విజయనగర సామ్రాజ్యం & ఆంధ్ర (Vijayanagara)

ఢిల్లీ సుల్తానుల దాడులతో దక్షిణాది రాజ్యాలు (కాకతీయులు, హొయసలులు, యాదవులు, పాండ్యులు) కూలిపోయిన తర్వాత, వాటి స్థానంలో ఏర్పడిన గొప్ప హిందూ సామ్రాజ్యం విజయనగరం (Vijayanagara Empire). తెలుగు ప్రాంతం, ముఖ్యంగా రాయలసీమ, ఈ సామ్రాజ్యంలో ముఖ్య భాగం.

• స్థాపకులు: సంగముడి కుమారులు హరిహర రాయలు (మొదటి హరిహరుడు), బుక్కరాయలు (మొదటి బుక్కరాయలు).
• సంవత్సరం: 1336 (సంప్రదాయంగా 18 ఏప్రిల్ 1336 అని చెబుతారు).
• గురువు: విద్యారణ్యులు (మాధవాచార్యులు) – శృంగేరి పీఠాధిపతి. వీరి ప్రోత్సాహంతోనే రాజ్యం స్థాపించారని సంప్రదాయం.
• రాజధాని: విజయనగరం (నేటి హంపి, కర్ణాటక) – తుంగభద్ర నది దక్షిణ తీరంలో. మొదట ఆనెగొందిని కేంద్రంగా చేసుకున్నారని చెబుతారు.
• పుట్టుక గురించి రెండు వాదనలు:
  1. ఆంధ్ర (తెలుగు) వాదన: సంగమ సోదరులు కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుడి దగ్గర (ఖజానా అధికారులుగా) పనిచేశారని, ఓరుగల్లు పతనం తర్వాత కంపిలి రాజ్యానికి వెళ్లారని.
  2. కర్ణాటక వాదన: వీరు హొయసల రాజు మూడో వీర బల్లాలుడి సేవకులని.
  3. ఈ విషయంపై చరిత్రకారులు ఇంకా ఏకాభిప్రాయానికి రాలేదు.
• సంప్రదాయ కథ:
  1. కంపిలి పతనం తర్వాత సోదరులను తుగ్లక్ బందీలుగా ఢిల్లీకి తీసుకెళ్లి, మతం మార్పించి, దక్షిణానికి తిరిగి పంపాడని
  2. విద్యారణ్యులు వారిని తిరిగి హిందూ ధర్మంలోకి తెచ్చారని ఒక కథ ఉంది.
• ప్రధాన శత్రువు: ఉత్తరాన 1347లో ఏర్పడిన బహమనీ రాజ్యం. రాయచూరు అంతర్వేది (కృష్ణా–తుంగభద్ర మధ్య ప్రాంతం) కోసం రెండు రాజ్యాలు పదే పదే యుద్ధాలు చేశాయి.
• రాజ చిహ్నం: వరాహం (పంది). రాజ శాసనాల చివర 'శ్రీ విరూపాక్ష' అని సంతకం ఉండేది.

విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని దాదాపు మూడు వందల ఏళ్లు నాలుగు వంశాలు పాలించాయి. ఈ వంశాల క్రమం పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• 1. సంగమ వంశం (1336–1485):
  1. మొదటి హరిహరుడు, మొదటి బుక్కరాయలు – స్థాపకులు. బుక్కరాయలు చైనాకు రాయబారిని పంపాడని చెబుతారు.
  2. రెండో హరిహరుడు – 'రాజాధిరాజ' వంటి సామ్రాజ్య బిరుదులు ధరించాడు.
  3. మొదటి దేవరాయలు – తుంగభద్రపై ఆనకట్ట కట్టించాడు; ఇతని కాలంలో ఇటలీ యాత్రికుడు నికోలో డి కాంటి వచ్చాడు (సుమారు 1420).
  4. రెండో దేవరాయలు (ప్రౌఢ దేవరాయలు) – సంగమ వంశంలో గొప్పవాడు; 'గజబేటకార' (ఏనుగుల వేటగాడు) బిరుదు. సైన్యంలో ముస్లిం విలుకాళ్లను చేర్చుకున్నాడు. పర్షియా రాయబారి అబ్దుర్ రజాక్ (1443) వచ్చాడు. కొండవీడును సామ్రాజ్యంలో కలిపాడు. శ్రీనాథుడికి కనకాభిషేకం ఇతని ఆస్థానంలోనే.
• 2. సాళువ వంశం (1485–1505):
  1. సాళువ నరసింహరాయలు బలహీనమైన సంగమ రాజును తొలగించి సింహాసనం ఎక్కాడు – దీన్ని 'మొదటి ఆక్రమణ (First Usurpation)' అంటారు.
  2. తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులకు సాళువ నరసింహుడు పోషకుడని చెబుతారు.
• 3. తుళువ వంశం (1505–1570):
  1. సేనాని తుళువ నరస నాయకుడు నిజమైన అధికారం చలాయించాడు; అతని కుమారుడు వీర నరసింహరాయలు సింహాసనం ఎక్కాడు – 'రెండో ఆక్రమణ'.
  2. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (1509–1529) – విజయనగర చరిత్రలో గొప్ప చక్రవర్తి.
  3. అచ్యుతదేవరాయలు (1529–1542), సదాశివరాయలు (నామమాత్ర రాజు; అసలు అధికారం అళియ రామరాయలుది).
• 4. ఆరవీడు వంశం (1570 నుండి 17వ శతాబ్దం మధ్య వరకు):
  1. తళ్లికోట యుద్ధం తర్వాత తిరుమల రాయలు స్థాపించాడు; రాజధాని పెనుకొండ, తర్వాత చంద్రగిరి.
  2. ఆరవీడు వంశీయులు తెలుగువారు (కర్నూలు జిల్లా ఆరవీడు గ్రామం నుండి అని చెబుతారు).

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (1509–1529) విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని అత్యున్నత స్థితికి తీసుకెళ్లాడు. గొప్ప యోధుడు, మంచి పాలకుడు, స్వయంగా కవి. తెలుగువారు ఆయనను 'ఆంధ్ర భోజుడు' అని ప్రేమగా పిలుస్తారు.

• కుటుంబం: తండ్రి తుళువ నరస నాయకుడు, తల్లి నాగలాదేవి. మహామంత్రి తిమ్మరుసు (అప్పాజీ) ఆయనకు గురువు లాంటివాడు.
• బిరుదులు: ఆంధ్ర భోజుడు, అభినవ భోజుడు, యవనరాజ్య స్థాపనాచార్య, మూరురాయరగండ, కన్నడ రాజ్య రమారమణ.
• 'యవనరాజ్య స్థాపనాచార్య' – బహమనీ సుల్తాన్‌ను (మహమూద్ షా) తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టినందుకు.
• దక్కన్ సుల్తానులపై: పాలన మొదట్లోనే బహమనీ దాడిని తిప్పికొట్టాడు. బీదర్, గుల్బర్గా వైపు దండెత్తాడు.
• ఉమ్మత్తూరు: మైసూరు ప్రాంతంలోని ఉమ్మత్తూరు సామంతుడి తిరుగుబాటు అణచివేశాడు (శివసముద్రం).
• ఒరిస్సా (కళింగ) దండయాత్ర (సుమారు 1513–1518) – గజపతి ప్రతాపరుద్రదేవుడిపై:
• ఉదయగిరి కోట (నెల్లూరు జిల్లా) స్వాధీనం (1514). అక్కడి బాలకృష్ణుడి విగ్రహాన్ని హంపికి తెచ్చి కృష్ణాలయం కట్టించాడు.
• కొండవీడు కోట (1515), కొండపల్లి కోట స్వాధీనం.
• సింహాచలం వరకు వెళ్లి, పొట్నూరు దగ్గర విజయ స్తంభం నిలిపాడు.
• చివరకు సంధి
• గజపతి కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు. కృష్ణా నదికి ఉత్తర భాగాన్ని గజపతికి తిరిగి ఇచ్చాడు.
• రాయచూరు యుద్ధం (1520): బీజాపూర్ సుల్తాన్ ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షాను ఓడించి రాయచూరు కోటను గెలిచాడు. పోర్చుగీసు సైనికులు/తుపాకులు సహాయం చేశారని చెబుతారు.
• పోర్చుగీసు సంబంధాలు: గుర్రాల వ్యాపారం కోసం పోర్చుగీసు వారితో (గవర్నర్ అల్బుకర్క్) స్నేహం చేశాడు.
• మత సహనం: వైష్ణవుడైనా అన్ని మతాలను ఆదరించాడు. తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరుడిని పలుమార్లు దర్శించి కానుకలు ఇచ్చాడు. తిరుమలలో రాణులు తిరుమలదేవి, చిన్నాదేవిలతో కలిసి ఉన్న ఆయన కంచు విగ్రహాలు ఉన్నాయి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు స్వయంగా కవి. ఆయన తెలుగులో రాసిన ఏకైక కావ్యం ఆముక్తమాల్యద (Amuktamalyada). తెలుగు పంచ మహా కావ్యాల్లో ఇది ఒకటి.

