1. సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ ఉల్ ముల్క్ – కుతుబ్‌షాహీ రాజ్య స్థాపన 1518 (Founding of Qutb Shahi Dynasty)
బహమనీ రాజ్యం ఐదు ముక్కలుగా విడిపోయినప్పుడు ఏర్పడిన రాజ్యాల్లో గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యం (Qutb Shahi Dynasty) ఒకటి. తెలంగాణ, తీరాంధ్ర ప్రాంతాలను దాదాపు 170 ఏళ్లు (1518–1687) ఈ వంశం పాలించింది.
ముఖ్య విషయాలు
- బహమనీ విభజన – ఐదు రాజ్యాలు:
- బీజాపూర్ (ఆదిల్ షాహీలు), అహ్మద్‌నగర్ (నిజాం షాహీలు), బీరార్ (ఇమాద్ షాహీలు), బీదర్ (బరీద్ షాహీలు), గోల్కొండ (కుతుబ్ షాహీలు).
- స్థాపకుడు: సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ ఉల్ ముల్క్ (Sultan Quli Qutb-ul-Mulk).
- పర్షియా (ఇరాన్)లోని హమదాన్ ప్రాంతం నుండి వచ్చిన తుర్కమాన్ (కారా కోయున్లు తెగ) వంశీయుడు.
- బహమనీ సుల్తాన్ దగ్గర సేవ చేసి తెలంగాణ ప్రాంతానికి గవర్నర్ (తరఫ్‌దార్) అయ్యాడు.
- 'కుతుబ్ ఉల్ ముల్క్' (రాజ్యానికి స్తంభం) అనేది బహమనీ సుల్తాన్ ఇచ్చిన బిరుదు.
- స్వాతంత్ర్యం: 1518లో బహమనీ నుండి స్వతంత్రంగా పాలన మొదలుపెట్టాడు. అయితే అధికారికంగా 'సుల్తాన్' బిరుదు ధరించలేదని, బహమనీ పట్ల గౌరవం చూపాడని చెబుతారు.
- రాజధాని – గోల్కొండ: కాకతీయుల కాలం నాటి మట్టి కోట (గొల్లకొండ)ను బలమైన రాతి కోటగా మార్చాడు. దీనికి 'మహమ్మద్‌నగర్' అని పేరు పెట్టాడు.
- మతం: కుతుబ్‌షాహీలు షియా (Shia) ముస్లింలు. షియా ఇస్లాంను రాజ మతంగా ఆదరించారు.
- యుద్ధాలు: విజయనగరం (శ్రీకృష్ణదేవరాయలు), బీజాపూర్, ఒరిస్సా గజపతులతో పోరాడి తీరాంధ్రలో కొంత ప్రాంతాన్ని గెలిచాడు.
- మరణం (1543): వృద్ధాప్యంలో ప్రార్థన చేస్తుండగా హత్యకు గురయ్యాడు. కుమారుడు జంషీద్ కులీ ఈ హత్య చేయించాడని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
- తర్వాతి పాలకులు: జంషీద్ కులీ (1543–1550), కొద్ది కాలం బాలుడు సుభాన్ కులీ, తర్వాత ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (1550–1580).
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక పెద్ద కంపెనీ (బహమనీ) మూతపడినప్పుడు, ఐదు ప్రాంతీయ మేనేజర్లు తమ బ్రాంచ్‌లను సొంత కంపెనీలుగా మార్చుకున్నట్టు – అలా ఏర్పడిన వాటిలో ఒకటి గోల్కొండ రాజ్యం.
2. ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా – మల్కిభరాముడు & తెలుగు పోషణ (Ibrahim Qutb Shah)
ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (1550–1580) కుతుబ్‌షాహీల్లో తెలుగు ప్రజలకు, తెలుగు కవులకు అత్యంత దగ్గరైన సుల్తాన్. తెలుగు కవులు ఆయనను ప్రేమగా 'మల్కిభరాముడు' అని పిలిచారు.
