జాతీయ విద్యా విధానం 2020 (NEP 2020)

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత్‌లో విద్యా వ్యవస్థను మెరుగుపరచడానికి అనేక కమిషన్లు, విధానాలు వచ్చాయి. NEP 2020 ను అర్థం చేసుకోవడానికి ముందు వీటి క్రమం తెలుసుకోవాలి.

• రాధాకృష్ణన్ కమిషన్ (1948–49): విశ్వవిద్యాలయ విద్యా కమిషన్ (University Education Commission).
• మొదలియార్ కమిషన్ (1952–53):
  1. మాధ్యమిక విద్యా కమిషన్ (Secondary Education Commission)
  2. అధ్యక్షుడు డా. ఎ. లక్ష్మణస్వామి మొదలియార్.
• కొఠారీ కమిషన్ (1964–66):
  1. విద్యా కమిషన్
  2. అధ్యక్షుడు డా. డి.ఎస్. కొఠారీ. 10+2+3 నిర్మాణం, 'విద్య జాతీయాభివృద్ధికి' అనే సిఫార్సులు.
• జాతీయ విద్యా విధానం 1968:
  1. కొఠారీ కమిషన్ ఆధారంగా
  2. ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం
  3. GDPలో 6% విద్యకు
  4. త్రిభాషా సూత్రం.
• జాతీయ విద్యా విధానం 1986:
  1. ప్రధాని రాజీవ్ గాంధీ
  2. ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్ (1987), నవోదయ విద్యాలయాలు, ఓపెన్ యూనివర్సిటీలు.
• కార్యాచరణ ప్రణాళిక (POA) 1992:
  1. 1986 విధానాన్ని సమీక్షించి (ఆచార్య రామమూర్తి కమిటీ 1990, జనార్దన్ రెడ్డి కమిటీ 1992) సవరించారు
  2. ప్రధాని పి.వి. నరసింహారావు.
• జాతీయ విద్యా విధానం 2020:
  1. మూడో జాతీయ విద్యా విధానం
  2. 21వ శతాబ్దపు మొదటి విధానం
  3. 34 ఏళ్ల తర్వాత వచ్చింది.
• గుర్తు: జాతీయ విద్యా విధానాలు మూడు – 1968, 1986 (సవరణ 1992), 2020.

జాతీయ విద్యా విధానం 2020 (National Education Policy 2020 – NEP 2020) ను కేంద్ర ప్రభుత్వం 2020లో ఆమోదించింది. ఇది 1986 విధానం స్థానంలో వచ్చింది.

• ఆమోదం: కేంద్ర మంత్రివర్గం 29 జూలై 2020న ఆమోదించింది.
• కమిటీ: డా. కె. కస్తూరిరంగన్ (ISRO మాజీ అధ్యక్షుడు) నాయకత్వంలోని కమిటీ ముసాయిదాను రూపొందించింది.
• ముసాయిదా సమర్పణ: 31 మే 2019.
• అంతకు ముందు టి.ఎస్.ఆర్. సుబ్రమణియన్ కమిటీ (2016) నివేదిక వచ్చింది.
• దృష్టి (Vision): భారతీయ విలువలతో, ప్రపంచస్థాయి విద్యను అందించి, భారత్‌ను 'ప్రపంచ విజ్ఞాన శక్తి (Global Knowledge Superpower)' గా మార్చడం.
• ప్రధాన సూత్రాలు:
  1. ప్రాప్యత (Access), సమానత్వం (Equity), నాణ్యత (Quality), భరించగలిగే ధర (Affordability), జవాబుదారీతనం (Accountability)
  2. బట్టీ పట్టడం కంటే అవగాహన, విమర్శనాత్మక ఆలోచన
  3. ఒకే శాఖకు కట్టుబడకుండా సౌలభ్యం (కళలు–విజ్ఞానం మధ్య కఠిన విభజన లేదు)
  4. బహుభాషా విధానం, భారతీయ విజ్ఞానం
• మంత్రిత్వ శాఖ పేరు మార్పు: మానవ వనరుల అభివృద్ధి శాఖ (MHRD) పేరు విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Education)గా మారింది.
• ప్రధాన లక్ష్యం:
  1. 2030 నాటికి పాఠశాల విద్యలో 100% స్థూల నమోదు నిష్పత్తి (GER)
  2. 2035 నాటికి ఉన్నత విద్యలో 50% GER.
• ఖర్చు: విద్యపై ప్రభుత్వ వ్యయం GDPలో 6%కి పెంచాలి.

