ఆంధ్రలో యూరోపియన్ల రాక (Europeans in Andhra)

భారతదేశానికి సముద్ర మార్గంలో వచ్చిన మొదటి యూరోపియన్లు పోర్చుగీసువారు. మిరియాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, బట్టల వ్యాపారం కోసం వాళ్ళు వచ్చారు. తర్వాత డచ్, ఇంగ్లీష్, డేన్స్, ఫ్రెంచ్ వారు వచ్చారు.

ఆంధ్ర తీరం (కోరమాండల్ తీరం) నాణ్యమైన నూలు బట్టలకు ప్రసిద్ధి కాబట్టి అందరూ ఇక్కడ స్థావరాలు పెట్టారు.

• వాస్కోడగామా: 1498లో కాలికట్ (కేరళ) చేరుకున్నాడు. ఇదే యూరప్ నుండి భారత్‌కు కొత్త సముద్ర మార్గం.
• పోర్చుగీసు కేంద్రం: గోవా (1510లో అల్బుకర్క్ ఆక్రమించాడు). వీరి ప్రధాన బలం పశ్చిమ తీరంలోనే ఉంది.
• తూర్పు తీరంలో: శాన్ థోమ్ (మైలాపూర్, మద్రాసు దగ్గర), పులికాట్ ప్రాంతాల్లో పోర్చుగీసు వ్యాపారులు కార్యకలాపాలు చేశారు. మచిలీపట్నం రేవుకు కూడా వచ్చి వెళ్ళేవారు.
• ఆంధ్రపై ప్రభావం తక్కువ: ఆంధ్రలో పోర్చుగీసు వారికి బలమైన రాజకీయ అధికారం రాలేదు. వారి స్థానాన్ని త్వరలో డచ్, ఇంగ్లీష్ వారు ఆక్రమించారు.
• యూరోపియన్ కంపెనీలు ఏర్పడిన క్రమం:
  1. ఇంగ్లీష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ – 1600
  2. డచ్ ఈస్టిండియా కంపెనీ (VOC) – 1602
  3. ఫ్రెంచ్ ఈస్టిండియా కంపెనీ – 1664
• ఆంధ్ర ముఖ్య రేవులు: మచిలీపట్నం (బందరు), నిజాంపట్నం (పెటాపోలి), భీమునిపట్నం, పులికాట్ (నెల్లూరు జిల్లాకు దగ్గర). ఆ కాలంలో ఇవి గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీల ఆధీనంలో ఉండేవి.

డచ్ వారు (హాలండ్/నెదర్లాండ్స్ దేశస్తులు) 1602లో డచ్ ఈస్టిండియా కంపెనీ (VOC) స్థాపించారు. భారతదేశంలో వారి మొదటి ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం) ఆంధ్రలోనే – మచిలీపట్నంలో – పెట్టారు. అందుకే ఈ అంశం APPSC పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.

• మొదటి ఫ్యాక్టరీ: మచిలీపట్నం – 1605. ఇది భారత్‌లో డచ్ వారి మొదటి ఫ్యాక్టరీ.
• పులికాట్ (Pulicat): 1610లో స్థావరం. అక్కడ గెల్డ్రియా కోట (Fort Geldria) నిర్మించారు.
• కోరమాండల్ తీరంలో డచ్ వారి ప్రధాన కేంద్రం చాలాకాలం పులికాట్.
• 1690లో ప్రధాన కేంద్రాన్ని నాగపట్నంకు మార్చారు.
• ఆంధ్రలో ఇతర డచ్ కేంద్రాలు:
  1. భీమునిపట్నం (1641) – ఇక్కడ డచ్ సమాధుల స్థలం (Dutch cemetery) ఇప్పటికీ ఉంది.
  2. నిజాంపట్నం (పెటాపోలి)
  3. పాలకొల్లు
  4. ద్రాక్షారామం
  5. జగన్నాథపురం (కాకినాడ దగ్గర)
• వ్యాపారం: నూలు బట్టలు, కలంకారీ వస్త్రాలు, నీలిమందు (Indigo), మిరియాలు కొనుక్కొని ఇండోనేషియా దీవులకు, యూరప్‌కు పంపేవారు.
• ఆసక్తి ఎక్కడ: డచ్ వారి అసలు దృష్టి ఇండోనేషియా సుగంధ ద్రవ్యాల దీవుల మీద. భారత బట్టలను అక్కడ మార్పిడికి వాడేవారు.
• పతనం: ఇంగ్లీష్ వారితో పోటీలో ఓడిపోయారు. 1759లో బెదర (Bedara, చిన్సురా దగ్గర) యుద్ధంలో బెంగాల్‌లో ఇంగ్లీష్ వారి చేతిలో ఓటమి తర్వాత భారత్‌లో వారి ప్రాభవం తగ్గిపోయింది.