ముఖ్య విషయాలు
- విజయనగరంలో ఆశ్రయం: అన్న జంషీద్ నుండి ప్రాణభయంతో పారిపోయి సుమారు 7 ఏళ్లు విజయనగరంలో (అళియ రామరాయల ఆశ్రయంలో) గడిపాడు.
- అక్కడే తెలుగు భాష, సంస్కృతి, కవిత్వం మీద ప్రేమ పెంచుకున్నాడు.
- జంషీద్ మరణం తర్వాత గోల్కొండ వచ్చి సింహాసనం ఎక్కాడు.
- 'మల్కిభరాముడు': 'మలిక్ ఇబ్రహీం' అనే పేరు తెలుగులో 'మల్కిభరాముడు' అయింది. 'ఇభరామ చక్రవర్తి' అని కూడా కవులు పిలిచారు.
- తెలుగు కవుల పోషణ:
- అద్దంకి గంగాధర కవి – 'తపతీ సంవరణోపాఖ్యానం' ఇబ్రహీం కుతుబ్ షాకు అంకితం. ఒక ముస్లిం సుల్తాన్‌కు అంకితమైన తొలి తెలుగు కావ్యాల్లో ఇది ఒకటి.
- పొన్నగంటి తెలగనార్యుడు – 'యయాతి చరిత్ర'. సంస్కృత పదాలు లేకుండా అచ్చ తెలుగులో (స్వచ్ఛమైన తెలుగు) రాసిన తొలి కావ్యంగా ప్రసిద్ధి. ఇబ్రహీం దగ్గర అధికారి అమీన్ ఖాన్‌కు అంకితం.
- కందుకూరి రుద్రకవి – 'సుగ్రీవ విజయం' (తొలి తెలుగు యక్షగానాల్లో ఒకటిగా చెబుతారు), 'నిరంకుశోపాఖ్యానం'. ఇతను ఇబ్రహీం ఆదరణ పొందాడని చెబుతారు.
- నిర్మాణాలు:
- హుస్సేన్ సాగర్ (1562) – ఇబ్రహీం అల్లుడు హుస్సేన్ షా వలీ పర్యవేక్షణలో తవ్వించారు. అందుకే ఆ పేరు.
- ఇబ్రహీంపట్నం చెరువు.
- పురానాపూల్ (1578) – మూసీ నదిపై వంతెన; హైదరాబాద్‌లో పాత వంతెన.
- తళ్లికోట యుద్ధం (1565): ఒకప్పుడు ఆశ్రయం ఇచ్చిన విజయనగరానికి వ్యతిరేకంగా దక్కన్ సుల్తానుల కూటమిలో పాల్గొన్నాడు.
- పాలన:
- హిందువులను ఉన్నత పదవుల్లో నియమించాడు
- స్థానిక తెలుగు అధికారుల సహాయంతో పాలించాడు.
సులభమైన ఉదాహరణ
పక్క రాష్ట్రంలో కొన్నేళ్లు చదువుకున్న విద్యార్థి అక్కడి భాషను ఇష్టపడి తిరిగి వచ్చాక కూడా దాన్ని ప్రోత్సహించినట్టు – విజయనగరంలో తెలుగు నేర్చుకున్న ఇబ్రహీం గోల్కొండలో తెలుగు కవులను పోషించాడు.
3. మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా – హైదరాబాద్ నగరం & చార్మినార్ 1591 (Founding of Hyderabad)
మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా (1580–1612) హైదరాబాద్ నగర నిర్మాత. గోల్కొండ కోటలో జనాభా పెరిగి, నీటి కొరత రావడంతో మూసీ నది దక్షిణ ఒడ్డున కొత్త నగరాన్ని నిర్మించాడు.
ముఖ్య విషయాలు
- హైదరాబాద్ స్థాపన (1591): మూసీ నది దక్షిణ తీరంలో కొత్త నగరం.
- నగర ప్రణాళిక రూపొందించింది – పేష్వా (ప్రధానమంత్రి) మీర్ మోమిన్ అస్త్రాబాదీ.
