కాకతీయులు (Kakatiyas)

కాకతీయులు (Kakatiyas) తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ దాదాపు ఒకే పాలన కిందకు తెచ్చిన తొలి వంశంగా ప్రసిద్ధి. మొదట వీరు రాష్ట్రకూటులకు, తర్వాత కళ్యాణి (పశ్చిమ) చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉండి, 12వ శతాబ్దంలో స్వతంత్రులయ్యారు.

• పేరు వెనుక కారణం: 'కాకతి' అనే దేవతను పూజించడం వల్ల లేదా 'కాకతిపురం' అనే ఊరి నుండి రావడం వల్ల 'కాకతీయులు' అనే పేరు వచ్చిందని రెండు అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.
• వంశ మూలం: శాసనాలు తమను 'దుర్జయ' వంశానికి చెందినవారిగా చెప్పుకుంటాయి. వీరి కుల మూలంపై చరిత్రకారుల్లో అభిప్రాయ భేదాలు ఉన్నాయి.
• తొలి రాజధాని: హనుమకొండ (అనుమకొండ). తర్వాత ఓరుగల్లు (వరంగల్).
• మొదటి బేతరాజు (సుమారు 1000–1052): కళ్యాణి చాళుక్యుల సామంతుడు. కాకతీయ రాజ్యానికి పునాది వేసినవాడుగా చెబుతారు.
• మొదటి ప్రోలరాజు (సుమారు 1052–1076): చాళుక్యుల తరఫున యుద్ధాలు చేసి హనుమకొండ ప్రాంతాన్ని వంశపారంపర్య హక్కుగా పొందాడు.
• రెండో బేతరాజు (సుమారు 1076–1108): హనుమకొండను రాజధానిగా అభివృద్ధి చేశాడు.
• రెండో ప్రోలరాజు (సుమారు 1116–1157):
  1. కళ్యాణి చాళుక్యుల బలం తగ్గుతున్న కాలంలో శక్తివంతుడయ్యాడు.
  2. చాళుక్య రాజు మూడో తైలపుడిని ఓడించి బంధించి, తర్వాత విడిచిపెట్టాడని హనుమకొండ శాసనం చెబుతుంది.
  3. ఇతని కాలంలోనే కాకతీయులు దాదాపు స్వతంత్రులయ్యారు; అధికారికంగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించింది కుమారుడు రుద్రదేవుడు.
• మతం:
  1. తొలి కాకతీయులు జైనాన్ని ఆదరించారని కొందరు చెబుతారు
  2. తర్వాత శైవం (ముఖ్యంగా కాలాముఖ, పాశుపత శాఖలు) ప్రధానమైంది.

రెండో ప్రోలరాజు కుమారుడు రుద్రదేవుడు (మొదటి ప్రతాపరుద్రుడు, సుమారు 1158–1195) కాకతీయులను పూర్తి స్వతంత్ర రాజ్యంగా ప్రకటించాడు. అందుకే ఇతడిని కాకతీయ స్వతంత్ర రాజ్య స్థాపకుడిగా చెబుతారు.