ఇంగ్లీష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ 31 డిసెంబర్ 1600న ఎలిజబెత్ రాణి ఇచ్చిన చార్టర్‌తో ఏర్పడింది. భారత తూర్పు తీరంలో ఇంగ్లీష్ వారి మొదటి ఫ్యాక్టరీ ఆంధ్రలోని మచిలీపట్నంలో 1611లో ఏర్పడింది. తర్వాత దక్షిణ భారతంలో వారి అధికారం అంతా ఇక్కడి నుండే మొదలైంది.

• మచిలీపట్నం ఫ్యాక్టరీ (1611): 'గ్లోబ్ (Globe)' అనే ఓడలో వచ్చిన కెప్టెన్ హిప్పన్ (Captain Hippon) ఆధ్వర్యంలో స్థాపించారు.
• ఇది తూర్పు తీరంలో (బంగాళాఖాతం వైపు) ఇంగ్లీష్ వారి మొదటి ఫ్యాక్టరీ.
• అదే సమయంలో నిజాంపట్నం (పెటాపోలి)లో కూడా వ్యాపారం మొదలుపెట్టారు.
• పశ్చిమ తీరంలో: సూరత్‌లో శాశ్వత ఫ్యాక్టరీ 1613లో (జహంగీర్ అనుమతితో).
• ఆర్మగాన్ (Armagaon) – 1626: నెల్లూరు తీరంలో (దుగ్గరాజపట్నం దగ్గర) కోటతో కూడిన స్థావరం. మచిలీపట్నంలో డచ్ వారి పోటీ వల్ల ఇక్కడికి వచ్చారు.
• గోల్డెన్ ఫర్మానా (Golden Farman) – 1632: గోల్కొండ సుల్తాన్ అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా ఇచ్చాడు.
• ఏటా 500 పగోడాలు (బంగారు నాణేలు) చెల్లిస్తే గోల్కొండ రేవుల్లో పన్నులు లేకుండా స్వేచ్ఛగా వ్యాపారం చేయవచ్చు.
• మద్రాసు (చెన్నపట్నం) – 1639: ఫ్రాన్సిస్ డే (Francis Day) చంద్రగిరి విజయనగర రాజుల సామంతుడు దామెర్ల వెంకటాద్రి నాయకుడి నుండి భూమి పొందాడు.
• అక్కడ సెయింట్ జార్జి కోట (Fort St. George) కట్టారు.
• వెంకటాద్రి నాయకుడి తండ్రి చెన్నప్ప నాయకుడి పేరు మీద 'చెన్నపట్నం' అనే పేరు వచ్చిందంటారు.
• 1653లో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ కేంద్రంగా మారింది.

ఫ్రెంచ్ వారు భారత్‌కు చివరగా వచ్చిన యూరోపియన్లు. అయినా దక్షిణ భారత రాజకీయాల్లో ఇంగ్లీష్ వారికి గట్టి పోటీ ఇచ్చారు. ఆంధ్రలో యానాం ఫ్రెంచ్ వారి స్థావరం. ఇది నేటికీ పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో భాగంగా ఉంది.

