ఆంధ్రలో సంఘ సంస్కరణ ఉద్యమాలు – వీరేశలింగం (Social Reform Movements)

19వ శతాబ్దంలో తెలుగు సమాజంలో వచ్చిన కొత్త ఆలోచనలు, సంస్కరణలు, సాహిత్య మార్పులను కలిపి 'ఆంధ్ర పునరుజ్జీవనం' (Andhra Renaissance) లేదా 'ఆంధ్ర నవయుగం' అంటారు. బాల్య వివాహాలు, కన్యాశుల్కం, వితంతువుల కష్టాలు, అంటరానితనం, మూఢనమ్మకాలపై ఈ కాలంలో పోరాటం మొదలైంది.

• కారణాలు:
  1. ఇంగ్లీష్ విద్య, పాశ్చాత్య భావాలు (స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, హేతువాదం).
  2. అచ్చు యంత్రం, పత్రికల రాక.
  3. క్రైస్తవ మిషనరీల విద్య, సేవా కార్యక్రమాలు.
  4. బెంగాల్ బ్రహ్మసమాజం వంటి ఉద్యమాల ప్రభావం.
• ప్రధాన సామాజిక సమస్యలు:
  1. బాల్య వివాహాలు, వృద్ధులకు చిన్న పిల్లలనిచ్చి పెళ్ళి చేయడం.
  2. కన్యాశుల్కం (వధువు తండ్రి డబ్బు తీసుకుని పెళ్ళి చేయడం).
  3. వితంతు పునర్వివాహ నిషేధం, స్త్రీ విద్య లేకపోవడం.
  4. దేవదాసి/భోగం పద్ధతి, అంటరానితనం.
• తొలి ప్రముఖులు:
  1. గాజుల లక్ష్మీనరసు చెట్టి – 'క్రెసెంట్ (Crescent)' పత్రిక (1844), మద్రాసు నేటివ్ అసోసియేషన్ (1852) స్థాపకుల్లో ముఖ్యుడు.
  2. సామినేని ముద్దునరసింహం నాయుడు – 'హితసూచని' గ్రంథంలో సంఘ సంస్కరణ భావాలు రాశారు.
• ప్రధాన సంస్కర్తలు: కందుకూరి వీరేశలింగం, రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు, గురజాడ అప్పారావు, గిడుగు రామమూర్తి, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు.
• ఉద్యమ రూపాలు: పత్రికలు, పాఠశాలలు, సభలు, నాటకాలు, నవలలు, గ్రంథాలయాలు.
• ఫలితం: సంఘ సంస్కరణ ద్వారా వచ్చిన చైతన్యమే తర్వాత జాతీయోద్యమానికి, ఆంధ్రోద్యమానికి పునాది వేసింది.

కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఆంధ్ర సంఘ సంస్కరణకు పితామహుడు. రాజమండ్రి కేంద్రంగా పత్రికలు, పాఠశాలలు, రచనల ద్వారా మూఢాచారాలపై పోరాడారు. ఆధునిక తెలుగు గద్యానికి కూడా ఆయనే మార్గదర్శి.

• జననం – మరణం: 16 ఏప్రిల్ 1848, రాజమండ్రి – 27 మే 1919.
• భార్య: రాజ్యలక్ష్మమ్మ – ఆయన సంస్కరణ పనుల్లో పూర్తి సహకారం అందించారు.
• బిరుదులు:
  1. 'గద్య తిక్కన' – తెలుగు గద్య రచనకు చేసిన సేవకు.
  2. 'రావు బహదూర్' – బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఇచ్చిన బిరుదు.
  3. 'ఆంధ్ర సంఘ సంస్కరణ పితామహుడు', 'యుగపురుషుడు' అని కూడా పిలుస్తారు.
• పత్రికలు:
  1. వివేకవర్ధని (Viveka Vardhini) – 1874లో ప్రారంభించారు. అవినీతి అధికారులు, మూఢాచారాలపై విమర్శలు రాశారు.
  2. సతీహితబోధిని – స్త్రీల కోసం ప్రత్యేక పత్రిక.
• ముఖ్య రచనలు:
  1. రాజశేఖర చరిత్రము – తెలుగులో మొదటి నవల (ఆంగ్ల నవల 'వికార్ ఆఫ్ వేక్‌ఫీల్డ్' ప్రేరణ).
  2. స్వీయ చరిత్రము – తెలుగులో మొదటి ఆత్మకథ.
  3. ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము – తెలుగు కవుల చరిత్ర.
  4. బ్రహ్మవివాహం, వ్యవహార ధర్మబోధిని వంటి సంఘ సంస్కరణ నాటకాలు/ప్రహసనాలు.
• సంస్థలు:
  1. హితకారిణి సమాజం (1906) – తన ఆస్తి మొత్తం సంఘ సేవ కోసం ఈ సంస్థకు దానం చేశారు.
  2. రాజమండ్రిలో బ్రహ్మ మందిరం, వితంతు శరణాలయం, బాలికల పాఠశాలలు.
• బ్రహ్మసమాజం: బ్రహ్మసమాజ భావాలతో విగ్రహారాధన, కుల భేదాలను వ్యతిరేకించారు.

