మూర్తిమత్వం (Personality)

ప్రతి వ్యక్తి ఆలోచించే, ప్రవర్తించే, స్పందించే తీరులో ఒక ప్రత్యేకత ఉంటుంది. ఆ ప్రత్యేకమైన మొత్తం ముద్రనే మూర్తిమత్వం (Personality) అంటారు. తెలుగులో వ్యక్తిత్వం అని కూడా అంటారు.

• పదం పుట్టుక: 'Personality' పదం లాటిన్ 'పర్సోనా (Persona)' నుండి వచ్చింది. పర్సోనా అంటే నాటకంలో నటులు ధరించే ముసుగు (Mask).
• ఆల్‌పోర్ట్ (G.W. Allport): ఒక వ్యక్తి పరిసరాలకు అనుగుణంగా మారే విధానాన్ని నిర్ణయించే, అతడిలోని మానసిక–శారీరక వ్యవస్థల డైనమిక్ సంస్థే మూర్తిమత్వం. ఈ నిర్వచనం చాలా ప్రసిద్ధం.
• మూర్తిమత్వం అంటే బాహ్య రూపం మాత్రమే కాదు: శరీరం, ఆలోచనలు, భావాలు, అలవాట్లు, విలువలు – అన్నీ కలిసినది.
• మూర్తిమత్వ లక్షణాలు:
  1. ప్రతి వ్యక్తికి ప్రత్యేకం
  2. స్థిరత్వం ఉంటుంది కానీ మార్పుకూ అవకాశం ఉంది
  3. అభివృద్ధి చెందుతుంది
  4. సామాజికం – ఇతరులతో సంబంధాల్లో వ్యక్తమవుతుంది
  5. వంశపారంపర్యం, పరిసరాలు రెండూ ప్రభావం చూపుతాయి
• మూర్తిమత్వాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలు:
  1. జీవసంబంధ: వంశపారంపర్యం, గ్రంథులు, శరీర నిర్మాణం
  2. కుటుంబం: తల్లిదండ్రుల పెంపకం, కుటుంబ వాతావరణం
  3. పాఠశాల: ఉపాధ్యాయులు, తోటి విద్యార్థులు
  4. సమాజం, సంస్కృతి
• మూర్తిమత్వ వికాసం: విద్య యొక్క ముఖ్య లక్ష్యాల్లో ఒకటి పిల్లల సర్వతోముఖ మూర్తిమత్వ వికాసం.

రకాల సిద్ధాంతాలు (Type theories) వ్యక్తులను కొన్ని స్థిర వర్గాలుగా విభజిస్తాయి. ఏ శాస్త్రవేత్త ఏ ఆధారంగా విభజించాడు అనేది పరీక్షల్లో ప్రధానంగా అడుగుతారు.

• హిపోక్రటీస్ (Hippocrates) – శరీర ద్రవాల ఆధారంగా నాలుగు రకాలు:
  1. రక్తం (Sanguine) – ఉత్సాహవంతుడు, ఆశావాది
  2. కఫం (Phlegmatic) – నెమ్మదైనవాడు, ప్రశాంతుడు
  3. పిత్తం / పసుపు పిత్తం (Choleric) – త్వరగా కోపపడేవాడు
  4. నల్ల పిత్తం (Melancholic) – విచారగ్రస్తుడు, నిరాశావాది
• క్రెచ్‌మర్ (Kretschmer) – శరీర నిర్మాణం ఆధారంగా:
  1. పిక్నిక్ (Pyknic) – లావు, పొట్టి; స్నేహశీలి
  2. అథ్లెటిక్ (Athletic) – దృఢ శరీరం; ఉత్సాహం
  3. ఆస్థెనిక్ (Asthenic) – సన్నగా, పొడవుగా; అంతర్ముఖుడు
• షెల్డన్ (Sheldon) – సోమాటోటైప్ (Somatotypes):
  1. ఎండోమార్ఫిక్ (Endomorphic) – మృదువైన, గుండ్రటి శరీరం → విస్సెరోటోనియా (సుఖప్రియత్వం, ఆహార ప్రియత్వం)
  2. మీసోమార్ఫిక్ (Mesomorphic) – కండలు తిరిగిన శరీరం → సోమాటోటోనియా (ధైర్యం, చురుకుదనం)
  3. ఎక్టోమార్ఫిక్ (Ectomorphic) – సన్నని శరీరం → సెరెబ్రోటోనియా (అంతర్ముఖత్వం, ఆలోచనాపరుడు)
• కార్ల్ జంగ్ (Carl Jung): రెండు రకాలు – అంతర్ముఖులు (Introverts), బహిర్ముఖులు (Extroverts).
• అంతర్ముఖుడు: ఒంటరిగా ఉండటానికి ఇష్టం, సిగ్గరి, ఆలోచనాపరుడు.
• బహిర్ముఖుడు: సామాజికం, మాటకారి, ఉల్లాసం.
• రెండు లక్షణాలు కలిసినవారిని 'ఉభయముఖులు (Ambiverts)' అంటారు.
• స్ప్రాంగర్ (Spranger): విలువల ఆధారంగా ఆరు రకాలు – సైద్ధాంతిక, ఆర్థిక, సౌందర్య, సామాజిక, రాజకీయ, ధార్మిక.