• ఫ్రెంచ్ ఈస్టిండియా కంపెనీ: 1664లో మంత్రి కోల్బర్ట్ (Colbert) చొరవతో ఏర్పడింది.
• మొదటి ఫ్యాక్టరీ: సూరత్ – 1668 (ఫ్రాన్సిస్ కారన్).
• మచిలీపట్నం ఫ్యాక్టరీ – 1669: గోల్కొండ సుల్తాన్ అనుమతితో (మార్కారా ప్రయత్నంతో) స్థాపించారు. ఇది ఆంధ్రలో ఫ్రెంచ్ వారి తొలి కేంద్రం.
• పాండిచ్చేరి: 1673-74లో ఫ్రాన్సిస్ మార్టిన్ స్థాపించాడు. భారత్‌లో ఫ్రెంచ్ వారి ప్రధాన కేంద్రం (రాజధాని).
• యానాం (Yanam):
  1. గోదావరి నదీ తీరంలో, తూర్పు గోదావరి ప్రాంతం మధ్యలో ఉన్న చిన్న ప్రాంతం.
  2. 18వ శతాబ్దంలో ఫ్రెంచ్ వ్యాపార స్థావరంగా మారింది.
  3. 1 నవంబర్ 1954న ఇతర ఫ్రెంచ్ ప్రాంతాలతో పాటు వాస్తవంగా (de facto) భారత్‌లో కలిసింది.
  4. 1962లో చట్టపరంగా (de jure) పూర్తిగా భారత్‌కు బదిలీ అయింది.
  5. నేడు పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోని నాలుగు భాగాలలో ఒకటి (పుదుచ్చేరి, కారైకాల్, మాహే, యానాం).
• డూప్లే (Dupleix): ఫ్రెంచ్ గవర్నర్. భారత రాజుల గొడవల్లో జోక్యం చేసుకుని అధికారం పెంచుకునే విధానం ఇతనిదే.
• బుస్సీ (Bussy): డూప్లే సేనాని. హైదరాబాద్ నిజాం సలాబత్ జంగ్ దగ్గర ఫ్రెంచ్ సైన్యంతో ఉండి, ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచ్ వారికి సంపాదించాడు (1753).

18వ శతాబ్దంలో దక్షిణ భారతంపై ఆధిపత్యం కోసం ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్ వారు మూడు యుద్ధాలు చేశారు. వీటిని కర్ణాటక యుద్ధాలు (Carnatic Wars) అంటారు. ఈ పోరు ఆంధ్ర తీరానికి కూడా విస్తరించింది.

ఫ్రెంచ్ సేనాని బుస్సీ కాలంలోనే ప్రసిద్ధ బొబ్బిలి యుద్ధం జరిగింది.

• మొదటి కర్ణాటక యుద్ధం (1746-48): యూరప్‌లో ఆస్ట్రియా వారసత్వ యుద్ధం ప్రభావం. ఎక్స్-లా-షాపెల్ (Aix-la-Chapelle) సంధితో ముగిసింది.
• రెండవ కర్ణాటక యుద్ధం (1749-54): హైదరాబాద్, ఆర్కాట్ వారసత్వ గొడవల్లో ఇరువర్గాల జోక్యం.
• ఫ్రెంచ్ వారి మద్దతుతో సలాబత్ జంగ్ నిజాం అయ్యాడు.
• 1753లో సలాబత్ జంగ్ ఫ్రెంచ్ సైన్యం ఖర్చుల కోసం ఉత్తర సర్కారులను (ముస్తఫానగర్, ఏలూరు, రాజమండ్రి, చికాకోల్) బుస్సీకి ఇచ్చాడు.
• మూడవ కర్ణాటక యుద్ధం (1756-63): 1760లో వందవాసి (Wandiwash) యుద్ధంలో ఇంగ్లీష్ సేనాని ఐర్ కూట్, ఫ్రెంచ్ సేనాని కౌంట్ డి లాలీని ఓడించాడు. 1763 పారిస్ సంధితో ముగిసింది.
• బొబ్బిలి యుద్ధం (24 జనవరి 1757):
  1. బుస్సీ, విజయనగరం రాజు పూసపాటి పెద్ద విజయరామరాజు కలిసి బొబ్బిలి కోటపై దాడి చేశారు.
  2. బొబ్బిలి రాజు గోపాలకృష్ణ రంగారావు (రంగరాయుడు) వీరోచితంగా పోరాడి మరణించాడు. కోటలోని స్త్రీలు ఆత్మార్పణ చేసుకున్నారు.
  3. ప్రతీకారంగా బొబ్బిలి వీరుడు తాండ్ర పాపారాయుడు విజయరామరాజును చంపాడు.
  4. ఈ కథ 'బొబ్బిలి యుద్ధం' కథలు, బుర్రకథలు, సినిమాల ద్వారా ప్రసిద్ధి.
• ఫలితం: కర్ణాటక యుద్ధాల తర్వాత దక్షిణ భారతంలో ఫ్రెంచ్ అధికారం దెబ్బతింది, ఇంగ్లీష్ వారు బలపడ్డారు.

