన్ కాల్ ద్వారా.
• స్మిషింగ్ (Smishing): SMS ద్వారా.
• ఫార్మింగ్ (Pharming): అసలు వెబ్‌సైట్ అడ్రస్ టైప్ చేసినా, వినియోగదారును నకిలీ సైట్‌కు మళ్లించడం.
• స్పూఫింగ్ (Spoofing): తమను నమ్మదగిన వ్యక్తి/సంస్థగా నటించడం (నకిలీ ఇమెయిల్ అడ్రస్, IP, కాలర్ ID).
• DoS (Denial of Service): సర్వర్‌కు విపరీతమైన అభ్యర్థనలు పంపి సేవలు ఆపేయడం. ఒకే మూలం నుండి.
• DDoS (Distributed DoS): అనేక కంప్యూటర్ల (బాట్‌నెట్) నుండి ఒకేసారి చేసే DoS దాడి.
• మ్యాన్-ఇన్-ది-మిడిల్ (Man-in-the-Middle): ఇద్దరి మధ్య సంభాషణను రహస్యంగా అడ్డగించి వినడం/మార్చడం.
• బ్రూట్ ఫోర్స్ (Brute Force): సరైన పాస్‌వర్డ్ దొరికే వరకు అన్ని కలయికలను ప్రయత్నించడం.
• SQL ఇంజెక్షన్ (SQL Injection): వెబ్ ఫారంలో హానికర డేటాబేస్ కమాండ్లు ఎక్కించి డేటాబేస్‌ను చదవడం/మార్చడం.
• సోషల్ ఇంజనీరింగ్ (Social Engineering): సాంకేతికంగా కాకుండా మనుషులను మభ్యపెట్టి రహస్యాలు రాబట్టడం.
• జీరో-డే (Zero-day): తయారీదారుకు ఇంకా తెలియని సాఫ్ట్‌వేర్ లోపాన్ని వాడుకోవడం.
• ఐడెంటిటీ థెఫ్ట్ (Identity Theft): ఇతరుల వ్యక్తిగత వివరాలు దొంగిలించి వాడుకోవడం.
• సైబర్ స్టాకింగ్ / సైబర్ బుల్లీయింగ్: ఆన్‌లైన్‌లో వెంబడించడం / వేధించడం.
• స్కిమ్మింగ్ (Skimming): ATM లేదా కార్డ్ మెషిన్‌పై పరికరం పెట్టి కార్డ్ సమాచారం కాపీ చేయడం.

సైబర్ ముప్పుల నుండి కాపాడుకోవడానికి అనేక సాంకేతిక సాధనాలు ఉన్నాయి. వాటి పని ఏమిటో స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలి.

• యాంటీవైరస్ (Antivirus): వైరస్‌లు, మాల్‌వేర్‌ను గుర్తించి తొలగించే సాఫ్ట్‌వేర్. ఎప్పటికప్పుడు అప్‌డేట్ చేయాలి.
• ఫైర్‌వాల్ (Firewall): నెట్‌వర్క్‌లోకి వచ్చే, వెళ్లే ట్రాఫిక్‌ను నియమాల ఆధారంగా అనుమతించే/అడ్డుకునే గోడ. హార్డ్‌వేర్ లేదా సాఫ్ట్‌వేర్ రూపంలో ఉంటుంది.
• VPN (Virtual Private Network): పబ్లిక్ ఇంటర్నెట్‌పై సురక్షిత, ఎన్‌క్రిప్ట్ చేసిన కనెక్షన్ ఏర్పరుస్తుంది.
• ప్రాక్సీ సర్వర్ (Proxy Server):
  1. వినియోగదారు, ఇంటర్నెట్ మధ్య మధ్యవర్తి
  2. IP చిరునామా దాచగలదు.
• ఎన్‌క్రిప్షన్ (Encryption):
  1. సిమెట్రిక్ (Symmetric): ఎన్‌క్రిప్ట్, డిక్రిప్ట్ రెండింటికీ ఒకే కీ.
  2. అసిమెట్రిక్ (Asymmetric): రెండు కీలు – పబ్లిక్ కీ, ప్రైవేట్ కీ.
• డిజిటల్ సంతకం (Digital Signature):
  1. పంపినవారి గుర్తింపు, సందేశం మారలేదని నిర్ధారణ ఇస్తుంది
  2. అసిమెట్రిక్ ఎన్‌క్రిప్షన్ ఆధారంగా పనిచేస్తుంది.
• SSL/TLS సర్టిఫికెట్: వెబ్‌సైట్ నిజమైనదని ధృవీకరించి, HTTPS ద్వారా డేటాను ఎన్‌క్రిప్ట్ చేస్తుంది.
• బయోమెట్రిక్ (Biometric): వేలిముద్ర, ముఖం, కనుపాప (iris) ద్వారా గుర్తింపు.
• CAPTCHA: 'నేను రోబోట్ కాదు' అని నిరూపించే పరీక్ష. పూర్తి రూపం: Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart.
• OTP (One Time Password): ఒకసారి మాత్రమే పనిచేసే, కొద్దిసేపు చెల్లే పాస్‌వర్డ్.
• బ్యాకప్ (Backup):
  1. ముఖ్య ఫైళ్ల అదనపు కాపీ
  2. రాన్సమ్‌వేర్, డిస్క్ దెబ్బతిన్నా డేటా రక్షణ.
• సాఫ్ట్‌వేర్ ప్యాచ్/అప్‌డేట్: భద్రతా లోపాలను సరిచేసే చిన్న నవీకరణలు.