• హనుమకొండ శాసనం (1163): వేయి స్తంభాల గుడిలో ఉన్న ఈ శాసనం రుద్రదేవుడి విజయాలను, స్వతంత్ర పాలనను తెలియజేస్తుంది.
• కాకతీయ స్వాతంత్ర్యానికి ప్రధాన ఆధారం ఇదే.
• విజయాలు: చుట్టుపక్కల సామంతులను (పోలవాస, కందూరు చోడులు మొదలైనవారు) ఓడించి రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. తీరాంధ్ర వైపు వెలనాడు ప్రాంతం వరకు దండెత్తాడు.
• వేయి స్తంభాల గుడి (Thousand Pillar Temple): హనుమకొండలో 1163లో కట్టించాడు.
• దీన్ని రుద్రేశ్వరాలయం అని కూడా అంటారు.
• ఇది త్రికూటాలయం – శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడికి మూడు గర్భగుడులు.
• నక్షత్రాకారపు పీఠం (Star-shaped platform), నంది విగ్రహం ప్రసిద్ధం.
• ఓరుగల్లు నిర్మాణం:
  1. ఓరుగల్లు (వరంగల్) నగరం, కోట నిర్మాణం రుద్రదేవుడి కాలంలో మొదలైందని చెబుతారు
  2. గణపతిదేవుడు పూర్తి చేసి రాజధానిని అక్కడికి మార్చాడు.
• సాహిత్యం: రుద్రదేవుడు సంస్కృతంలో 'నీతిసారం' అనే గ్రంథం రాశాడని చెబుతారు.
• మరణం: దేవగిరి యాదవులతో (సేవుణులు) యుద్ధంలో మరణించాడు.
• మహాదేవుడు (సుమారు 1195–1199): రుద్రదేవుడి తమ్ముడు. దేవగిరి యాదవులపై దండెత్తి యుద్ధంలో మరణించాడు. ఆ యుద్ధంలో కుమారుడు గణపతిదేవుడు బందీ అయ్యాడు.

గణపతిదేవుడు (సుమారు 1199–1262) కాకతీయుల్లో అత్యంత గొప్ప రాజు. దాదాపు 60 ఏళ్లకు పైగా పాలించి తెలుగు ప్రాంతాలన్నింటినీ ఒకే పాలన కిందకు తెచ్చాడు.

• బందీ నుండి రాజు వరకు: తండ్రి మహాదేవుడి మరణం తర్వాత యాదవుల చేతిలో బందీ అయ్యాడు. సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు రాజ్యాన్ని కాపాడాడు. విడుదలయ్యాక గణపతిదేవుడు సింహాసనం ఎక్కాడు.
• రాజధాని మార్పు: హనుమకొండ నుండి ఓరుగల్లు (వరంగల్)కు రాజధాని మార్చాడు. ఓరుగల్లు కోట నిర్మాణం పూర్తి చేశాడు.
• విస్తరణ: తీరాంధ్ర (వెలనాడు, దివి సీమ), నెల్లూరు, రాయలసీమ భాగాలను జయించాడు.
• దివి సీమను గెలిచాక అక్కడి అయ్య వంశ రాకుమార్తెలు నారమ్మ, పేరమ్మలను పెళ్లి చేసుకున్నాడు
• వారి సోదరుడు జాయప సేనానిని తన గజసాహిణి (ఏనుగుల దళాధిపతి)గా చేసుకున్నాడు.
• నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు మనుమసిద్ధికి సహాయం చేశాడు (తిక్కన రాయబారిగా వచ్చాడని ప్రసిద్ధి).
• మోటుపల్లి అభయ శాసనం (Motupalli Abhaya Shasanam): మోటుపల్లి ఓడరేవులో (ప్రకాశం/బాపట్ల ప్రాంతం) విదేశీ వ్యాపారులకు రక్షణ, పన్నుల్లో న్యాయం హామీ ఇస్తూ వేయించిన శాసనం. సముద్ర వ్యాపారానికి ప్రోత్సాహం.
• ఓటమి: చివరి రోజుల్లో పాండ్య రాజు జటావర్మ సుందర పాండ్యుడి చేతిలో ముత్తుకూరు (నెల్లూరు) దగ్గర ఓటమి పాలయ్యాడు.
• చెరువులు: పాకాల, రామప్ప, లక్నవరం వంటి పెద్ద చెరువులు ఇతని కాలంలోనే (రాజు లేదా సామంతులు) తవ్వించినవి. సోదరి మైలమ బయ్యారం చెరువు తవ్వించింది.
• ఆలయాలు: సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు 1213లో రామప్ప ఆలయం (పాలంపేట) కట్టించాడు.
• వారసత్వం: కుమారులు లేనందున కుమార్తె రుద్రమదేవిని వారసురాలిగా ప్రకటించాడు.