లక్షణ సిద్ధాంతాలు (Trait theories) మూర్తిమత్వాన్ని వేర్వేరు లక్షణాల (Traits) సమాహారంగా చూస్తాయి. రకాల సిద్ధాంతాలు వ్యక్తులను వర్గాలుగా విభజిస్తే, లక్షణ సిద్ధాంతాలు ప్రతి లక్షణాన్ని ఎంత ఉందో కొలుస్తాయి.

• ఆల్‌పోర్ట్ (Allport): లక్షణ సిద్ధాంత పితామహుడు. లక్షణాలు మూడు రకాలు:
• కార్డినల్ లక్షణాలు (Cardinal) – జీవితాన్ని శాసించే ఒకే ప్రధాన లక్షణం
• కేంద్ర లక్షణాలు (Central) – ప్రధాన 5–10 లక్షణాలు
• ద్వితీయ లక్షణాలు (Secondary) – కొన్ని సందర్భాల్లో మాత్రమే కనిపించేవి
• కాటెల్ (Raymond Cattell): కారక విశ్లేషణ ద్వారా 16 మూల లక్షణాలను గుర్తించాడు. '16 PF (Sixteen Personality Factor) ప్రశ్నావళి' రూపొందించాడు.
• ఐసెంక్ (H.J. Eysenck): మూర్తిమత్వానికి ముఖ్యంగా రెండు పరిమాణాలు:
• అంతర్ముఖత్వం – బహిర్ముఖత్వం (Introversion–Extraversion)
• భావోద్వేగ స్థిరత్వం – అస్థిరత్వం (Neuroticism)
• తరువాత మూడో పరిమాణం 'సైకోటిసిజం (Psychoticism)' చేర్చాడు.
• బిగ్ ఫైవ్ (Big Five) – OCEAN నమూనా: కోస్టా, మెక్‌క్రే (Costa & McCrae):
• O – అనుభవానికి తెరిచి ఉండటం (Openness)
• C – కర్తవ్యనిష్ఠ (Conscientiousness)
• E – బహిర్ముఖత్వం (Extraversion)
• A – సహకార గుణం (Agreeableness)
• N – భావోద్వేగ అస్థిరత్వం (Neuroticism)
• రకం, లక్షణం తేడా:
  1. రకం – 'అతడు బహిర్ముఖుడు' అని ఒక వర్గం
  2. లక్షణం – 'అతడిలో బహిర్ముఖత్వం ఎంత?' అని పరిమాణం.

ఆస్ట్రియన్ మనోవైద్యుడు సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ (Sigmund Freud) మూర్తిమత్వంపై మనోవిశ్లేషణ సిద్ధాంతం (Psychoanalysis) ఇచ్చాడు. మనిషి ప్రవర్తనను నడిపించేది అచేతన మనసు (Unconscious mind) అని చెప్పాడు.

• మనసు మూడు స్థాయిలు:
  1. చేతన మనసు (Conscious) – ఇప్పుడు మనకు తెలిసింది
  2. అర్ధచేతన (Preconscious) – కొంచెం ప్రయత్నిస్తే గుర్తొచ్చేది
  3. అచేతన మనసు (Unconscious) – మనకు తెలియకుండానే ప్రవర్తనను నడిపించేది; ఇది అతి పెద్దది (మంచుకొండ ఉపమానం)
• మూర్తిమత్వ నిర్మాణంలో మూడు భాగాలు:
  1. ఇద్ (Id): జన్యుపరమైన సహజ ప్రవృత్తులు; సుఖసూత్రం (Pleasure principle) ప్రకారం పనిచేస్తుంది; వెంటనే తృప్తి కోరుతుంది.
  2. ఈగో (Ego): వాస్తవ సూత్రం (Reality principle) ప్రకారం; ఇద్‌కు, సూపర్ ఈగోకు మధ్య సమన్వయం.
  3. సూపర్ ఈగో (Super Ego): నైతిక విలువలు, మనస్సాక్షి; మంచి చెడులను నిర్ణయిస్తుంది.
• రక్షణ యంత్రాంగాలు (Defence mechanisms): ఆందోళన నుండి కాపాడుకునే మార్గాలు – అణచివేత (Repression), ప్రక్షేపణం (Projection), హేతుబద్ధీకరణ (Rationalization), తిరోగమనం (Regression), ప్రతిక్రియా నిర్మాణం (Reaction formation), ఉదాత్తీకరణ (Sublimation).
• మనోలైంగిక వికాస దశలు (Psychosexual stages): ఐదు – ముఖ (Oral), గుద (Anal), ఫాలిక్ (Phallic), గుప్త (Latency), జననేంద్రియ (Genital).
• ఫ్రాయిడ్ శిష్యులు: జంగ్, అడ్లర్ ఇద్దరూ ఆయన నుండి విడిపోయి సొంత సిద్ధాంతాలు ఇచ్చారు. అడ్లర్ 'హీనతా భావన (Inferiority complex)'ను ప్రతిపాదించాడు.