- పర్షియాలోని ఇస్ఫహాన్ నగరం నమూనాలో నిర్మించారని చెబుతారు.
- భాగ్యనగరం కథ: సుల్తాన్ ప్రేమించిన భాగమతి అనే నర్తకి పేరు మీద నగరానికి 'భాగ్యనగర్' అని పేరు పెట్టి, తర్వాత ఆమెకు 'హైదర్ మహల్' అనే బిరుదు ఇవ్వడంతో 'హైదరాబాద్' అయిందని ఒక సంప్రదాయ కథ ఉంది. ఈ కథకు సమకాలీన ఆధారాలు బలంగా లేవని చాలామంది చరిత్రకారులు అంటారు.
- చార్మినార్ (1591): నాలుగు మినార్లతో నగరం మధ్యలో నిర్మించిన కట్టడం.
- నగరంలో ప్లేగు వ్యాధి తగ్గినందుకు గుర్తుగా కట్టించాడని ప్రసిద్ధ కథనం.
- పై అంతస్తులో ఒక మసీదు ఉంది.
- ఇతర నిర్మాణాలు:
- దారుష్ షిఫా (Dar-ul-Shifa, 1595) – ఆసుపత్రి, వైద్య విద్యా కేంద్రం (యునానీ వైద్యం).
- చార్ కమాన్, జామా మసీదు, బాద్షాహీ అషూర్ ఖానా (మొహర్రం కోసం).
- మక్కా మసీదు:
- తర్వాతి సుల్తాన్ మహమ్మద్ కుతుబ్ షా (1612–1626) 1617లో పునాది వేశాడు
- ఔరంగజేబ్ కాలంలో (1694) పూర్తయింది.
- కవి సుల్తాన్: మహమ్మద్ కులీ దక్కనీ ఉర్దూ, పర్షియన్, తెలుగు భాషల్లో కవిత్వం రాశాడు.
- దక్కనీ ఉర్దూలో తొలి 'సాహిబ్-ఎ-దీవాన్' (కవితా సంకలనం ఉన్న కవి) గా ప్రసిద్ధి.
- ఆయన కవితల సంకలనం – 'కుల్లియాత్-ఎ-మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా'.
- ఉత్సవాలు: ముస్లిం పండుగలతో పాటు హిందూ పండుగలు (వసంతోత్సవం, దీపావళి వంటివి) కూడా ఆస్థానంలో జరిపేవాడు.
సులభమైన ఉదాహరణ
పాత ఊరిలో రద్దీ పెరిగితే పక్కనే కొత్త కాలనీ కడతారు కదా. గోల్కొండ కోట రద్దీ అయ్యాక మూసీ ఒడ్డున కట్టిన 'కొత్త కాలనీ'నే నేటి హైదరాబాద్ మహానగరం.
4. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా – మొఘల్ ఒత్తిడి & 1636 సంధి (Abdullah Qutb Shah)
అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా (1626–1672) కాలంలో ఉత్తరాన మొఘల్ సామ్రాజ్యం దక్కన్‌పై దృష్టి పెట్టింది. గోల్కొండ స్వతంత్రత క్రమంగా తగ్గి మొఘల్ సామంత రాజ్యంగా మారింది.
ముఖ్య విషయాలు
- చిన్న వయసులో సింహాసనం: తల్లి హయాత్ బక్షీ బేగం పాలనలో చాలా ప్రభావం చూపింది. హైదరాబాద్ దగ్గరి 'హయాత్‌నగర్' ఆమె పేరు మీదనే.
- 1636 సంధి (Deed of Submission): మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ ఒత్తిడితో అబ్దుల్లా సంధి చేసుకున్నాడు.
- మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని ఒప్పుకోవాలి.
- ఏటా కప్పం చెల్లించాలి.
- శుక్రవారం ప్రార్థనల్లో (ఖుత్బా) షాజహాన్ పేరు చదవాలి.