రుద్రమదేవి (సుమారు 1262–1289) దక్షిణ భారతదేశాన్ని పాలించిన అతి కొద్ది మంది మహిళా పాలకుల్లో ఒకరు. ఒక స్త్రీ రాజ్యం చేయడాన్ని చాలామంది సామంతులు ఒప్పుకోలేదు. అయినా ఆమె యుద్ధాలు గెలిచి రాజ్యాన్ని కాపాడింది.

• తండ్రి:
  1. గణపతిదేవుడు. కుమారులు లేకపోవడంతో రుద్రమను వారసురాలిగా చేశాడు
  2. కొంతకాలం ఇద్దరూ కలిసి పాలించారని చెబుతారు.
• బిరుదు/పేరు: 'రుద్రదేవ మహారాజు' అనే పురుష నామంతో పాలించింది.
• భర్త: నిడదవోలు (తూర్పు చాళుక్య శాఖ) రాకుమారుడు వీరభద్రుడు.
• సవాళ్లు:
  1. దేవగిరి యాదవ రాజు మహాదేవుడు ఓరుగల్లుపై దండెత్తాడు; రుద్రమ అతడిని ఓడించి తరిమికొట్టింది.
  2. సవతి సోదరులు (హరిహరదేవ, మురారిదేవ) తిరుగుబాటు చేశారని చెబుతారు.
  3. కాయస్థ వంశ నాయకుడు అంబదేవుడు త్రిపురాంతకం ప్రాంతంలో తిరుగుబాటు చేశాడు.
• మరణం – చందుపట్ల శాసనం: నల్గొండ జిల్లా చందుపట్లలో దొరికిన శాసనం (1289) ప్రకారం రుద్రమదేవి, సేనాని మల్లికార్జున నాయకుడు మరణించారు. అంబదేవుడితో యుద్ధంలోనే మరణించిందని చాలామంది చరిత్రకారుల అభిప్రాయం.
• మార్కోపోలో (Marco Polo): వెనిస్ (ఇటలీ) యాత్రికుడు. మోటుపల్లి (Mutfili) ఓడరేవును సందర్శించాడు.
• రుద్రమదేవి పాలనను, న్యాయాన్ని ఎంతో పొగిడాడు.
• ఈ ప్రాంతంలోని వజ్రాలు, సన్నని నూలు వస్త్రాలను (మస్లిన్ లాంటివి) ప్రత్యేకంగా వర్ణించాడు.
• వారసుడు: కుమార్తె ముమ్మడమ్మ కుమారుడు (మనవడు) ప్రతాపరుద్రుడిని దత్తత తీసుకుని వారసుడిగా చేసింది.

రెండో ప్రతాపరుద్రుడు (సుమారు 1289–1323) కాకతీయుల చివరి రాజు. ఇతని కాలంలో ఉత్తరాన ఢిల్లీ సుల్తానులు దక్షిణాదిపై దండయాత్రలు మొదలుపెట్టారు. పలుమార్లు దాడులు ఎదుర్కొని, చివరకు 1323లో ఓరుగల్లు పడిపోయింది.