NEP 2020 పాత 10+2 నిర్మాణం స్థానంలో 5+3+3+4 నిర్మాణాన్ని ప్రతిపాదించింది. ఇది పిల్లల వయసు, అభివృద్ధి దశలకు అనుగుణంగా విభజించారు. తరగతులు, వయసులు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• పునాది దశ (Foundational Stage) – 5 ఏళ్లు: వయసు 3 నుండి 8 సంవత్సరాలు.
• 3 ఏళ్లు అంగన్‌వాడీ/ప్రీ-స్కూల్ + 1, 2 తరగతులు.
• ఆటల ఆధారిత, కృత్యాధార అభ్యసనం.
• సన్నాహక దశ (Preparatory Stage) – 3 ఏళ్లు:
  1. వయసు 8 నుండి 11
  2. 3, 4, 5 తరగతులు.
• ఆటలు, కార్యకలాపాలు, పరిశీలన నుండి క్రమంగా పాఠ్య పుస్తకాల పరిచయం.
• మధ్య దశ (Middle Stage) – 3 ఏళ్లు:
  1. వయసు 11 నుండి 14
  2. 6, 7, 8 తరగతులు.
• సబ్జెక్టు ఆధారిత బోధన
• 6వ తరగతి నుండి వృత్తి విద్య, ఇంటర్న్‌షిప్.
• మాధ్యమిక దశ (Secondary Stage) – 4 ఏళ్లు:
  1. వయసు 14 నుండి 18
  2. 9, 10, 11, 12 తరగతులు.
• బహుళ విషయాల ఎంపిక, సెమిస్టర్ లేదా ఇతర పద్ధతులు
• కళలు, విజ్ఞానం, వాణిజ్యం మధ్య కఠిన విభజన లేదు.
• ECCE (Early Childhood Care and Education): 3–6 ఏళ్ల వయసు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య కొత్తగా పాఠశాల విద్యలో భాగమైంది.
• మార్పు:
  1. ఇంతవరకు 6 ఏళ్ల నుండి విద్య
  2. ఇప్పుడు 3 ఏళ్ల నుండి.
• పాత నిర్మాణం: 10+2 (మొదట 1968లో కొఠారీ కమిషన్ ఆధారంగా).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 5 (3–8 ఏళ్లు) + 3 (8–11) + 3 (11–14) + 4 (14–18). మొత్తం 3 నుండి 18 వరకు = 15 ఏళ్లు.

NEP 2020 భాషా విద్యకు, బహుభాషావాదానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. పాఠ్యాంశంలో కూడా పెద్ద మార్పులు ప్రతిపాదించింది.

• మాతృభాష/స్థానిక భాషలో బోధన: కనీసం 5వ తరగతి వరకు, వీలైతే 8వ తరగతి, ఆ తర్వాత కూడా.
• త్రిభాషా సూత్రం (Three-Language Formula):
  1. ఏ భాషనూ ఏ రాష్ట్రంపై రుద్దరు
  2. విద్యార్థులు కనీసం 3 భాషలు నేర్చుకోవాలి, వాటిలో కనీసం రెండు భారతీయ భాషలు.
• సంస్కృతం, ఇతర శాస్త్రీయ భాషలు:
  1. ప్రోత్సాహం
  2. విదేశీ భాషలు మాధ్యమిక స్థాయిలో ఎంపిక.
• సామర్థ్య లక్ష్యాలు: పునాది స్థాయిలో అక్షరాస్యత, సంఖ్యాజ్ఞానం (Foundational Literacy and Numeracy) 3వ తరగతి నాటికి.
• 'నిపుణ్ భారత్ (NIPUN Bharat)' మిషన్ – 2021 జూలైలో ప్రారంభం
• 2026–27 నాటికి 3వ తరగతి వరకు ప్రతి బిడ్డకు పునాది అక్షరాస్యత.
• పాఠ్యాంశ మార్పులు:
  1. పాఠ్యాంశం తగ్గించి, ముఖ్యాంశాలపై దృష్టి
  2. సృజనాత్మకత, విమర్శనాత్మక ఆలోచన
  3. కళలు, క్రీడలు, వృత్తి విద్య, శారీరక విద్య పాఠ్యాంశంలో భాగం
  4. 'బ్యాగ్ లేని రోజులు', స్థానిక వృత్తి నైపుణ్యాలు
• రాష్ట్ర/జాతీయ పాఠ్యప్రణాళిక చట్రం: NCERT కొత్త NCF (NCFSE) రూపొందించాలి.
• మూల్యాంకనం:
  1. 3, 5, 8 తరగతుల్లో సామర్థ్య మదింపు
  2. 360° హోలిస్టిక్ ప్రగతి కార్డు
  3. PARAKH కేంద్రం.
• బోర్డు పరీక్షలు: 10, 12 తరగతుల బోర్డు పరీక్షలు సామర్థ్యాలను పరీక్షించేలా, తక్కువ ఒత్తిడితో.

NEP 2020 ఉన్నత విద్యలో నిర్మాణాత్మక మార్పులు ప్రతిపాదించింది. అంతర్విభాగ విద్య, సౌలభ్యం, ఒకే నియంత్రణ సంస్థ ముఖ్య అంశాలు.