- మీర్ జుమ్లా వ్యవహారం: గోల్కొండ వజీర్ మీర్ జుమ్లా (మహమ్మద్ సయ్యద్) వజ్రాల వ్యాపారంతో అపార సంపద సంపాదించాడు. సుల్తాన్‌తో గొడవ వచ్చి మొఘలుల వైపు వెళ్లాడు. కోహినూర్ వజ్రాన్ని షాజహాన్‌కు బహుమతిగా ఇచ్చింది ఇతనేనని ప్రసిద్ధ కథనం.
- ఔరంగజేబ్ దాడి (1656): దక్కన్ మొఘల్ గవర్నర్ ఔరంగజేబ్ హైదరాబాద్‌పై దండెత్తాడు.
- షాజహాన్ జోక్యంతో సంధి కుదిరింది.
- అబ్దుల్లా భారీ పరిహారం చెల్లించి, తన కుమార్తెను ఔరంగజేబ్ కుమారుడు మహమ్మద్ సుల్తాన్‌కు ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు.
- బంగారు ఫర్మానా (Golden Farman, 1632): ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి గోల్కొండ ఓడరేవుల్లో (ముఖ్యంగా మచిలీపట్నం) ఏడాదికి నిర్ణీత మొత్తం చెల్లించి పన్ను లేకుండా వ్యాపారం చేసుకునే అనుమతి ఇచ్చాడు.
- క్షేత్రయ్య: మువ్వగోపాల పదాల కవి క్షేత్రయ్య గోల్కొండ ఆస్థానాన్ని సందర్శించి, సుల్తాన్ ముందు 40 రోజుల్లో 1,500 పదాలు రచించాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది (సంఖ్యలు సంప్రదాయ కథనం మాత్రమే).
- నిర్మాణాలు: తోలి మసీదు (1671), హయాత్ బక్షీ బేగం మసీదు (హయాత్‌నగర్), తారామతి బారాదరి వంటివి ఈ కాలానికి చెందినవిగా చెబుతారు.
- వారసుడు: కుమారులు లేనందున అల్లుడు అబుల్ హసన్ (తానాషా) సింహాసనం ఎక్కాడు.
సులభమైన ఉదాహరణ
పెద్ద రౌడీ (మొఘలులు) పక్కింటివాడిని (గోల్కొండ) బెదిరించి 'నెలకు ఇంత కట్టు, నా పేరు చెప్పుకో' అని ఒప్పందం చేయించుకున్నట్టు – 1636 సంధి గోల్కొండ స్వతంత్రతకు పెద్ద దెబ్బ.
5. అబుల్ హసన్ తానాషా & అక్కన్న–మాదన్న (Abul Hasan Tana Shah and Akkanna-Madanna)
అబుల్ హసన్ తానాషా (1672–1687) గోల్కొండ చివరి సుల్తాన్. ఇతని కాలంలో తెలుగు బ్రాహ్మణ సోదరులు అక్కన్న, మాదన్న పరిపాలనలో అత్యున్నత పదవులు పొందారు. హిందూ–ముస్లిం సామరస్యానికి ఈ కాలం ఉదాహరణగా చెబుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- 'తానాషా' అంటే: 'ప్రియమైన రాజు' / 'మంచి రాజు'. సూఫీ గురువు షా రాజు కత్తాల్ ఈ బిరుదు ఇచ్చాడని చెబుతారు.
- సింహాసనం: అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా అల్లుడు. మామ మరణం తర్వాత 1672లో సుల్తాన్ అయ్యాడు.
- మాదన్న (Madanna):
- ప్రధానమంత్రి (మీర్ జుమ్లా / పేష్వా) – పరిపాలన, ఆర్థిక వ్యవహారాలు చూశాడు.
- రెవెన్యూ వ్యవస్థను మెరుగుపరిచి, హిందువులకు ఉద్యోగాలు ఇచ్చాడు.
- అక్కన్న (Akkanna):
- మాదన్న అన్న
- సైన్యాధిపతి (సర్-ఇ-లష్కర్) వంటి ఉన్నత పదవిలో ఉన్నాడు.