• తొలి చర్యలు:
  1. అంబదేవుడి తిరుగుబాటును అణచివేశాడు
  2. నెల్లూరు, దక్షిణ ప్రాంతాలపై పట్టు బిగించాడు.
• ఢిల్లీ దాడులు (ముఖ్యమైనవి):
  1. 1303 – అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ సైన్యం దాడి విఫలమైంది (ఉప్పరపల్లి దగ్గర కాకతీయ సైన్యం తిప్పికొట్టిందని చెబుతారు).
  2. 1309–10 – మాలిక్ కాఫుర్ ఓరుగల్లు కోటను ముట్టడించాడు. ప్రతాపరుద్రుడు లొంగి భారీ కప్పం (ధనం, ఏనుగులు, గుర్రాలు) చెల్లించాడు. కోహినూర్ వజ్రం కూడా అప్పుడే ఢిల్లీకి వెళ్లిందని ఒక సంప్రదాయం ఉంది (నిర్ధారణ లేదు).
  3. 1318 – కప్పం ఆగడంతో ఖుస్రూ ఖాన్ దాడి చేసి మళ్లీ కప్పం వసూలు చేశాడు.
  4. 1321 – ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ కుమారుడు ఉలుగ్ ఖాన్ (తర్వాతి మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్) దాడి విఫలమైంది.
  5. 1323 – ఉలుగ్ ఖాన్ మళ్లీ దండెత్తి ఓరుగల్లును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• ప్రతాపరుద్రుడి ముగింపు: బందీగా ఢిల్లీకి తీసుకెళ్తుండగా నర్మదా నది తీరంలో మరణించాడు. ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడని ముసునూరి ప్రోలయ నాయకుడి విలస తామ్ర శాసనం వంటి ఆధారాలు సూచిస్తాయి.
• ఓరుగల్లు పేరు మార్పు: ఓరుగల్లుకు 'సుల్తాన్‌పూర్' అని పేరు పెట్టారు.
• ఫలితం: తెలుగు ప్రాంతం తుగ్లక్ పాలనలోకి వెళ్లింది. కొద్ది కాలానికే ముసునూరి నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, విజయనగర స్థాపకులు స్వాతంత్ర్య పోరాటం మొదలుపెట్టారు.
• ప్రతాపరుద్రుడి సాహిత్య పోషణ: విద్యానాథుడు 'ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం' (ప్రతాపరుద్రీయం) అనే సంస్కృత అలంకార గ్రంథాన్ని ఇతనిపై రాశాడు.

కాకతీయుల పరిపాలనలో అత్యంత ముఖ్యమైనది నాయంకర విధానం (Nayankara System). తర్వాత విజయనగర రాజులు కూడా దీన్ని అభివృద్ధి చేసి వాడారు. పరీక్షల్లో ఈ పదం తరచూ అడుగుతారు.

• రాజు: సర్వాధికారి. సామంతులు, మంత్రులు సహాయం చేసేవారు.
• నాయంకర విధానం:
  1. సైనిక నాయకులకు (నాయకులు) జీతం బదులు కొంత భూమి/గ్రామాలను 'నాయంకరం'గా ఇచ్చేవారు.
  2. ఆ భూమి ఆదాయంతో నాయకుడు నిర్ణీత సంఖ్యలో సైనికులను, గుర్రాలను పోషించి, అవసరమైనప్పుడు రాజుకు అందించాలి.
  3. నాయకుడు రాజుకు కొంత కప్పం కూడా చెల్లించేవాడు.
  4. ప్రతాపరుద్రుడి కాలంలో ఓరుగల్లు కోటలోని 77 బురుజులను 77 మంది నాయకులు కాపాడేవారని 'ప్రతాపరుద్ర చరిత్ర' వంటి తర్వాతి గ్రంథాలు చెబుతాయి (ఈ సంఖ్యపై చరిత్రకారుల్లో అభిప్రాయ భేదాలు ఉన్నాయి).
• బాహత్తర నియోగాధిపతి: పరిపాలనలో 72 శాఖలు (నియోగాలు) ఉండేవని, వాటిపై అధికారిని 'బాహత్తర నియోగాధిపతి' అనేవారని శాసనాలు చెబుతాయి.
• రాజ్య విభజన: రాజ్యం → నాడులు/స్థలాలు → గ్రామాలు. పలు స్థలాల సమూహాన్ని 'సీమ' అని కూడా అనేవారు.
• ఆయగార్ల విధానం (Ayagar System): గ్రామంలో 12 మంది గ్రామ సేవకులు (పన్నెండుమంది ఆయగాండ్లు) – కరణం, రెడ్డి (గ్రామ పెద్ద), తలారి (కాపలాదారు), కమ్మరి, కుమ్మరి, వడ్రంగి, చాకలి, మంగలి మొదలైనవారు. వీరికి పంటలో వాటా లేదా మాన్యం భూమి ఇచ్చేవారు.
• భూమి రకాలు: నీరునేల (తడి నేల), వెలిచేను (మెట్ట/పొడి నేల), తోటభూమి.
• ఆదాయం: భూమి శిస్తు ప్రధానం. వ్యాపారం, పశువులు, వృత్తులపై పన్నులు ఉండేవి.