• పేరు అర్థం: 'ఆముక్తమాల్యద' అంటే తాను ధరించిన పూలమాలను దేవుడికి సమర్పించిన స్త్రీ.
• ఇతివృత్తం:
  1. గోదాదేవి (ఆండాళ్) – శ్రీరంగనాథుడి వివాహ కథ.
  2. గోదాదేవి తండ్రి విష్ణుచిత్తుడు (పెరియాళ్వార్) – ఆళ్వార్ భక్తుడు.
  3. అందుకే దీన్ని 'విష్ణుచిత్తీయం' అని కూడా అంటారు.
• రచనకు నేపథ్యం: కళింగ దండయాత్ర సమయంలో శ్రీకాకుళం (కృష్ణా జిల్లా, ఆంధ్ర మహావిష్ణువు ఆలయం)లో విడిది చేసినప్పుడు, ఆంధ్ర మహావిష్ణువు కలలో కనిపించి తెలుగులో కావ్యం రాయమని చెప్పాడని రాయలే కావ్యంలో రాశాడు.
• ప్రసిద్ధ వాక్యం: 'దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స' – అంటే దేశంలోని భాషలన్నింటిలో తెలుగే గొప్పది. ఈ మాట ఆముక్తమాల్యదలో ఆంధ్ర మహావిష్ణువు చెప్పినట్టుగా ఉంటుంది.
• రాజనీతి: ఈ కావ్యంలో యామునాచార్యుడి కథ ద్వారా రాజు ఎలా పాలించాలో (రాజనీతి) వివరించాడు – ఓడరేవుల అభివృద్ధి, విదేశీ వ్యాపారులను ఆదరించడం, చెరువులు తవ్వించడం, కోటల రక్షణ వంటి సలహాలు.
• సంస్కృత రచనలు: జాంబవతీ కల్యాణం (నాటకం), మదాలస చరిత్ర వంటి సంస్కృత గ్రంథాలు రాశాడని చెబుతారు (కొన్ని లభించడం లేదు).
• పంచ మహా కావ్యాలు: మనుచరిత్ర (పెద్దన), వసుచరిత్ర (రామరాజభూషణుడు), ఆముక్తమాల్యద (కృష్ణదేవరాయలు), పాండురంగ మాహాత్మ్యం (తెనాలి రామకృష్ణుడు), శృంగార నైషధం (శ్రీనాథుడు).
• ప్రబంధ యుగం: కృష్ణదేవరాయల కాలాన్ని తెలుగు సాహిత్యంలో 'ప్రబంధ యుగం' లేదా 'స్వర్ణ యుగం' అంటారు.

ఎనిమిది దిక్కులను కాపాడే ఎనిమిది ఏనుగుల్లాగా, శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలో ఎనిమిది మంది గొప్ప తెలుగు కవులు ఉండేవారని ప్రసిద్ధి. వీరినే అష్టదిగ్గజాలు (Ashtadiggajas) అంటారు.