- శివాజీతో స్నేహం (1677): మాదన్న ప్రోత్సాహంతో మరాఠా రాజు శివాజీ గోల్కొండకు వచ్చాడు. గోల్కొండ–మరాఠా ఒప్పందం కుదిరింది.
- శివాజీ కర్ణాటక దండయాత్రకు (జింజీ, వెల్లూరు) గోల్కొండ ధనం, సైన్యం సహాయం చేసింది.
- ఇది మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా కూటమి – ఔరంగజేబ్‌కు ఆగ్రహం తెప్పించింది.
- అక్కన్న–మాదన్నల హత్య (1686): ఆస్థానంలోని ప్రత్యర్థులు, మొఘలుల పట్ల సానుభూతి ఉన్న వర్గం కుట్ర చేసి ఇద్దరు సోదరులను హైదరాబాద్ వీధుల్లో హత్య చేశారు. బ్రాహ్మణ మంత్రులను తొలగించాలనేది ఔరంగజేబ్ డిమాండ్లలో ఒకటి అని చెబుతారు.
- అక్కన్న–మాదన్న గుడి:
- హైదరాబాద్ పాతబస్తీలోని (హరిబౌలి) మహంకాళి ఆలయం వారి పేరు మీద 'అక్కన్న మాదన్న ఆలయం'గా ప్రసిద్ధి
- బోనాల ఉత్సవం జరుగుతుంది.
- రామదాసు: భద్రాచల రామదాసు (కంచర్ల గోపన్న) అక్కన్న–మాదన్నల మేనల్లుడు అని చెబుతారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక క్రికెట్ జట్టులో కెప్టెన్ (సుల్తాన్) మంచివాడైనా, కోచ్, వైస్ కెప్టెన్ (అక్కన్న, మాదన్న) నిజంగా జట్టును నడిపించినట్టు – తానాషా పాలనకు వెన్నెముక ఈ సోదరులే.
6. భక్త రామదాసు & భద్రాచలం రామాలయం (Bhakta Ramadas and Bhadrachalam)
కంచర్ల గోపన్న అలియాస్ భక్త రామదాసు (Bhakta Ramadas) గోల్కొండ సుల్తాన్ తానాషా కాలం నాటి తహసీల్దార్, గొప్ప రామభక్తుడు, వాగ్గేయకారుడు. భద్రాచలం శ్రీ సీతారామచంద్రస్వామి ఆలయం ఆయన కట్టించిందే.
ముఖ్య విషయాలు
- జన్మస్థలం: నేలకొండపల్లి (ఖమ్మం జిల్లా).
- బంధుత్వం: గోల్కొండ మంత్రులు అక్కన్న, మాదన్నలకు మేనల్లుడు అని చెబుతారు. వారి సహాయంతో ఉద్యోగం పొందాడు.
- పదవి: పాల్వంచ పరగణా తహసీల్దార్ (రెవెన్యూ అధికారి). భద్రాచలం ఈ పరగణాలోనే ఉండేది.
- భద్రాచలం ఆలయ నిర్మాణం:
- శిథిలావస్థలో ఉన్న భద్రాచల రామాలయాన్ని చూసి చలించిపోయాడు.
- ప్రభుత్వానికి చెల్లించాల్సిన భూమి శిస్తు సొమ్ము (సుమారు 6 లక్షల వరహాలు/రూపాయలు అని సంప్రదాయం) తో గుడి కట్టించాడు.
- జైలు శిక్ష: ప్రభుత్వ ధనాన్ని వాడుకున్నందుకు తానాషా గోపన్నను గోల్కొండ కోటలో బంధించాడు.
- సంప్రదాయం ప్రకారం 12 ఏళ్లు జైలులో ఉన్నాడు.
- గోల్కొండ కోటలో 'రామదాసు బందీఖానా' (Ramadas Jail) నేటికీ చూడవచ్చు.
- విడుదల కథ: శ్రీరామ లక్ష్మణులు రామోజీ, లక్ష్మోజీ అనే సేవకుల రూపంలో వచ్చి తానాషాకు బాకీ సొమ్మును బంగారు నాణేలతో (రామటంకాలు) చెల్లించారని, దాంతో తానాషా గోపన్నను విడుదల చేశాడని భక్తుల నమ్మకం.