• లక్ష్యం:
  1. ఉన్నత విద్యలో స్థూల నమోదు నిష్పత్తి (GER) ను 2035 నాటికి 50%కి పెంచడం
  2. 3.5 కోట్ల కొత్త సీట్లు.
• ఒకే నియంత్రణ సంస్థ: భారత ఉన్నత విద్యా కమిషన్ (HECI – Higher Education Commission of India) – వైద్య, న్యాయ విద్య మినహా అన్ని ఉన్నత విద్యను నియంత్రిస్తుంది.
• నాలుగు విభాగాలు: నియంత్రణ (NHERC), ప్రమాణాలు (GEC), నిధులు (HEGC), గుర్తింపు (NAC).
• UGC, AICTE వంటి సంస్థల స్థానాన్ని భర్తీ చేసే ప్రతిపాదన.
• నాలుగేళ్ల డిగ్రీ: బహుళ ప్రవేశ–నిష్క్రమణ (Multiple Entry–Exit).
• 1 సంవత్సరం – సర్టిఫికెట్
• 2 సంవత్సరాలు – డిప్లొమా
• 3 సంవత్సరాలు – డిగ్రీ
• 4 సంవత్సరాలు – పరిశోధనతో డిగ్రీ.
• అకడమిక్ బ్యాంక్ ఆఫ్ క్రెడిట్ (ABC): విద్యార్థి సంపాదించిన క్రెడిట్లను డిజిటల్‌గా నిల్వ చేసి, బదిలీ చేసుకోవడం.
• M.Phil రద్దు: M.Phil కోర్సు నిలిపివేత.
• బహుళ విషయ విశ్వవిద్యాలయాలు: పెద్ద, బహుళ విభాగ సంస్థలు.
• జాతీయ పరిశోధన ఫౌండేషన్ (NRF): పరిశోధనకు నిధులు.
• జాతీయ పరీక్షా సంస్థ (NTA): ఉన్నత విద్యా ప్రవేశానికి ఉమ్మడి పరీక్షలు.
• ఇతర ప్రతిపాదనలు:
  1. కళాశాలలకు దశలవారీ స్వయం ప్రతిపత్తి
  2. విదేశీ విశ్వవిద్యాలయాలకు భారత్‌లో క్యాంపస్‌ల అనుమతి.

ఉపాధ్యాయుల నాణ్యతను విద్యా నాణ్యతకు పునాదిగా NEP 2020 భావించింది. అలాగే అణగారిన వర్గాల పిల్లలకు ప్రత్యేక శ్రద్ధ ఇచ్చింది.

• ఉపాధ్యాయ విద్య:
  1. 2030 నాటికి బోధనకు కనీస అర్హత 4 ఏళ్ల ఇంటిగ్రేటెడ్ B.Ed డిగ్రీ.
  2. ఉపాధ్యాయ విద్యా సంస్థలను బహుళ విభాగ విశ్వవిద్యాలయాల్లో విలీనం చేయాలి.
  3. నాణ్యత లేని B.Ed సంస్థల మూసివేత.
• జాతీయ వృత్తి ప్రమాణాలు (NPST): ఉపాధ్యాయులకు జాతీయ వృత్తి ప్రమాణాలు NCTE రూపొందించాలి.
• నిరంతర వృత్తి అభివృద్ధి (CPD): ప్రతి ఉపాధ్యాయుడు ఏటా కనీసం 50 గంటల శిక్షణ.
• ఉపాధ్యాయ నియామకం:
  1. TET ని ఉన్నత పాఠశాల స్థాయికి కూడా విస్తరించడం
  2. అర్హతల ఆధారంగా పారదర్శక నియామకం
  3. స్థానిక ప్రాంతాల్లో ఉపాధ్యాయులకు అవకాశం.
• సమానత్వం (Equity):
  1. సామాజిక–ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాల (SEDGs) కోసం ప్రత్యేక విద్యా మండలాలు (Special Education Zones)
  2. లింగ సమ్మిళిత నిధి (Gender Inclusion Fund)
  3. దివ్యాంగ పిల్లల సమ్మిళిత విద్య, ఇంటి వద్ద విద్య అవకాశం
• నిధులు: ప్రభుత్వ విద్యా వ్యయం GDPలో 6%.
• డిజిటల్ విద్య:
  1. జాతీయ విద్యా సాంకేతిక వేదిక (NETF – National Educational Technology Forum)
  2. DIKSHA, SWAYAM వంటి వేదికలు.
• పాఠశాల సముదాయాలు (School Complexes): వనరులను పంచుకునేందుకు పాఠశాలల సమూహం.
• ఇతర: వృత్తి విద్య – 2025 నాటికి కనీసం 50% అభ్యాసకులకు వృత్తి విద్య బహిర్గతం (Exposure).