• భువన విజయం (Bhuvana Vijayam): రాయల ఆస్థానంలో కవులు, పండితులు సమావేశమై సాహిత్య చర్చలు జరిపిన సభా మందిరం.
• అష్టదిగ్గజాలు – రచనలు:
  1. అల్లసాని పెద్దన – మనుచరిత్ర (స్వారోచిష మనుసంభవం). బిరుదు 'ఆంధ్ర కవితా పితామహుడు'. రాయలు స్వయంగా పెద్దన పల్లకీ మోశాడని, గండపెండేరం తొడిగాడని ప్రసిద్ధి.
  2. నంది తిమ్మన – పారిజాతాపహరణం. 'ముక్కు తిమ్మన' అని పేరు.
  3. ధూర్జటి – శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యం, శ్రీ కాళహస్తీశ్వర శతకం.
  4. మాదయగారి మల్లన – రాజశేఖర చరిత్ర.
  5. అయ్యలరాజు రామభద్రుడు – రామాభ్యుదయం.
  6. పింగళి సూరన – కళాపూర్ణోదయం, రాఘవ పాండవీయం (ద్వ్యర్థి కావ్యం – ఒకే పద్యంలో రామాయణ, భారత కథలు), ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నం.
  7. రామరాజభూషణుడు (భట్టుమూర్తి) – వసుచరిత్ర, హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానం (ద్వ్యర్థి కావ్యం).
  8. తెనాలి రామకృష్ణుడు – పాండురంగ మాహాత్మ్యం. హాస్య కథలతో 'వికటకవి'గా ప్రసిద్ధి.
• చరిత్రకారుల సందేహం: ఈ ఎనిమిది మంది అందరూ ఒకేసారి రాయల ఆస్థానంలో ఉన్నారా అనే దానిపై అభిప్రాయ భేదాలు ఉన్నాయి. పింగళి సూరన, రామరాజభూషణుడు, తెనాలి రామకృష్ణుడు వంటివారు తర్వాతి కాలంలో (అళియ రామరాయలు వంటి వారి కాలంలో) ఉన్నారని చాలామంది పండితుల అభిప్రాయం. అయినా పరీక్షల్లో సంప్రదాయ జాబితానే అడుగుతారు.
• ఇతర కవులు: కుమార ధూర్జటి – కృష్ణరాయ విజయం (రాయల విజయాల వర్ణన).
• సంగీతం: కర్ణాటక సంగీత పితామహుడు పురందరదాసు (కన్నడ) ఈ కాలం వాడు.

విజయనగర పరిపాలనకు గుండె అమర నాయంకర విధానం (Amaram / Nayankara System). కాకతీయుల నాయంకర విధానాన్ని విజయనగర రాజులు పెద్ద ఎత్తున అమలు చేశారు. తర్వాత ఇదే పాలెగాళ్ల (Poligars) వ్యవస్థకు దారి తీసింది.

• రాజు: సర్వాధికారి. రాజుకు సలహా ఇవ్వడానికి మంత్రి మండలి ఉండేది. ముఖ్యమంత్రిని 'మహా ప్రధాని' / 'సర్వ శిరః ప్రధాని' అనేవారు (ఉదా: తిమ్మరుసు).
• రాజ్య విభజన:
  1. సామ్రాజ్యం → రాజ్యాలు / మండలాలు (ప్రాంతాలు) → నాడులు / కొట్టాలు → స్థలాలు / సీమలు → గ్రామాలు.
  2. ప్రాంతాలకు సాధారణంగా రాజకుటుంబీకులు లేదా నమ్మకమైన సేనానులు గవర్నర్లుగా ఉండేవారు.
• అమర నాయంకర విధానం:
  1. సైనిక నాయకులకు (అమర నాయకులు) 'అమరం' అనే భూభాగం ఇచ్చేవారు.
  2. దాని ఆదాయంతో నాయకుడు నిర్ణీత సైన్యాన్ని (కాల్బలం, గుర్రాలు, ఏనుగులు) పోషించి యుద్ధ సమయంలో రాజుకు అందించాలి.
  3. ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని కప్పంగా రాజుకు చెల్లించాలి.
  4. నాయకులు రాజధానిలో ప్రతినిధులను ఉంచాలి.
  5. బలహీనత: రాజు బలహీనపడితే నాయకులు స్వతంత్రులయ్యారు (ఉదా: తర్వాత మధుర, తంజావూరు, జింజీ నాయక రాజ్యాలు).
• ఆయగార్ల విధానం: గ్రామంలో 12 మంది ఆయగార్లు (కరణం, రెడ్డి, తలారి మొదలైనవారు) గ్రామ పాలన చూసేవారు. వీరికి పన్ను లేని భూమి (మాన్యం) ఇచ్చేవారు.
• ఆదాయం: భూమి శిస్తు ప్రధానం. భూమి సారం (తడి, మెట్ట, తోట) ఆధారంగా శిస్తు నిర్ణయించేవారు. రెవెన్యూ శాఖను 'అఠవణె' అనేవారు.
• నాణేలు: బంగారు 'వరహా' (Pagoda – విదేశీయులు ఇలా పిలిచారు), సగం వరహా 'ప్రతాప', వెండి 'తార్', చిన్న నాణెం 'పణం', రాగి 'జీతల్'.
• సైన్యం:
  1. కాల్బలం, అశ్వదళం, గజదళం
  2. పోర్చుగీసు, అరబ్ వ్యాపారుల నుండి గుర్రాలు కొనేవారు. తుపాకులు (ఫిరంగులు) కూడా వాడారు.