ఆ రోజుల్లో చిన్న వయసులోనే భర్తను కోల్పోయిన బాలికలు జీవితాంతం కష్టాలు పడేవారు. వారికి మళ్ళీ పెళ్ళి చేయడం సమాజం ఒప్పుకోలేదు. కందుకూరి వీరేశలింగం ఈ ఆచారాన్ని ఎదిరించి, ఆంధ్రలో మొదటి వితంతు పునర్వివాహం జరిపించారు.

• మొదటి వితంతు పునర్వివాహం: 11 డిసెంబర్ 1881, రాజమండ్రి.
• వరుడు: గోగులపాటి శ్రీరాములు
• వధువు: గౌరమ్మ (బాల వితంతువు)
• చట్టపరమైన ఆధారం: ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్ కృషితో 1856లో 'హిందూ వితంతు పునర్వివాహ చట్టం' అప్పటికే వచ్చింది. కానీ సమాజం ఒప్పుకోలేదు.
• ఎదురైన కష్టాలు:
  1. సంప్రదాయవాదులు కందుకూరిని, పెళ్ళి చేసుకున్న వారిని వెలివేశారు.
  2. పెళ్ళికి వచ్చిన వారిపై దాడులు, బెదిరింపులు జరిగాయి.
  3. అయినా కందుకూరి తన ఖర్చుతో ఎన్నో వితంతు వివాహాలు జరిపించారు.
• వితంతు శరణాలయం: రాజమండ్రిలో వితంతువులకు ఆశ్రయం కల్పించారు.
• స్త్రీ విద్య:
  1. 1874లో ధవళేశ్వరంలో బాలికల పాఠశాల ప్రారంభించారు.
  2. తర్వాత రాజమండ్రిలో బాలికల పాఠశాలలు నడిపారు.
  3. స్త్రీల కోసం 'సతీహితబోధిని' పత్రిక నడిపారు.
• ఇతర సంస్కరణలు:
  1. బాల్య వివాహాలు, కన్యాశుల్కం వ్యతిరేకం.
  2. వేశ్యా వృత్తి (నాచ్) వ్యతిరేక ప్రచారం.
  3. లంచగొండి అధికారులను పత్రికలో బహిర్గతం చేశారు.
• సహచరులు: భార్య రాజ్యలక్ష్మమ్మ, శిష్యులు, రాజమండ్రి సంస్కరణవాద యువకులు.

బ్రహ్మసమాజాన్ని 1828లో రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ బెంగాల్‌లో స్థాపించారు. ఏకేశ్వరోపాసన, విగ్రహారాధన వ్యతిరేకత, కుల భేదాల నిర్మూలన దీని సిద్ధాంతాలు. ఆంధ్రలో బ్రహ్మసమాజాన్ని బలంగా వ్యాపింపజేసిన వారు కందుకూరి వీరేశలింగం, రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు.

• దక్షిణాదికి రాక: కేశవచంద్ర సేన్ 1864లో మద్రాసు సందర్శించాక 'వేద సమాజం' ఏర్పడింది. తర్వాత ఇది దక్షిణ భారత బ్రహ్మసమాజంగా మారింది.
• రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు (1862-1939):
  1. మచిలీపట్నంలో జన్మించారు.
  2. ఆంధ్రలో బ్రహ్మసమాజానికి ప్రధాన నాయకుడు; 'బ్రహ్మర్షి' అని గౌరవంగా పిలుస్తారు.
  3. కాకినాడ పిఠాపురం రాజా కళాశాల (P.R. College) ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేశారు.
• ఆయన చేసిన ఉద్యమాలు:
  1. నాచ్ (భోగం మేళం) వ్యతిరేక ఉద్యమం (Anti-Nautch Movement) – పెళ్ళిళ్ళు, వేడుకల్లో దేవదాసీల నృత్యాలను నిషేధించాలని ప్రచారం.
  2. సాంఘిక పవిత్రత ఉద్యమం (Social Purity Movement) – మద్యపానం, వ్యభిచారం వంటి దురలవాట్లకు వ్యతిరేకంగా.
  3. అంటరానితనం నిర్మూలన, దళితుల విద్య కోసం కృషి.
  4. స్త్రీ విద్య, వితంతు వివాహాలకు మద్దతు.
• కందుకూరి పాత్ర:
  1. రాజమండ్రిలో బ్రహ్మ మందిరం నిర్మించారు
  2. బ్రహ్మ పద్ధతిలో వివాహాలు జరిపించారు.
• ఇతర సంస్థలు: ప్రార్థనా సమాజం (మహారాష్ట్ర నుండి వచ్చిన భావాలు) కూడా ఆంధ్రలో కొన్ని చోట్ల పనిచేసింది. ఆర్య సమాజం ప్రభావం హైదరాబాద్‌లో ఎక్కువ.
• ప్రభావం: యువతలో హేతుబద్ధ ఆలోచన, సామాజిక సేవా భావం పెరిగాయి.