మనోవిశ్లేషణ, ప్రవర్తనావాదం తరువాత 1950–60లలో మానవతావాద మనోవిజ్ఞానం (Humanistic psychology) వచ్చింది. ఇది మనిషిలోని మంచిని, ఎదగాలనే సహజ కోరికను నొక్కి చెబుతుంది.

• అబ్రహాం మాస్లో (Abraham Maslow) – అవసరాల సోపానక్రమం (Hierarchy of Needs): కింద నుండి పైకి:
• శారీరక అవసరాలు (Physiological) – ఆహారం, నీరు, నిద్ర
• భద్రత అవసరాలు (Safety)
• ప్రేమ, అనుబంధ అవసరాలు (Love and Belonging)
• గౌరవ అవసరాలు (Esteem)
• స్వీయ వాస్తవీకరణ (Self-actualization) – అత్యున్నత అవసరం
• తన సామర్థ్యాన్ని పూర్తిగా వాడుకోవడం
• కింది అవసరాలు తీరితేనే పైది కోరుకుంటారు.
• కార్ల్ రోజర్స్ (Carl Rogers): స్వీయ సిద్ధాంతం (Self theory):
• 'స్వీయ భావన (Self-concept)' – ఒక వ్యక్తి తన గురించి తాను ఏర్పరచుకునే ఊహ.
• వాస్తవ స్వీయం (Real self), ఆదర్శ స్వీయం (Ideal self) – ఈ రెండింటి మధ్య దూరం తక్కువైతే సర్దుబాటు బాగుంటుంది.
• షరతులు లేని సానుకూల గౌరవం (Unconditional positive regard) – పిల్లలను వారి తప్పులకతీతంగా ఆదరించడం.
• 'క్లయింట్ కేంద్రిత చికిత్స (Client-centred therapy)' – రోజర్స్ ప్రతిపాదన.
• విద్యలో ప్రాధాన్యత: విద్యార్థి కేంద్రిత బోధన (Student-centred), ఆత్మగౌరవం పెంచే వాతావరణం.

మూర్తిమత్వాన్ని కొలవడానికి అనేక పద్ధతులు ఉన్నాయి. వీటిలో ముఖ్యమైనవి ప్రక్షేపక పద్ధతులు (Projective techniques). పరీక్షల్లో 'ఏ పరీక్షను ఎవరు రూపొందించారు' అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• ప్రక్షేపక పద్ధతులు (Projective techniques): అస్పష్టమైన ఉద్దీపనలు ఇచ్చి వ్యక్తి తన లోపలి భావాలను వాటిపై ప్రక్షేపించేలా చేయడం.
• రోర్షాక్ ఇంక్‌బ్లాట్ పరీక్ష (Rorschach Inkblot Test):
  1. హెర్మన్ రోర్షాక్ (Hermann Rorschach), స్విట్జర్లాండ్
  2. 10 సిరా చుక్కల కార్డులు.
• TAT (Thematic Apperception Test):
  1. ముర్రే (Murray), మోర్గాన్ (Morgan), 1935
  2. చిత్రాలు చూసి కథ చెప్పించడం
  3. 30 చిత్రాలు + 1 ఖాళీ కార్డు.
• CAT (Children's Apperception Test):
  1. బెల్లాక్ (Bellak)
  2. పిల్లల కోసం, జంతువుల చిత్రాలు.
• పద సహచర్య పరీక్ష (Word Association Test): జంగ్, గాల్టన్.
• వాక్య పూరణ పరీక్ష (Sentence Completion Test).
• ప్రశ్నావళి / స్వీయ నివేదిక పద్ధతులు (Self-report inventories): కాటెల్ 16 PF, ఐసెంక్ మూర్తిమత్వ ప్రశ్నావళి (EPI), MMPI.
• పరిశీలన (Observation): ప్రవర్తనను నేరుగా గమనించడం.
• ఇంటర్వ్యూ (Interview): వ్యక్తితో ముఖాముఖి సంభాషణ.
• సంచిత నివేదిక (Cumulative record): పాఠశాలలో విద్యార్థి గురించి కాలక్రమేణా నమోదు చేసిన వివరాలు.
• సోషియోమెట్రీ (Sociometry):
  1. మోరెనో (Moreno)
  2. సమూహంలో వ్యక్తుల పరస్పర సంబంధాలు, ప్రజాదరణ కొలవడం.