భారతదేశంలో సైబర్ నేరాలు, ఎలక్ట్రానిక్ లావాదేవీలను నియంత్రించే ప్రధాన చట్టం సమాచార సాంకేతిక చట్టం, 2000 (Information Technology Act, 2000). దీన్ని సాధారణంగా IT Act 2000 అంటారు.

• అమలు: 17 అక్టోబర్ 2000 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
• నేపథ్యం: ఐక్యరాజ్యసమితి (UNCITRAL) ఇ-కామర్స్ మోడల్ లా (1996) ఆధారంగా రూపొందింది.
• ముఖ్య లక్ష్యాలు:
  1. ఎలక్ట్రానిక్ రికార్డులు, డిజిటల్ సంతకాలకు చట్టబద్ధత
  2. ఇ-గవర్నెన్స్‌కు ప్రోత్సాహం
  3. సైబర్ నేరాలకు శిక్షలు
• సవరణ:
  1. 2008 లో గణనీయంగా సవరించారు (IT Amendment Act 2008)
  2. 2009 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
• ముఖ్య సెక్షన్లు:
  1. సెక్షన్ 43: కంప్యూటర్‌కు అనధికార ప్రవేశం, నష్టం చేసినందుకు పరిహారం
  2. సెక్షన్ 66: కంప్యూటర్ సంబంధిత నేరాలు (హ్యాకింగ్)
  3. సెక్షన్ 66C: గుర్తింపు దొంగతనం (Identity Theft)
  4. సెక్షన్ 66D: వేరొకరిలా నటించి మోసం (Cheating by personation)
  5. సెక్షన్ 66E: గోప్యత ఉల్లంఘన (Privacy violation)
  6. సెక్షన్ 66F: సైబర్ ఉగ్రవాదం (Cyber Terrorism)
  7. సెక్షన్ 67: అశ్లీల (obscene) కంటెంట్ ప్రచురణ
• సెక్షన్ 66A:
  1. అభ్యంతరకర సందేశాలు పంపడాన్ని నేరంగా పేర్కొనేది
  2. శ్రేయా సింఘాల్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2015) కేసులో సుప్రీంకోర్టు దీన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధంగా కొట్టివేసింది (భావప్రకటన స్వేచ్ఛ ఆధారంగా).
• Controller of Certifying Authorities (CCA): డిజిటల్ సంతకం సర్టిఫికెట్ జారీ సంస్థలను నియంత్రిస్తుంది.
• డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ చట్టం (DPDP Act), 2023: పౌరుల వ్యక్తిగత డేటా రక్షణకు వచ్చిన చట్టం.