1565లో జరిగిన తళ్లికోట యుద్ధం (Battle of Tallikota) విజయనగర సామ్రాజ్య చరిత్రను మలుపు తిప్పింది. ఈ ఓటమితో హంపి నగరం ధ్వంసమైంది; సామ్రాజ్యం ఎప్పటికీ పూర్వ వైభవం తిరిగి పొందలేదు.

• తేదీ: 23 జనవరి 1565 (కొన్ని పుస్తకాల్లో 26 జనవరి అని కూడా ఉంటుంది).
• స్థలం: కృష్ణా నది ఒడ్డున రాక్షసి, తంగడి గ్రామాల మధ్య. అందుకే దీన్ని 'రాక్షస–తంగడి యుద్ధం' అంటారు. 'బన్నిహట్టి యుద్ధం' అని కూడా అంటారు. తళ్లికోట అక్కడికి దగ్గర ఉన్న ఊరు.
• విజయనగరం వైపు:
  1. అళియ రామరాయలు (సదాశివరాయల పేరుతో అసలు పాలకుడు
  2. కృష్ణదేవరాయల అల్లుడు).
• దక్కన్ సుల్తానుల కూటమి (నలుగురు):
  1. బీజాపూర్ – అలీ ఆదిల్ షా
  2. అహ్మద్‌నగర్ – హుస్సేన్ నిజాం షా
  3. గోల్కొండ – ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా
  4. బీదర్ – అలీ బరీద్ షా
  5. బీరార్ (ఇమాద్ షాహీ) ఈ కూటమిలో చేరలేదు.
• కారణాలు: రామరాయలు సుల్తానుల మధ్య గొడవల్లో జోక్యం చేసుకుని ఒకరిపై ఒకరిని ఉసిగొల్పాడు. ఇది వారందరినీ విజయనగరానికి వ్యతిరేకంగా ఏకం చేసింది.
• ఫలితం:
  1. రామరాయలు బందీ అయి చంపబడ్డాడు.
  2. విజయనగర సైన్యంలోని ఇద్దరు ముస్లిం సేనానులు (గిలానీ సోదరులు) శత్రువు వైపు వెళ్లారని కొందరు చరిత్రకారులు రాశారు.
  3. హంపి నగరాన్ని నెలల తరబడి దోచుకుని ధ్వంసం చేశారు.
  4. రామరాయల తమ్ముడు తిరుమల రాయలు ఖజానాతో పెనుకొండకు పారిపోయాడు.
• ప్రాధాన్యం: దక్షిణ భారతదేశంలో అతి పెద్ద హిందూ సామ్రాజ్య పతనానికి ఇది ఆరంభం. ఇటలీ యాత్రికుడు సీజర్ ఫ్రెడరిక్ (1567) ధ్వంసమైన హంపిని చూసి వర్ణించాడు.

తళ్లికోట యుద్ధం తర్వాత విజయనగర సామ్రాజ్యం కేంద్రం కర్ణాటకలోని హంపి నుండి ఆంధ్ర ప్రాంతానికి – పెనుకొండ, చంద్రగిరి – మారింది. ఈ కాలాన్ని పాలించిన తెలుగు వంశమే ఆరవీడు వంశం (Aravidu Dynasty).