గురజాడ అప్పారావు ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి మార్గదర్శి. ఆయన రాసిన 'కన్యాశుల్కం' నాటకం తెలుగులో అత్యంత ప్రసిద్ధ సాంఘిక నాటకం. సమాజంలోని దురాచారాలను హాస్యంతో, వ్యంగ్యంతో చూపించి సంస్కరణకు దారి చూపారు.

• జననం – మరణం: 21 సెప్టెంబర్ 1862 – 30 నవంబర్ 1915. విజయనగరంతో ఆయన జీవితం ముడిపడి ఉంది.
• ఉద్యోగం: విజయనగరం మహారాజా (ఆనంద గజపతి) ఆస్థానంలో, మహారాజా కళాశాలలో పనిచేశారు.
• కన్యాశుల్కం (Kanyasulkam):
  1. మొదటి ప్రదర్శన 1892లో విజయనగరంలో; ముద్రణ 1897; తర్వాత 1909లో వ్యావహారిక భాషలో సవరించిన రెండవ కూర్పు.
  2. అంశం: కన్యాశుల్కం (డబ్బు తీసుకుని చిన్న పిల్లలను ముసలివారికిచ్చి పెళ్ళి చేయడం), బాల్య వివాహాలు, వేశ్యా వృత్తి.
  3. ముఖ్య పాత్రలు: గిరీశం, మధురవాణి, అగ్నిహోత్రావధానులు, లుబ్ధావధానులు, రామప్పంతులు, కరటక శాస్త్రి.
  4. గిరీశం పాత్ర (మాటకారి, మోసగాడు) తెలుగు సాహిత్యంలో చాలా ప్రసిద్ధి.
• వ్యావహారిక భాష: మాట్లాడే తెలుగులో నాటకం రాసి, గిడుగు రామమూర్తితో కలిసి వ్యావహారిక భాషోద్యమానికి బలం ఇచ్చారు.
• ముత్యాల సరాలు: కొత్త ఛందస్సు ప్రవేశపెట్టారు.
• దేశభక్తి గేయం: 'దేశమును ప్రేమించుమన్నా' – 'దేశమంటే మట్టి కాదోయ్, దేశమంటే మనుషులోయ్' అనే ప్రసిద్ధ వాక్యం ఇందులోనిదే.
• కథలు: 'దిద్దుబాటు' (1910) – తెలుగులో మొదటి ఆధునిక కథానిక (short story)గా గుర్తింపు.
• బిరుదు: 'కవిశేఖర'.

పూర్వం తెలుగు పుస్తకాలు, పాఠాలు అన్నీ కావ్యాల భాష (గ్రాంథిక భాష)లోనే ఉండేవి. సామాన్యులకు అర్థమయ్యేది కాదు. మనం మాట్లాడే భాష (వ్యావహారిక భాష)లోనే రాయాలని, చదువు చెప్పాలని ఉద్యమం నడిపిన వారు గిడుగు వెంకట రామమూర్తి పంతులు.