ఉత్తర సర్కారుల నుండి ఫ్రెంచ్ వారిని తొలగించిన యుద్ధం చందుర్తి యుద్ధం (Battle of Condore). దీని తర్వాత మచిలీపట్నం కూడా ఇంగ్లీష్ వారి చేతికి వచ్చింది. ఆంధ్ర తీరంపై ఇంగ్లీష్ ఆధిపత్యానికి ఇది మొదటి మెట్టు.

• నేపథ్యం: 1758లో ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం బుస్సీని దక్కన్ నుండి వెనక్కి పిలిపించింది (మూడవ కర్ణాటక యుద్ధంలో సహాయానికి). దాంతో ఉత్తర సర్కారుల్లో ఫ్రెంచ్ బలం తగ్గింది.
• ఆనంద గజపతి: విజయనగరం రాజు ఆనంద గజపతి ఫ్రెంచ్ వారిని వెళ్ళగొట్టడానికి బెంగాల్‌లోని రాబర్ట్ క్లైవ్ సహాయం కోరాడు.
• కల్నల్ ఫోర్డ్ (Colonel Forde): క్లైవ్ పంపిన ఇంగ్లీష్ సేనాని.
• చందుర్తి యుద్ధం (1758): కల్నల్ ఫోర్డ్ ఫ్రెంచ్ సేనాని కాన్‌ఫ్లాన్స్ (Conflans)ను ఓడించాడు.
• మచిలీపట్నం ఆక్రమణ (1759): ఫోర్డ్ ఫ్రెంచ్ వారి నుండి మచిలీపట్నం కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• సలాబత్ జంగ్‌తో సంధి (1759):
  1. నిజాం సలాబత్ జంగ్ ఫ్రెంచ్ వారిని వదిలి ఇంగ్లీష్ వారితో సంధి చేసుకున్నాడు.
  2. మచిలీపట్నం, దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు ఇంగ్లీష్ వారికి దక్కాయి.
  3. ఫ్రెంచ్ వారిని దక్కన్‌లో ఉంచుకోనని నిజాం ఒప్పుకున్నాడు.
• ప్రాముఖ్యత: ఆంధ్రలో ఇంగ్లీష్ వారికి మొదటి భూభాగం దక్కింది. తర్వాత 1765-66లో మిగిలిన ఉత్తర సర్కారులు కూడా వచ్చాయి.

ఉత్తర సర్కారులు (Northern Circars) అంటే ఒడిశా సరిహద్దు నుండి కృష్ణా–గుంటూరు వరకు ఉన్న తీరాంధ్ర ప్రాంతం. 'సర్కార్' అంటే ఒక పరిపాలనా విభాగం. ఈ ప్రాంతం 1765-66లో ఇంగ్లీష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ చేతికి వచ్చింది.

ఆంధ్రలో బ్రిటిష్ పాలనకు ఇదే అసలు పునాది.