• తిరుమల రాయలు: అళియ రామరాయల తమ్ముడు. తళ్లికోట తర్వాత పెనుకొండ (నేటి శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా, గతంలో అనంతపురం జిల్లా)ను రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. సదాశివరాయలను తొలగించి సుమారు 1570లో ఆరవీడు వంశాన్ని స్థాపించాడు.
• మొదటి శ్రీరంగరాయలు:
  1. తిరుమల కుమారుడు
  2. దక్కన్ సుల్తానుల దాడులను ఎదుర్కొన్నాడు.
• రెండో వేంకటపతి రాయలు (వేంకటపతి రాయలు, సుమారు 1586–1614):
  1. ఆరవీడు వంశంలో గొప్పవాడు.
  2. రాజధానిని పెనుకొండ నుండి చంద్రగిరి (తిరుపతి దగ్గర)కి మార్చాడు; వెల్లూరును కూడా ప్రధాన కేంద్రంగా వాడాడు.
  3. ఇతని కాలంలో మైసూరు ఒడయార్లు (రాజ ఒడయార్) శ్రీరంగపట్నాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని బలపడ్డారు (1610).
  4. డచ్ వారికి పులికాట్ (పళవేర్కాడు) దగ్గర వ్యాపారానికి అనుమతి ఇచ్చాడు.
• చెన్నపట్నం (మద్రాసు) మంజూరు (1639): ఆరవీడు రాజుల కింద ఉన్న స్థానిక నాయకుడు దామెర్ల వెంకటాద్రి నాయకుడు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ప్రతినిధి ఫ్రాన్సిస్ డేకు భూమి ఇచ్చాడు. అక్కడే సెయింట్ జార్జ్ కోట (Fort St. George) కట్టారు – తర్వాత మద్రాసు నగరం.
• మూడో శ్రీరంగరాయలు: చివరి విజయనగర చక్రవర్తి. 17వ శతాబ్దం మధ్యలో గోల్కొండ, బీజాపూర్ సుల్తానుల దాడులతో రాజ్యం కోల్పోయాడు.
• రాయలసీమ: 'రాయల' పాలనలో ఉన్న 'సీమ' కాబట్టి ఈ ప్రాంతానికి రాయలసీమ అనే పేరు వచ్చింది. ('రాయలసీమ' అనే పేరును 1928లో నంద్యాలలో జరిగిన ఆంధ్ర మహాసభలో చిలుకూరి నారాయణరావు సూచించారని చెబుతారు.)
• నాయక రాజ్యాలు: కేంద్రం బలహీనపడటంతో మధుర, తంజావూరు, జింజీ, ఇక్కేరి నాయకులు స్వతంత్రులయ్యారు.

విజయనగర సామ్రాజ్యం గురించి మనకు తెలిసిన చాలా విషయాలు విదేశీ యాత్రికుల రాతల నుండే వచ్చాయి. ఏ యాత్రికుడు ఏ రాజు కాలంలో వచ్చాడు అనేది పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా అడిగే ప్రశ్న.