• జననం – మరణం: 29 ఆగస్టు 1863 – 22 జనవరి 1940. శ్రీకాకుళం ప్రాంతానికి చెందినవారు.
• తెలుగు భాషా దినోత్సవం: ఆయన పుట్టినరోజు 29 ఆగస్టును 'తెలుగు భాషా దినోత్సవం'గా జరుపుకుంటాం.
• ఉద్యోగం: పర్లాకిమిడి రాజా కళాశాలలో చరిత్ర అధ్యాపకుడు.
• వ్యావహారిక భాషోద్యమం:
  1. గ్రాంథిక భాష వల్ల విద్య సామాన్యులకు దూరమవుతుందని వాదించారు.
  2. గురజాడ అప్పారావు, శ్రీనివాస అయ్యంగార్ వంటి వారితో కలిసి పనిచేశారు.
  3. గ్రాంథిక భాషా వాదులు (కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు, జయంతి రామయ్య పంతులు వంటి వారు) దీన్ని వ్యతిరేకించారు.
  4. 1919లో 'తెలుగు' అనే మాసపత్రిక నడిపి వ్యావహారిక భాషకు ప్రచారం చేశారు.
• సవర భాష కృషి:
  1. శ్రీకాకుళం మన్యంలోని సవర గిరిజనుల భాషకు వ్యాకరణం, నిఘంటువు తయారు చేశారు.
  2. సవర పిల్లలకు బడులు పెట్టారు.
  3. ఈ కృషికి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం 'కైజర్-ఎ-హింద్' పతకం ఇచ్చింది.
• ఫలితం: క్రమంగా పత్రికలు, పాఠ్య పుస్తకాలు, సాహిత్యం వ్యావహారిక భాషలోకి మారాయి. నేడు మనం చదివే తెలుగు ఈ ఉద్యమ ఫలితమే.
• బిరుదు: 'వ్యావహారిక భాషోద్యమ పితామహుడు'.

కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు తెలుగులో విజ్ఞాన గ్రంథాలు, చరిత్ర పుస్తకాలు అందించిన పండితుడు. హైదరాబాద్ కేంద్రంగా తెలుగు గ్రంథాలయ, ప్రచురణ ఉద్యమాలకు నాయకత్వం వహించారు. అందుకే ఈ అంశం APPSCతో పాటు TGPSCలోనూ అడుగుతారు.

• కాలం:
  1. 1877-1923. కృష్ణా జిల్లాకు చెందినవారు
  2. నాగపూర్‌లో చదువుకున్నారు
  3. మరాఠీ, సంస్కృతం, ఇంగ్లీష్ బాగా తెలిసినవారు.
• శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం (1901):
  1. హైదరాబాద్‌లో స్థాపించిన తెలుగు గ్రంథాలయం.
  2. స్థాపకులు: కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, రావిచెట్టు రంగారావు, మునగాల రాజా నాయని వెంకట రంగారావు.
  3. తెలంగాణలో తెలుగు చైతన్యానికి ఇది మొదటి కేంద్రం.
• విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి (1906):
  1. హైదరాబాద్‌లో స్థాపించారు; తర్వాత మద్రాసు నుండి కూడా పనిచేసింది.
  2. చరిత్ర, శాస్త్రం, జీవిత చరిత్రలు వంటి విజ్ఞాన గ్రంథాలను సులభ తెలుగులో ప్రచురించింది.
• ముఖ్య రచనలు:
  1. శివాజీ చరిత్ర
  2. ఆంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వం – తెలుగులో మొదటి విజ్ఞాన సర్వస్వం (Encyclopaedia) ప్రయత్నం. ఆయన మరణంతో కొన్ని సంపుటాలకే పరిమితమైంది.
  3. శాసనాలు, చరిత్ర పరిశోధన వ్యాసాలు
• చరిత్ర పరిశోధన: ఆంధ్రుల చరిత్ర, శాసనాల అధ్యయనానికి శాస్త్రీయ పద్ధతి తీసుకొచ్చారు.
• ఇతర సంస్థలు (అదే కాలం, హైదరాబాద్):
  1. రాజరాజ నరేంద్ర ఆంధ్ర భాషా నిలయం (హన్మకొండ, 1904)
  2. ఆంధ్ర సంవర్ధినీ గ్రంథాలయం (సికింద్రాబాద్)
• ప్రాముఖ్యత:
  1. తెలుగులో జ్ఞానం అందుబాటులోకి తెచ్చి, భాషాభిమానాన్ని పెంచారు
  2. ఇదే తర్వాత ఆంధ్రోద్యమానికి బలమైంది.

సంఘ సంస్కరణ, జాతీయోద్యమ భావాలను సామాన్య ప్రజల దగ్గరికి తీసుకెళ్ళింది తెలుగు పత్రికలే. ముఖ్యంగా ఆంధ్రపత్రిక, కృష్ణాపత్రిక ఆంధ్రుల్లో రాజకీయ చైతన్యం పెంచాయి. ఏ పత్రిక – ఎవరు – ఎక్కడ అనేది పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.