• ఐదు సర్కారులు:
  1. చికాకోల్ (శ్రీకాకుళం)
  2. రాజమండ్రి (రాజమహేంద్రవరం)
  3. ఏలూరు
  4. కొండపల్లి
  5. గుంటూరు (ముర్తజానగర్)
• మొఘల్ ఫర్మానా (12 ఆగస్టు 1765): అలహాబాద్ సంధి సమయంలో మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలం, రాబర్ట్ క్లైవ్‌కు ఉత్తర సర్కారులపై హక్కు ఇస్తూ ఫర్మానా ఇచ్చాడు.
• నిజాంతో సంధి (12 నవంబర్ 1766): హైదరాబాద్ నిజాం అలీఖాన్ ఈ బదిలీని ఒప్పుకుంటూ కంపెనీతో సంధి చేసుకున్నాడు.
• కంపెనీ నిజాంకు ఏటా పేష్కష్ (కప్పం) చెల్లించాలి.
• అవసరమైనప్పుడు నిజాంకు సైనిక సహాయం చేయాలి.
• గుంటూరు సర్కారు ఆలస్యం: గుంటూరు, నిజాం తమ్ముడు బసాలత్ జంగ్ జీవితకాలం వరకు అతని దగ్గరే ఉంది. అతని మరణం తర్వాత 1788లో కార్న్‌వాలిస్ కాలంలో కంపెనీకి దక్కింది.
• 1768 సంధి: నిజాంతో మరో సంధి ద్వారా సర్కారులపై కంపెనీ హక్కు మళ్ళీ ధృవీకరించబడింది.
• పాలన: మొదట మచిలీపట్నం, విశాఖపట్నం మొదలైన చోట్ల 'చీఫ్ & కౌన్సిల్' పద్ధతిలో పాలించారు. తర్వాత కలెక్టర్ల పాలన వచ్చింది. ఇవి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగమయ్యాయి.

నేటి రాయలసీమ ప్రాంతాన్ని బ్రిటిష్ కాలంలో 'దత్త మండలాలు' (Ceded Districts) అనేవారు. 'దత్తం' అంటే ఇచ్చివేయబడినది. హైదరాబాద్ నిజాం 1800లో ఈ ప్రాంతాన్ని ఇంగ్లీష్ కంపెనీకి ఇచ్చేశాడు. అందుకే ఆ పేరు వచ్చింది.

• సైన్య సహకార పద్ధతి (Subsidiary Alliance): గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ వెల్లస్లీ (1798) ప్రవేశపెట్టాడు.
• స్వదేశీ రాజు తన రాజ్యంలో కంపెనీ సైన్యాన్ని ఉంచుకోవాలి, దాని ఖర్చు భరించాలి.
• ఈ పద్ధతిని మొదట అంగీకరించింది హైదరాబాద్ నిజాం (1798).
• ఈ భూభాగం నిజాంకు ఎలా వచ్చింది: మైసూరు యుద్ధాల్లో (1792, 1799) టిప్పు సుల్తాన్ ఓడిపోయాక అతని భూభాగాల్లో కొంత నిజాంకు దక్కింది.
• 1800 సంధి (12 అక్టోబర్ 1800): సైన్య ఖర్చులు చెల్లించలేక, నిజాం ఆ భూభాగాలను కంపెనీకి ఇచ్చేశాడు.
• దత్త మండల జిల్లాలు:
  1. బళ్ళారి
  2. కడప (అప్పట్లో కర్నూలులో కొంత భాగం కూడా)
  3. తర్వాత బళ్ళారి నుండి అనంతపురం జిల్లా ఏర్పడింది (1882).
• కర్నూలు: కర్నూలు నవాబు రాజ్యాన్ని 1839లో బ్రిటిష్ వారు ఆక్రమించారు. తర్వాత కర్నూలు జిల్లాగా మారింది.
• థామస్ మన్రో: దత్త మండలాలకు మొదటి ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్ (1800-1807). ఇక్కడే రైత్వారీ పద్ధతి అమలు చేశాడు, పాలెగాళ్లను అణచివేశాడు.
• 'రాయలసీమ' పేరు: 1928 నంద్యాలలో జరిగిన ఆంధ్ర మహాసభలో చిలుకూరి నారాయణరావు 'దత్త మండలం' బదులు 'రాయలసీమ' అనే పేరు సూచించారు.