- రచనలు:
- దాశరథీ శతకం ('దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ' అనే మకుటం).
- రామదాసు కీర్తనలు – 'పలుకే బంగారమాయెనా', 'ఇక్ష్వాకు కుల తిలక' వంటివి ప్రసిద్ధం. జైలులో పాడిన కీర్తనల్లో రాముడిని నిందిస్తూ, వేడుకుంటూ రాసినవి ఉన్నాయి.
- సంప్రదాయం: భద్రాచలం శ్రీరామనవమి సీతారామ కల్యాణానికి ప్రభుత్వం తరఫున ముత్యాల తలంబ్రాలు, పట్టువస్త్రాలు పంపే ఆచారం తానాషా కాలంలో మొదలైందని చెబుతారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక అధికారి ప్రభుత్వ నిధులను సొంతానికి కాకుండా గుడి కోసం వాడితే కూడా నియమం ప్రకారం శిక్ష తప్పదు. రామదాసు కథ భక్తికి, నియమానికి మధ్య ఉన్న ఈ సంఘర్షణను చూపిస్తుంది.
7. ఔరంగజేబ్ గోల్కొండ ఆక్రమణ 1687 (Mughal Conquest of Golconda)
1687లో మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబ్ గోల్కొండ కోటను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో కుతుబ్‌షాహీ వంశం అంతమైంది. అంతకు ముందే (1686) బీజాపూర్ ఆదిల్‌షాహీ రాజ్యం కూడా మొఘలుల వశమైంది.
ముఖ్య విషయాలు
- కారణాలు:
- గోల్కొండ 1636 సంధిని పాటించకుండా కప్పం సరిగా చెల్లించలేదని ఆరోపణ.
- మరాఠా శివాజీకి, బీజాపూర్‌కు గోల్కొండ సహాయం చేయడం.
- అక్కన్న–మాదన్న వంటి హిందూ మంత్రులకు ఉన్నత పదవులు ఇవ్వడం ఔరంగజేబ్‌కు నచ్చలేదని చెబుతారు.
- గోల్కొండ అపార సంపద (వజ్రాల గనులు, ఓడరేవులు).
- ముట్టడి (1687): ఔరంగజేబ్ స్వయంగా సైన్యంతో వచ్చి గోల్కొండ కోటను సుమారు 8 నెలలు ముట్టడించాడు.
- కోట గట్టిగా ఉండటంతో బలప్రయోగంతో గెలవలేకపోయాడు.
- చివరకు ద్రోహంతో గెలిచాడు – గోల్కొండ సేనాని అబ్దుల్లా ఖాన్ పానీ (సర్దార్ ఖాన్) లంచం తీసుకుని రాత్రి కోట ద్వారం తెరిచాడని చరిత్రకారులు రాశారు.
- అబ్దుర్ రజాక్ లారీ: చివరి వరకు ధైర్యంగా పోరాడిన గోల్కొండ సేనాని. తీవ్ర గాయాలతో పడిపోయినా లొంగలేదు. అతని విశ్వాసానికి ఔరంగజేబ్ కూడా మెచ్చుకుని వైద్యం చేయించాడని చెబుతారు.
- తానాషా ముగింపు: బందీగా పట్టుబడ్డాడు. దౌలతాబాద్ కోటలో బందీగా ఉండి అక్కడే మరణించాడు.
- ఫలితాలు:
- గోల్కొండ రాజ్యం మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో 'సుబా' (ప్రావిన్స్) గా మారింది.
- తర్వాత మొఘల్ సుబేదార్ నిజాం-ఉల్-ముల్క్ (మీర్ కమరుద్దీన్) 1724లో హైదరాబాద్‌లో స్వతంత్ర అసఫ్‌జాహీ (నిజాం) రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.
- దక్కన్ ఆక్రమణ క్రమం: అహ్మద్‌నగర్ (1633, షాజహాన్) → బీజాపూర్ (1686, ఔరంగజేబ్) → గోల్కొండ (1687, ఔరంగజేబ్).