తెలంగాణలో పెద్ద నదులు తక్కువ, వర్షం మీదే ఆధారం. ఈ సమస్యకు కాకతీయులు ఇచ్చిన పరిష్కారం గొలుసుకట్టు చెరువులు (Chain Tanks). చెరువు తవ్వించడం పుణ్యకార్యంగా భావించారు. ఈ ఆలోచనే నేటి 'మిషన్ కాకతీయ' పథకానికి ప్రేరణ.

• ప్రసిద్ధ చెరువులు:
  1. పాకాల చెరువు (వరంగల్ జిల్లా) – గణపతిదేవుడి కాలం.
  2. రామప్ప చెరువు (పాలంపేట, ములుగు) – రేచర్ల రుద్రుడు.
  3. లక్నవరం చెరువు (ములుగు).
  4. ఘనపురం చెరువు (గణపసముద్రం).
  5. బయ్యారం చెరువు – గణపతిదేవుడి సోదరి మైలమ.
• సప్త సంతానాలు: చెరువు తవ్వించడం ఏడు పుణ్యకార్యాల్లో (సప్త సంతానాలు) ఒకటిగా భావించేవారు. అందుకే రాజులు, రాణులు, సామంతులు, వ్యాపారులు కూడా చెరువులు తవ్వించారు.
• గొలుసుకట్టు పద్ధతి: ఒక చెరువు నిండితే అదనపు నీరు కింద ఉన్న మరో చెరువుకు వెళ్లేలా వరుసగా కట్టేవారు. నీరు వృథా కాదు.
• వ్యవసాయం: వరి, జొన్న, చెరకు, పత్తి, నూనెగింజలు పండించారు. కొత్త భూములను సాగులోకి తెచ్చారు.
• వ్యాపారం:
  1. మోటుపల్లి ప్రధాన ఓడరేవు; గణపతిదేవుడి అభయ శాసనం విదేశీ వ్యాపారులకు భరోసా ఇచ్చింది.
  2. వజ్రాలు, సన్నని నూలు వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు ఎగుమతి అయ్యేవి.
  3. వ్యాపారుల సంఘాలు (శ్రేణులు) – 'స్వదేశీ', 'పరదేశీ', 'నానాదేశీ' వర్తకులు ఉండేవారు.
• వృత్తులు: నేత (ఓరుగల్లు తివాచీలు, వస్త్రాలు), లోహపని, కంచు పని ప్రసిద్ధి.
• నాణేలు: బంగారు 'గద్యాణం', 'మాడ' వంటి నాణేలు వాడుకలో ఉండేవి.

కాకతీయుల శిల్పకళ దక్షిణ భారతదేశంలో ప్రత్యేక శైలిగా గుర్తింపు పొందింది. నక్షత్రాకారపు పీఠాలు, నల్లరాతి స్తంభాలపై సన్నని చెక్కడాలు, తేలికపాటి ఇటుకలు ఈ శైలి ప్రత్యేకతలు.