సైబర్ ముప్పులను ఎదుర్కోవడానికి భారత ప్రభుత్వం అనేక సంస్థలు, పోర్టల్స్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. వీటి పేర్లు, పనులు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• CERT-In (Indian Computer Emergency Response Team):
  1. దేశంలో సైబర్ భద్రతా సంఘటనలను ఎదుర్కొనే జాతీయ సంస్థ
  2. ఎలక్ట్రానిక్స్ & సమాచార సాంకేతిక మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY) పరిధిలో ఉంది. 2004 నుండి పనిచేస్తోంది
  3. IT చట్టం ప్రకారం జాతీయ నోడల్ ఏజెన్సీ.
• I4C (Indian Cyber Crime Coordination Centre): కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ (MHA) ఆధ్వర్యంలో సైబర్ నేరాల నియంత్రణను సమన్వయం చేసే కేంద్రం.
• జాతీయ సైబర్ క్రైమ్ రిపోర్టింగ్ పోర్టల్: cybercrime.gov.in – ఆన్‌లైన్‌లో ఫిర్యాదు చేయడానికి. ఆర్థిక సైబర్ మోసాలకు హెల్ప్‌లైన్ నంబర్ 1930.
• NCIIPC (National Critical Information Infrastructure Protection Centre):
  1. విద్యుత్, బ్యాంకింగ్, రవాణా వంటి కీలక సమాచార మౌలిక వసతుల రక్షణ సంస్థ
  2. NTRO పరిధిలో ఉంది.
• సైబర్ స్వచ్ఛతా కేంద్రం (Cyber Swachhta Kendra): బాట్‌నెట్ క్లీనింగ్, మాల్‌వేర్ విశ్లేషణ కేంద్రం.
• జాతీయ సైబర్ భద్రతా విధానం (National Cyber Security Policy): 2013 లో ప్రకటించారు.
• MeitY: Ministry of Electronics and Information Technology – IT, ఇంటర్నెట్ సంబంధిత విధాన రూపకల్పన శాఖ.
• సైబర్ దినోత్సవాలు: అక్టోబర్ నెలను జాతీయ సైబర్ భద్రతా అవగాహన మాసం (Cyber Security Awareness Month)గా పాటిస్తారు.

సైబర్ నేరాలలో ఎక్కువ భాగం సాంకేతిక లోపాల వల్ల కాదు, వినియోగదారుల అజాగ్రత్త వల్ల జరుగుతాయి. కొన్ని మంచి అలవాట్లతో చాలా నష్టం తప్పించుకోవచ్చు.

• బలమైన పాస్‌వర్డ్:
  1. కనీసం 8–12 అక్షరాలు; పెద్ద, చిన్న అక్షరాలు, సంఖ్యలు, ప్రత్యేక గుర్తులు కలపాలి.
  2. పుట్టిన తేదీ, పేరు, '12345' లాంటివి వాడకూడదు.
  3. ప్రతి ఖాతాకు వేరే పాస్‌వర్డ్ ఉండాలి.
  4. పాస్‌వర్డ్ మేనేజర్ వాడవచ్చు.
• OTP, PIN, CVV: ఎవరికీ చెప్పకూడదు – బ్యాంక్ ఉద్యోగులు కూడా అడగరు.
• పబ్లిక్ Wi-Fi:
  1. ఉచిత Wi-Fi లో బ్యాంకింగ్, షాపింగ్ చేయకూడదు
  2. తప్పనిసరైతే VPN వాడాలి.
• HTTPS తాళం గుర్తు: అడ్రస్ బార్‌లో 'https' మరియు తాళం గుర్తు ఉందో లేదో చూసి మాత్రమే వివరాలు ఇవ్వాలి.
• అప్‌డేట్లు: ఆపరేటింగ్ సిస్టమ్, యాప్‌లు, యాంటీవైరస్ ఎప్పటికప్పుడు అప్‌డేట్ చేయాలి.
• తెలియని లింకులు/APK ఫైళ్లు:
  1. SMS, WhatsApp ద్వారా వచ్చిన వాటిని తెరవకూడదు
  2. యాప్‌లు అధికారిక స్టోర్ నుండే (Play Store, App Store) ఇన్‌స్టాల్ చేయాలి.
• యాప్ అనుమతులు: అనవసరమైన అనుమతులు (కెమెరా, కాంటాక్ట్స్, లొకేషన్) ఇవ్వకూడదు.
• బ్యాకప్: ముఖ్య డేటాను క్రమం తప్పకుండా మరో చోట నిల్వ చేయాలి.
• సైబర్ మోసంలో చేయాల్సినవి: వెంటనే బ్యాంక్‌కు తెలియజేసి కార్డ్/ఖాతా బ్లాక్ చేయించాలి, 1930 కు కాల్ చేయాలి, పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేయాలి.