1. ప్రోలయ నాయకుడు & విలస తామ్ర శాసనం (Prolaya Nayaka and Vilasa Grant)
1323లో కాకతీయ రాజ్యం పడిపోయాక తెలుగు ప్రాంతం తుగ్లక్ పాలనలోకి వెళ్లింది. ఆ కష్టకాలంలో తెలుగు నాయకులను ఏకం చేసి స్వాతంత్ర్య పోరాటం మొదలుపెట్టినవాడు ముసునూరి ప్రోలయ నాయకుడు (Prolaya Nayaka).
ముఖ్య విషయాలు
- నేపథ్యం: తుగ్లక్ అధికారుల పాలనలో దేవాలయాలు ధ్వంసం, భారీ పన్నులు, ప్రజలపై అత్యాచారాలు జరిగాయని తెలుగు శాసనాలు చెబుతాయి.
- ప్రోలయ నాయకుడు:
- ముసునూరి వంశానికి చెందినవాడు
- కాకతీయుల కింద పనిచేసిన నాయకుడు.
- చుట్టుపక్కల నాయకులను ఏకం చేసి తుగ్లక్ సైన్యాన్ని తీరాంధ్ర నుండి తరిమేశాడు (సుమారు 1325–26 ప్రాంతం).
- రాజధాని: రేకపల్లి (గోదావరి తీరం, భద్రాచలం దగ్గర).
- విలస తామ్ర శాసనం (Vilasa Grant): ప్రోలయ నాయకుడు వేయించిన శాసనం. దీని ప్రాధాన్యం:
- కాకతీయుల పతనం తర్వాత తుగ్లక్ పాలనలో ప్రజలు పడిన బాధలను వర్ణిస్తుంది.
- ప్రతాపరుద్రుడు బందీగా ఢిల్లీకి వెళ్తూ మార్గమధ్యంలో (నర్మదా తీరంలో) మరణించాడని తెలుపుతుంది.
- ప్రోలయ నాయకుడు దేశాన్ని విముక్తం చేసి, బ్రాహ్మణులకు అగ్రహారాలు తిరిగి ఇచ్చి, ధర్మాన్ని పునరుద్ధరించాడని చెబుతుంది.
- ఇతర నాయకుల సహకారం: ప్రోలయ వేమారెడ్డి (తర్వాత రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు) వంటి వారు కూడా ఈ విముక్తి పోరాటంలో భాగస్వాములని చెబుతారు.
- వారసుడు: ప్రోలయ తర్వాత అతని పినతండ్రి కుమారుడు (దాయాది) కాపయ నాయకుడు నాయకత్వం చేపట్టాడు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక ఊరిని దొంగలు ఆక్రమిస్తే, ఊరి యువకులంతా ఒక నాయకుడి కింద ఏకమై వాళ్లను తరిమికొట్టినట్టు – ప్రోలయ నాయకుడు తెలుగు నాయకులను ఏకం చేసి తుగ్లక్ సైన్యాన్ని తరిమాడు.
2. కాపయ నాయకుడు – ఓరుగల్లు విముక్తి 1336 (Kapaya Nayaka)
ప్రోలయ నాయకుడు తీరాంధ్రను విడిపిస్తే, ఆయన దాయాది కాపయ నాయకుడు (కాపానీడు) తెలంగాణ కేంద్రమైన ఓరుగల్లును కూడా తుగ్లక్ పాలన నుండి విడిపించాడు. ముసునూరి వంశంలో అత్యంత శక్తివంతుడు కాపయ నాయకుడే.
ముఖ్య విషయాలు
- ఓరుగల్లు విముక్తి (సుమారు 1336):
- ఓరుగల్లులో తుగ్లక్ గవర్నర్ మాలిక్ మక్బూల్ ఉండేవాడు.
- మాలిక్ మక్బూల్ గతంలో కాకతీయ సేనాని (గన్నమ నాయకుడు) అని, ఢిల్లీలో మతం మార్చుకున్నాడని చెబుతారు. తర్వాత ఇతను ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ దగ్గర వజీర్ (ఖాన్-ఇ-జహాన్ మక్బూల్) అయ్యాడు.
- కాపయ నాయకుడు దాడి చేయగా మాలిక్ మక్బూల్ ఢిల్లీకి పారిపోయాడు.
- ఈ పోరాటంలో హొయసల రాజు మూడో వీర బల్లాలుడు సహాయం చేశాడని చెబుతారు.
- బిరుదులు: 'ఆంధ్ర సురత్రాణ' (ఆంధ్రుల సుల్తాన్), 'ఆంధ్రదేశాధీశ్వర' వంటి బిరుదులు ధరించాడు.
- ప్రాధాన్యం: సుమారు 13 ఏళ్ల తుగ్లక్ పాలన తర్వాత తెలంగాణ, తీరాంధ్ర మళ్లీ తెలుగు పాలకుల చేతికి వచ్చాయి.
- బహమనీ స్థాపనకు సహాయం (1347): ఢిల్లీ సుల్తాన్ మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌పై దక్కన్ అమీర్లు తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు, అల్లావుద్దీన్ హసన్ బహమన్ షా (హసన్ గంగు)కు కాపయ సైన్య సహాయం పంపాడు. అలా 1347లో బహమనీ రాజ్యం ఏర్పడింది.
- కానీ తర్వాత ఇదే బహమనీ రాజ్యం ముసునూరి నాయకులకు పెద్ద శత్రువుగా మారింది.
- సామంతుల స్వతంత్రత: కాపయ కాలంలోనే రెడ్డి రాజులు (తీరాంధ్ర), రేచర్ల వెలమలు (తెలంగాణ) సొంత రాజ్యాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
పాముకు పాలు పోసినట్టు – తుగ్లక్‌పై పగతో కాపయ బహమనీ స్థాపనకు సహాయం చేశాడు; కానీ ఆ బహమనీయే తర్వాత కాపయ రాజ్యాన్ని దెబ్బతీసింది.
3. ముసునూరి నాయకుల పతనం – బహమనీ దాడులు & భీమవరం యుద్ధం (Decline of Musunuri Nayakas)
కాపయ నాయకుడు ఓరుగల్లును విడిపించినా, అతని రాజ్యం ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు. ఒక వైపు బహమనీ సుల్తానులు, మరో వైపు సొంత సామంతులైన రేచర్ల వెలమలు దాడి చేయడంతో ముసునూరి రాజ్యం అంతమైంది.
ముఖ్య విషయాలు
- బహమనీతో గొడవలు:
- బహమనీ సుల్తాన్ మొదటి మహమ్మద్ షా కాలంలో కాపయ రాజ్యంపై తీవ్ర దాడులు జరిగాయి.
- కాపయ కుమారుడు వినాయకదేవుడిని బహమనీయులు పట్టుకుని క్రూరంగా చంపారు.
- చివరకు కాపయ సంధి చేసుకుని గోల్కొండ కోటను, ధనాన్ని, ప్రసిద్ధ 'పిరోజా సింహాసనం' (Turquoise Throne – Takht-i-Firoza) ను బహమనీ సుల్తాన్‌కు ఇచ్చాడని ఫెరిష్తా వంటి చరిత్రకారులు రాశారు.
- గోల్కొండ బహమనీ చేతికి వెళ్లడమే తర్వాత కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యానికి పునాది అయింది.
- వెలమల తిరుగుబాటు: రేచర్ల వెలమ నాయకుడు సింగమ నాయకుడు, అతని కుమారులు కాపయకు వ్యతిరేకంగా బలపడ్డారు.
- భీమవరం యుద్ధం (సుమారు 1368): రేచర్ల వెలమ అనపోత నాయకుడి చేతిలో కాపయ నాయకుడు ఓడి మరణించాడు.
- దీంతో ఓరుగల్లు ప్రాంతంలో ముసునూరి పాలన ముగిసింది.
- తెలంగాణలో రేచర్ల వెలమల రాజ్యం (రాచకొండ, దేవరకొండ) బలపడింది.
- ముసునూరి నాయకుల ప్రాధాన్యం:
- తుగ్లక్ పాలన నుండి తెలుగు ప్రాంతాలను విడిపించిన తొలి శక్తి.