• నికోలో డి కాంటి (Nicolo de Conti) – ఇటలీ (వెనిస్).
• మొదటి దేవరాయల కాలం, సుమారు 1420.
• విజయనగర నగర వైభవం, పండుగలు (దీపావళి, నవరాత్రి వంటివి) వర్ణించాడు.
• అబ్దుర్ రజాక్ (Abdur Razzaq) – పర్షియా (తైమూరు వంశ పాలకుడు షారుఖ్ రాయబారి).
• రెండో దేవరాయల కాలం, 1443.
• విజయనగరం లాంటి నగరాన్ని ప్రపంచంలో ఎక్కడా చూడలేదు, విన్లేదు అని రాశాడు.
• ఏడు ప్రాకారాల (కోట గోడల) నగరంగా వర్ణించాడు.
• డ్యూర్టే బార్బోసా (Duarte Barbosa) – పోర్చుగల్. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం. ప్రజలకు ఉన్న మత స్వేచ్ఛను, వ్యాపారాన్ని పొగిడాడు.
• డొమింగో పేస్ (Domingo Paes) – పోర్చుగల్.
• శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం (సుమారు 1520–22).
• రాయల రూపం, స్వభావం, మహానవమి ఉత్సవాలు, హంపి నగరాన్ని వివరంగా వర్ణించాడు. విజయనగరాన్ని రోమ్ నగరమంత పెద్దదిగా చెప్పాడు.
• ఫెర్నావో నూనిజ్ (Fernao Nuniz) – పోర్చుగల్ గుర్రాల వ్యాపారి.
• అచ్యుతదేవరాయల కాలం (సుమారు 1535–37).
• విజయనగర రాజుల చరిత్ర, రాయచూరు యుద్ధం, నాయంకర విధానం, సతీ ఆచారం గురించి రాశాడు.
• సీజర్ ఫ్రెడరిక్ (Caesar Frederick) – ఇటలీ. 1567లో తళ్లికోట తర్వాత ధ్వంసమైన హంపిని చూశాడు.
• జాగ్రత్త: రష్యా యాత్రికుడు అథనాసియస్ నికితిన్ బహమనీ రాజ్యాన్ని సందర్శించాడు, విజయనగరాన్ని కాదు. ఇది పరీక్షల్లో ఉచ్చు ప్రశ్నగా వస్తుంది.

విజయనగర రాజులు దేవాలయాలకు ఎత్తైన గోపురాలు, కల్యాణ మండపాలు, సంగీత స్తంభాలు జోడించారు. ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని లేపాక్షి, తిరుమల, శ్రీశైలం, అహోబిలం, తాడిపత్రి వంటి చోట్ల ఈ శైలి కనిపిస్తుంది.

• విజయనగర శైలి లక్షణాలు:
  1. రాయగోపురాలు – ఆలయ ప్రవేశ ద్వారాలపై ఎత్తైన గోపురాలు.
  2. కల్యాణ మండపాలు – దేవుడి కల్యాణోత్సవాల కోసం ప్రత్యేక మండపాలు.
  3. గుర్రాలు, యాళి (సింహం లాంటి జంతువు) చెక్కిన స్తంభాలు.
  4. ఏకశిలా రథం, సంగీత స్తంభాలు (హంపి విఠల ఆలయం).
• హంపి: విరూపాక్ష, విఠల, హజార రామ, కృష్ణాలయం. హంపి స్మారకాల సముదాయం 1986లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందింది.
• లేపాక్షి వీరభద్రాలయం (శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా):
  1. పెనుకొండ కోశాధికారులైన విరుపణ్ణ, వీరణ్ణ సోదరులు అచ్యుతదేవరాయల కాలంలో కట్టించారు.
  2. వేలాడే స్తంభం (Hanging Pillar) – నేలను పూర్తిగా తాకని స్తంభం.
  3. దేశంలోనే అతి పెద్ద ఏకశిలా నంది విగ్రహాల్లో ఒకటి.
  4. పైకప్పుపై విజయనగర కాలం నాటి కుడ్య చిత్రాలు (Murals) ప్రసిద్ధం.
• ఇతర ఆంధ్ర ఆలయాలు:
  1. తాడిపత్రి చింతల వెంకటరమణ, బుగ్గ రామలింగేశ్వర ఆలయాలు
  2. తిరుమల, శ్రీకాళహస్తి, అహోబిలంలో గోపురాలు, మండపాలు.
• సంగీతం & భక్తి సాహిత్యం:
  1. తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు (అన్నమయ్య, 1408–1503) – తిరుమల వేంకటేశ్వరుడిపై 32,000 సంకీర్తనలు రాశాడని ప్రసిద్ధి. 'పదకవితా పితామహుడు'. సాళువ నరసింహరాయలు పోషకుడని చెబుతారు.
  2. తాళ్లపాక తిమ్మక్క (అన్నమయ్య భార్య) – సుభద్రా కల్యాణం; తొలి తెలుగు కవయిత్రిగా పేరు.
  3. పురందరదాసు – కర్ణాటక సంగీత పితామహుడు.
• నృత్యం: యక్షగానాలు, కూచిపూడి వంటి నృత్యరీతులకు ఆదరణ లభించింది.