సులభమైన ఉదాహరణ
ఎంత గట్టి తాళం ఉన్న ఇంటినైనా, ఇంట్లో మనిషే లోపలి నుండి తలుపు తీస్తే ఎవరైనా లోపలికి రావచ్చు. 8 నెలలు నిలిచిన గోల్కొండ కోట ఒక్కడి ద్రోహంతో పడిపోయింది.
8. కుతుబ్‌షాహీల పరిపాలన & రెవెన్యూ విధానం (Qutb Shahi Administration)
కుతుబ్‌షాహీలు పర్షియా నుండి వచ్చినా, స్థానిక తెలుగు ప్రజల సహాయంతోనే పాలించారు. పై స్థాయిలో పర్షియన్ పద్ధతి, కింది స్థాయిలో (గ్రామాల్లో) కాకతీయ–విజయనగర కాలం నాటి తెలుగు పద్ధతులు కొనసాగాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- సుల్తాన్: సర్వాధికారి. న్యాయం, సైన్యం, పరిపాలన అన్నీ సుల్తాన్ చేతిలోనే.
- ముఖ్య అధికారులు:
- పేష్వా – ప్రధానమంత్రి (ఉదా: మీర్ మోమిన్).
- మీర్ జుమ్లా – ఆర్థిక మంత్రి / వజీర్ (తానాషా కాలంలో మాదన్న ఈ పదవిలో ఉన్నాడు).
- కొత్వాల్ – రాజధాని పోలీసు, శాంతిభద్రతల అధికారి.
- సర్-ఇ-లష్కర్ – సైన్యాధిపతి.
- రాజ్య విభజన: రాజ్యం → సర్కార్లు (Sarkars – జిల్లాల్లాంటివి) → పరగణాలు (Parganas) → గ్రామాలు.
- ఉదా: మచిలీపట్నం, ఏలూరు, రాజమండ్రి, శ్రీకాకుళం వంటి సర్కార్లు (తర్వాత 'ఉత్తర సర్కార్లు' అనే పేరు వచ్చింది).
- రెవెన్యూ – ఇజారా (కాంట్రాక్టు) విధానం:
- భూమి శిస్తు వసూలు హక్కును ఎక్కువ మొత్తం ఇస్తానన్న వారికి వేలంలో (Revenue Farming) ఇచ్చేవారు.
- ఇది ఖజానాకు నిర్ణీత ఆదాయం ఇచ్చినా, రైతులపై ఎక్కువ భారం పడేది.
- స్థానిక అధికారులు: దేశ్‌ముఖ్‌లు, దేశ్‌పాండేలు (పరగణా స్థాయి), గ్రామాల్లో పటేల్ (గ్రామ పెద్ద), పట్వారీ/కరణం (లెక్కలు). వీరిలో ఎక్కువ మంది తెలుగువారు.
- భాష: రాజ భాష పర్షియన్. కానీ రెవెన్యూ లెక్కలు, స్థానిక ఉత్తర్వుల్లో తెలుగు విస్తృతంగా వాడారు. కొన్ని ఫర్మానాలు పర్షియన్–తెలుగు రెండు భాషల్లో ఉన్నాయి.
- హిందువులకు పదవులు: అక్కన్న, మాదన్న, రామదాసు వంటి హిందువులు ఉన్నత పదవులు పొందారు.
- న్యాయం: ఖాజీలు ముస్లింల వ్యవహారాలు, స్థానిక పెద్దలు/పంచాయతీలు హిందువుల వ్యవహారాలు చూసేవారు.
- సైన్యం: జాగీర్‌దార్లు, నాయకులు నిర్ణీత సైన్యాన్ని అందించేవారు. పర్షియన్, అరబ్, తెలుగు సైనికులు ఉండేవారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక విదేశీ కంపెనీ మన దగ్గర ఆఫీసు తెరిస్తే – పై మేనేజ్‌మెంట్ వాళ్ల భాషలో, కానీ కస్టమర్లతో మాట్లాడేది తెలుగులోనే. కుతుబ్‌షాహీ పాలన కూడా అలాగే – పైన పర్షియన్, కింద తెలుగు.