- వీరి పోరాటం తర్వాత ఏర్పడిన రెడ్డి, వెలమ, విజయనగర రాజ్యాలకు ప్రేరణ.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇంటి బయట శత్రువు (బహమనీ), ఇంటి లోపల అసంతృప్తి (వెలమలు) – రెండు వైపులా ఒత్తిడితో ఒక పెద్ద కుటుంబం విడిపోయినట్టు ముసునూరి రాజ్యం ముక్కలైంది.
4. రేచర్ల వెలమలు – రాచకొండ & దేవరకొండ (Recherla Velamas)
ముసునూరి నాయకుల తర్వాత తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని పాలించింది రేచర్ల వెలమలు (Recherla Velamas). వీరు రెండు శాఖలుగా – రాచకొండ, దేవరకొండ (నల్గొండ ప్రాంతం) – పాలించారు. సాహిత్య పోషణకు, బహమనీలతో స్నేహానికి వీరు ప్రసిద్ధి.
ముఖ్య విషయాలు
- మొదటి సింగమ నాయకుడు: వెలమ రాజ్యానికి పునాది వేశాడు. కాపయ నాయకుడి కాలంలో బలపడ్డాడు.
- అనపోత నాయకుడు: సింగమ కుమారుడు. భీమవరం యుద్ధంలో కాపయ నాయకుడిని ఓడించాడు (సుమారు 1368).
- రాచకొండను రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.
- సోదరుడు మాదా నాయకుడు దేవరకొండ శాఖను పాలించాడు.
- సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు (రెండో సింగభూపాలుడు):
- రాచకొండ పాలకుడు
- గొప్ప పండితుడు.
- రసార్ణవ సుధాకరం (సంస్కృత అలంకార/నాట్య శాస్త్ర గ్రంథం) రాశాడు.
- రత్నపాంచాలిక (కువలయావళి) అనే నాటకం కూడా ఇతని రచనగా చెబుతారు.
- ఆస్థానంలో గౌరన (హరిశ్చంద్రోపాఖ్యానం – ద్విపద, నవనాథ చరిత్ర) వంటి కవులు ఉన్నారు.
- బమ్మెర పోతన సంప్రదాయం: ఆంధ్ర మహా భాగవతం రచయిత బమ్మెర పోతన ఈ కాలం వాడని, తన భాగవతాన్ని సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడికి అంకితం ఇవ్వడానికి నిరాకరించి శ్రీరాముడికే అంకితం ఇచ్చాడని ఒక ప్రసిద్ధ కథ ఉంది. పోతన కాలంపై చరిత్రకారుల్లో అభిప్రాయ భేదాలు ఉన్నాయి.
- రాజకీయ విధానం:
- రెడ్డి రాజులు, విజయనగర రాజులకు వ్యతిరేకంగా బహమనీలతో స్నేహం చేశారు.
- విజయనగర–బహమనీ యుద్ధాల్లో వెలమలు ఎక్కువగా బహమనీ వైపు నిలిచారు.
- ముగింపు: 15వ శతాబ్దంలో వెలమ రాజ్యం బహమనీ ఆధిపత్యం కిందకు వెళ్లింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
'శత్రువు శత్రువు మిత్రుడు' – రెడ్డి, విజయనగర రాజులు శత్రువులు కాబట్టి, వారి శత్రువైన బహమనీలతో వెలమలు స్నేహం చేశారు.
5. ప్రోలయ వేమారెడ్డి – రెడ్డి రాజ్య స్థాపన & ఎర్రన (Prolaya Vema Reddi)
తుగ్లక్ పాలన నుండి విముక్తి పోరాటంలో పాల్గొన్న నాయకుల్లో ఒకరైన ప్రోలయ వేమారెడ్డి (సుమారు 1325–1353) తీరాంధ్రలో రెడ్డి రాజ్యాన్ని (Reddi Kingdom) స్థాపించాడు. ఈ రాజ్యం సుమారు వంద ఏళ్లు నిలిచి తెలుగు సాహిత్యానికి స్వర్ణయుగం తెచ్చింది.
ముఖ్య విషయాలు
- స్థాపన: ప్రోలయ వేమారెడ్డి సుమారు 1325లో స్వతంత్ర రాజ్యం ఏర్పాటు చేశాడు.
- మొదటి రాజధాని: అద్దంకి (ప్రకాశం జిల్లా). తర్వాత కొండవీడు (పల్నాడు జిల్లా, గుంటూరు దగ్గర) ప్రధాన రాజధాని అయింది.