• తొలి తెలుగు పత్రికలు: 19వ శతాబ్దం మొదట్లో క్రైస్తవ మిషనరీలు మత ప్రచార పత్రికలు నడిపారు. తర్వాత కందుకూరి 'వివేకవర్ధని' (1874) సంఘ సంస్కరణ పత్రికగా పేరు పొందింది.
• ఆంధ్ర ప్రకాశిక: మద్రాసు నుండి ఎ.పి. పార్థసారథి నాయుడు నడిపిన తొలినాటి తెలుగు వార్తాపత్రిక.
• కృష్ణాపత్రిక (Krishna Patrika):
  1. 1902లో మచిలీపట్నంలో ప్రారంభమైంది. కొండా వెంకటప్పయ్య వంటి వారు స్థాపనలో ముఖ్యులు.
  2. ముట్నూరి కృష్ణారావు దీనికి దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాలు సంపాదకుడిగా పనిచేశారు.
  3. జాతీయోద్యమ భావాలు, సాహిత్యం, హాస్యం, విమర్శకు ప్రసిద్ధి.
• ముట్నూరి కృష్ణారావు:
  1. బందరు (మచిలీపట్నం)కు చెందిన పాత్రికేయుడు, జాతీయవాది
  2. ఆంధ్ర జాతీయ కళాశాలతోనూ సంబంధం ఉంది.
• ఆంధ్రపత్రిక (Andhra Patrika):
  1. స్థాపకుడు: కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు.
  2. 1908లో బొంబాయిలో వారపత్రికగా ప్రారంభం; 1914లో మద్రాసుకు మార్చి దినపత్రికగా నడిపారు.
  3. 'భారతి' అనే సాహిత్య మాసపత్రిక (1924) కూడా ఆయనే ప్రారంభించారు.
• కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు (1867-1938):
  1. 'అమృతాంజన్' నొప్పి నివారణ మందు తయారీదారు; ఆ ఆదాయాన్ని పత్రికలకు, ఉద్యమాలకు ఖర్చు చేశారు.
  2. బిరుదు: 'దేశోద్ధారక'.
  3. ఆంధ్రోద్యమానికి, గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి బలమైన మద్దతుదారు.
• ఇతర జాతీయవాద పత్రికలు: టంగుటూరి ప్రకాశం 'స్వరాజ్య' (1921), దేశాభిమాని వంటివి.

చదువు, జ్ఞానం గ్రామ గ్రామానికి చేరాలనే లక్ష్యంతో 20వ శతాబ్దం మొదట్లో ఆంధ్రలో గ్రంథాలయ ఉద్యమం (Library Movement) జరిగింది. గ్రంథాలయాలు కేవలం పుస్తకాల గదులు కావు – అవి జాతీయోద్యమ సమావేశ కేంద్రాలుగా, వయోజన విద్యా కేంద్రాలుగా పనిచేశాయి.

• తొలి గ్రంథాలయాలు:
  1. గౌతమీ గ్రంథాలయం – రాజమండ్రి (1898).
  2. రామమోహన గ్రంథాలయం – విజయవాడ (1911).
  3. సరస్వతీ నికేతనం – వేటపాలెం (1918).
  4. శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం – హైదరాబాద్ (1901).
• ఆంధ్ర దేశ గ్రంథాలయ సంఘం (1914):
  1. 1914లో విజయవాడలో జరిగిన మొదటి ఆంధ్ర దేశ గ్రంథాలయ మహాసభలో ఏర్పడింది.
  2. గ్రామాల్లో గ్రంథాలయాలు స్థాపించడం, పుస్తకాలు అందించడం దీని లక్ష్యం.
• అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య:
  1. గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి ప్రధాన నాయకుడు; 'గ్రంథాలయ పితామహుడు' అని పిలుస్తారు.
  2. 'గ్రంథాలయ సర్వస్వం' పత్రిక నడిపారు.
• ఇతర నాయకులు: గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు, పాతూరి నాగభూషణం, కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు వంటి వారు ఉద్యమానికి సహకరించారు.
• ఉద్యమ కార్యక్రమాలు:
  1. గ్రామ గ్రామానికి గ్రంథాలయాలు, సంచార గ్రంథాలయాలు (పడవలు, ఎడ్ల బండ్ల ద్వారా).
  2. వయోజన విద్య, రాత్రి బడులు.
  3. పత్రికలు చదివి వినిపించడం ద్వారా జాతీయ భావాల ప్రచారం.
• చట్టం: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మద్రాసు పబ్లిక్ లైబ్రరీస్ చట్టం (1948) వచ్చింది. తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్ పబ్లిక్ లైబ్రరీస్ చట్టం (1960) వచ్చింది.
• తెలంగాణలో: హైదరాబాద్ సంస్థానంలో కూడా భాషా నిలయాలు తెలుగు చైతన్యానికి, ఆంధ్ర మహాసభకు పునాది వేశాయి.