• రామప్ప ఆలయం (రుద్రేశ్వరాలయం):
  1. స్థలం: పాలంపేట, ములుగు జిల్లా (తెలంగాణ).
  2. కట్టించినవాడు: గణపతిదేవుడి సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు, 1213లో.
  3. దేవాలయానికి శిల్పి రామప్ప పేరు పెట్టారు – శిల్పి పేరుతో పిలిచే అరుదైన ఆలయం.
  4. నీటిలో తేలే తేలికపాటి ఇటుకలతో గోపురం కట్టారని ప్రసిద్ధి.
  5. మదనికలు (నృత్య భంగిమల్లో స్త్రీ శిల్పాలు) ప్రసిద్ధం.
  6. జూలై 2021లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా (World Heritage Site) గుర్తింపు – 'కాకతీయ రుద్రేశ్వర (రామప్ప) ఆలయం' పేరుతో. ఇది భారతదేశంలో 39వ ప్రదేశం; తెలంగాణలో మొదటిది.
• వేయి స్తంభాల గుడి: హనుమకొండ, రుద్రదేవుడు 1163. త్రికూటాలయం (శివ, విష్ణు, సూర్య).
• ఓరుగల్లు కోట: రాతి కోట, మట్టి కోట అనే రెండు ప్రాకారాలు. కోటలోని స్వయంభూ శివాలయం దగ్గర ఉన్న 'కాకతీయ కళా తోరణాలు' (కీర్తి తోరణాలు) ప్రసిద్ధం.
• 2014లో ఏర్పడిన తెలంగాణ రాష్ట్ర అధికారిక చిహ్నంలో కాకతీయ కళా తోరణాన్ని చేర్చారు.
• ఇతర ఆలయాలు: ఘనపురం కోటగుళ్లు, పిల్లలమర్రి ఆలయాలు, నాగులపాడు ఆలయాలు.
• శిల్పకళ లక్షణాలు: నక్షత్రాకార పీఠం, నల్ల గ్రానైట్/డోలరైట్ స్తంభాలు, అద్దంలా మెరిసే పాలిష్, నృత్య శిల్పాలు.
• నృత్యం: జాయప సేనాని 'నృత్త రత్నావళి'లో వర్ణించిన పేరిణి శివతాండవం నృత్యాన్ని నటరాజ రామకృష్ణ పునరుద్ధరించారు.

కాకతీయుల కాలంలో సంస్కృతం, తెలుగు రెండింటిలోనూ గొప్ప గ్రంథాలు వచ్చాయి. శైవ మత ఉద్యమం వల్ల సామాన్యుల భాషలో (ద్విపద వంటి ఛందస్సులో) రచనలు పెరిగాయి.

• సంస్కృత రచనలు:
  1. రుద్రదేవుడు – నీతిసారం.
  2. జాయప సేనాని – నృత్త రత్నావళి (నృత్య శాస్త్రం).
  3. విద్యానాథుడు – ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం / ప్రతాపరుద్రీయం (అలంకార శాస్త్రం, ప్రతాపరుద్రుడిపై).
• తెలుగు రచనలు:
  1. పాల్కురికి సోమనాథుడు – బసవ పురాణం, పండితారాధ్య చరిత్ర (ద్విపదలో, వీరశైవ గ్రంథాలు). తెలుగులో తొలి స్వతంత్ర (అనువాదం కాని) కావ్యకర్తగా పేరు.
  2. గోన బుద్ధారెడ్డి – రంగనాథ రామాయణం (ద్విపదలో). కాకతీయ సామంతుడు.
  3. మారన – మార్కండేయ పురాణం (తిక్కన శిష్యుడు; ప్రతాపరుద్రుడి సేనాని నాగయ గన్నయకు అంకితం).
  4. బద్దెన – సుమతీ శతకం (బద్దెన రచన అని ఎక్కువ మంది భావిస్తారు, కొంత వివాదం ఉంది), నీతిశాస్త్ర ముక్తావళి.
  5. మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు – శివతత్త్వసారం.
• తిక్కన సోమయాజి:
  1. నెల్లూరు మనుమసిద్ధి ఆస్థాన కవి
  2. కాకతీయుల సమకాలికుడు. మహాభారతంలో 15 పర్వాలు, నిర్వచనోత్తర రామాయణం రాశాడు. గణపతిదేవుడి సహాయం కోరుతూ ఓరుగల్లుకు వెళ్లాడని ప్రసిద్ధి.
• శైవ ఉద్యమం: వీరశైవం, ఆరాధ్య శైవం ప్రచారం వల్ల 'దేశి' (తెలుగుదనం ఉన్న) సాహిత్యం పెరిగింది.