- ధర్మ పునరుద్ధరణ:
- తుగ్లక్ కాలంలో పోయిన అగ్రహారాలను బ్రాహ్మణులకు తిరిగి ఇచ్చాడు
- దేవాలయాలను పునరుద్ధరించాడు.
- శ్రీశైలం మెట్లు: శ్రీశైలంలో పాతాళగంగకు మెట్లు కట్టించాడని చెబుతారు. అహోబిలం క్షేత్రానికి కూడా మెట్లు కట్టించాడని ప్రసిద్ధి.
- ఎర్రన (ఎర్రాప్రగడ): ప్రోలయ వేమారెడ్డి ఆస్థాన కవి.
- నన్నయ అసంపూర్తిగా వదిలిన అరణ్య పర్వంలో మిగిలిన భాగాన్ని పూర్తి చేశాడు. దీంతో కవిత్రయ మహాభారతం పూర్తయింది.
- అరణ్య పర్వ శేషాన్ని నన్నయ పేరు మీదే రాశాడని చెబుతారు (గురువు పట్ల గౌరవంతో).
- ఇతర రచనలు: హరివంశం, నృసింహ పురాణం.
- బిరుదులు: ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు, శంభుదాసుడు.
- కవిత్రయం: నన్నయ (రాజరాజ నరేంద్రుడు), తిక్కన (మనుమసిద్ధి), ఎర్రన (ప్రోలయ వేమారెడ్డి).
- వారసులు: అనవోతారెడ్డి (సుమారు 1353–1364) రాజధానిని కొండవీడుకు మార్చాడని చెబుతారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక పెద్ద ఇల్లు కట్టడం మొదలుపెట్టిన తాత (నన్నయ) మధ్యలోనే పోతే, ఆ పనిని చివరకు మనవడు (ఎర్రన) పూర్తి చేసినట్టు – మూడు వందల ఏళ్లలో ముగ్గురు కవులు కలిసి తెలుగు భారతం పూర్తి చేశారు.
7. పెదకోమటి వేమారెడ్డి & కవిసార్వభౌముడు శ్రీనాథుడు (Peda Komati Vema and Srinatha)
పెదకోమటి వేమారెడ్డి (సుమారు 1402–1420) కొండవీడు రెడ్డి రాజుల్లో గొప్ప పండిత రాజు. ఇతని ఆస్థానంలోనే తెలుగు సాహిత్యంలో అతి ప్రసిద్ధ కవుల్లో ఒకరైన శ్రీనాథుడు 'విద్యాధికారి'గా ఉన్నాడు.
ముఖ్య విషయాలు
- పెదకోమటి వేమారెడ్డి రచనలు: సంగీత చింతామణి, సాహిత్య చింతామణి (సంస్కృతం). అమరుక శతకానికి వ్యాఖ్యానం (శృంగార దీపిక) కూడా ఇతనిదే అని చెబుతారు.
- శ్రీనాథుడు (సుమారు 1365–1440):
- బిరుదు: కవిసార్వభౌముడు.
- పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్థానంలో విద్యాధికారి (Education Officer).
- శ్రీనాథుడి ముఖ్య రచనలు:
- శృంగార నైషధం – శ్రీహర్షుడి సంస్కృత 'నైషధీయ చరితం'కు తెలుగు అనువాదం.
- భీమఖండం (భీమేశ్వర పురాణం) – ద్రాక్షారామం భీమేశ్వరుడి కథ.
- కాశీఖండం – రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజు వీరభద్రారెడ్డికి అంకితం.
- హరవిలాసం.
- పల్నాటి వీరచరిత్ర – పల్నాటి యుద్ధం (బ్రహ్మనాయుడు, బాలచంద్రుడు) కథ, ద్విపదలో.
- శివరాత్రి మాహాత్మ్యం.
- క్రీడాభిరామం – శ్రీనాథుడికి ఆపాదిస్తారు, కానీ రచయిత వినుకొండ వల్లభరాయుడు అని ఎక్కువ మంది అభిప్రాయం.