9. కుతుబ్‌షాహీల ఆర్థిక వ్యవస్థ – గోల్కొండ వజ్రాలు, మచిలీపట్నం & వాస్తుశిల్పం (Economy, Trade and Architecture)
కుతుబ్‌షాహీల కాలంలో గోల్కొండ ప్రపంచ ప్రసిద్ధి పొందింది – ముఖ్యంగా వజ్రాల వల్ల. 'గోల్కొండ వజ్రాలు' అనే మాట ఐరోపా అంతా వినిపించింది. మచిలీపట్నం ఓడరేవు ద్వారా విదేశీ వ్యాపారం జోరుగా సాగింది.
ముఖ్య విషయాలు
- వజ్రాల గనులు: కృష్ణా నది తీరంలోని కొల్లూరు (గుంటూరు ప్రాంతం) గనులు అత్యంత ప్రసిద్ధం.
- కోహినూర్ వజ్రం కొల్లూరు గనుల నుండే వచ్చిందని ఎక్కువ మంది చెబుతారు.
- ఫ్రెంచ్ వజ్రాల వ్యాపారి టావెర్నియర్ (Tavernier) గోల్కొండ రాజ్యంలోని వజ్రాల గనులను సందర్శించి వివరంగా రాశాడు.
- మచిలీపట్నం (Masulipatnam): కుతుబ్‌షాహీల ప్రధాన ఓడరేవు.
- డచ్ వారు 1605లో ఇక్కడ వ్యాపార కేంద్రం (ఫ్యాక్టరీ) ఏర్పాటు చేశారు.
- ఇంగ్లీష్ వారు 1611లో ఫ్యాక్టరీ పెట్టారు – తూర్పు తీరంలో ఇంగ్లీష్ వారి తొలి ఫ్యాక్టరీ.
- 1632 బంగారు ఫర్మానా – ఇంగ్లీష్ కంపెనీకి వ్యాపార రాయితీలు.
- ఎగుమతులు: వజ్రాలు, కలంకారీ (అద్దకం) వస్త్రాలు, నూలు వస్త్రాలు, ఉక్కు (నిర్మల్), నీలిమందు (Indigo).
- వాస్తుశిల్పం – ముఖ్య కట్టడాలు:
- గోల్కొండ కోట – ఫతే దర్వాజా దగ్గర చప్పట్లు కొడితే పైన ఉన్న బాలా హిస్సార్ వరకు వినిపించే ధ్వని ఏర్పాటు ప్రసిద్ధం.
- కుతుబ్‌షాహీ సమాధులు (ఇబ్రహీం బాగ్) – గోల్కొండ దగ్గర సుల్తానుల సమాధుల సముదాయం.
- చార్మినార్ (1591), మక్కా మసీదు (1617లో ప్రారంభం), తోలి మసీదు, దారుష్ షిఫా.
- హుస్సేన్ సాగర్, పురానాపూల్.
- శైలి: పర్షియన్, హిందూ (కాకతీయ) శైలుల మిశ్రమం – గోపురాల్లాంటి గుమ్మటాలు, మినార్లు, అలంకరణ స్తంభాలు, గచ్చు (Stucco) పని.
- సంస్కృతి: దక్కనీ ఉర్దూ అభివృద్ధి చెందింది. మొహర్రం (పీర్ల పండుగ) హిందువులు, ముస్లింలు కలిసి జరుపుకునే సంప్రదాయం ఈ కాలం నుండే బలపడింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఈ రోజు 'సూరత్ డైమండ్స్' ఎలా ప్రసిద్ధమో, 400 ఏళ్ల క్రితం ప్రపంచమంతా 'గోల్కొండ డైమండ్స్' అంత ప్రసిద్ధి. వాటిని ఓడల్లో విదేశాలకు పంపిన పోర్టు మచిలీపట్నం.