- విజయనగర ఆస్థానంలో: ప్రౌఢ దేవరాయల (రెండో దేవరాయలు) ఆస్థానంలో గౌడ డిండిమ భట్టు అనే పండితుడిని వాదనలో ఓడించాడు. దీనికి గుర్తుగా ముత్యాల శాలలో కనకాభిషేకం (బంగారు నాణేలతో అభిషేకం) జరిగిందని చెబుతారు.
- చివరి రోజులు: రెడ్డి రాజ్యం పతనమయ్యాక శ్రీనాథుడు పేదరికంలో గడిపాడని ఆయన చాటు పద్యాలు చెబుతాయి.
- రాచవేమారెడ్డి (1420–1424): కొండవీడు చివరి రాజు. ఇతని మరణం తర్వాత కొండవీడు విజయనగర రాజ్యంలో కలిసింది (సుమారు 1424).
సులభమైన ఉదాహరణ
రాజ్యాలు పోయినా కవిత్వం మిగులుతుంది. కొండవీడు రాజ్యం ఇప్పుడు లేదు, కానీ శ్రీనాథుడి శృంగార నైషధం, పల్నాటి వీరచరిత్ర నేటికీ చదువుతున్నాం.
8. రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి శాఖ, రెడ్డి పరిపాలన & పతనం (Rajahmundry Reddis and Administration)
రెడ్డి రాజ్యానికి రెండు కేంద్రాలు ఉండేవి – కొండవీడు (ప్రధాన శాఖ), రాజమహేంద్రవరం (ఉప శాఖ). రెండు శాఖలూ 15వ శతాబ్దంలో పొరుగు రాజ్యాల దాడులతో అంతమయ్యాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- రాజమహేంద్రవరం శాఖ:
- కుమారగిరి రెడ్డి సోదరి భర్త కాటయ వేమారెడ్డితో ఈ శాఖ మొదలైంది.
- తర్వాత అల్లాడ రెడ్డి రాజప్రతినిధిగా (Regent) పాలించాడు.
- అల్లాడ రెడ్డి కుమారులు వీరభద్రారెడ్డి, వేమారెడ్డి పాలకులయ్యారు.
- శ్రీనాథుడు కాశీఖండాన్ని వీరభద్రారెడ్డికి అంకితం ఇచ్చాడు.
- పతనం:
- కొండవీడు – సుమారు 1424లో విజయనగర రాజ్యంలో కలిసింది.
- రాజమహేంద్రవరం – 15వ శతాబ్దం మధ్యలో ఒరిస్సా గజపతి కపిలేంద్రుడి ఆధిపత్యం కిందకు వెళ్లింది.
- పరిపాలన:
- రాజు సర్వాధికారి; మంత్రులు, సేనానులు సహాయం.
- కాకతీయుల నాయంకర విధానాన్ని కొనసాగించారు – సైనిక సేవకు బదులు భూమి.
- గ్రామాల్లో ఆయగార్ల వ్యవస్థ కొనసాగింది.
- బలమైన కొండ కోటలు – కొండవీడు, కొండపల్లి, బెల్లంకొండ, వినుకొండ, అద్దంకి.
- ఆర్థిక వ్యవస్థ: మోటుపల్లి వంటి ఓడరేవుల ద్వారా విదేశీ వ్యాపారం జరిగింది. వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు ఎగుమతి అయ్యేవి. వ్యాపారులకు సుంకాల్లో రాయితీలు ఇచ్చిన శాసనాలు ఉన్నాయి.
- మతం: వైదిక ధర్మం, శైవం, వైష్ణవం ఆదరణ పొందాయి. శ్రీశైలం, అహోబిలం వంటి క్షేత్రాలను అభివృద్ధి చేశారు.
- వేమన సంప్రదాయం: ప్రజాకవి వేమన రెడ్డి రాజుల కాలం వాడని, కొండవీడు రాజవంశానికి సంబంధించినవాడని ఒక సంప్రదాయం ఉంది. కానీ వేమన కాలంపై (14వ నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు) పండితుల్లో పెద్ద అభిప్రాయ భేదాలు ఉన్నాయి.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక పెద్ద కుటుంబం రెండు ఇళ్లుగా విడిపోయినట్టు – ప్రధాన ఇల్లు కొండవీడు, చిన్న ఇల్లు రాజమహేంద్రవరం. రెండూ బయటివారి దాడులతో కూలిపోయాయి.