ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ 1956 (Andhra Pradesh 1956)

విశాలాంధ్ర (Visalandhra) అంటే తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నీ ఒకే రాష్ట్రంగా ఉండాలనే ఆలోచన. అంటే ఆంధ్ర రాష్ట్రం, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతం కలిసి ఒక పెద్ద తెలుగు రాష్ట్రం.

• నేపథ్యం: 1948లో పోలీసు చర్య (Operation Polo) తర్వాత హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత్‌లో కలిసింది. అప్పుడు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో తెలుగు (తెలంగాణ), మరాఠీ, కన్నడ ప్రాంతాలు ఉండేవి.
• హైదరాబాద్ రాష్ట్రం: 1952 ఎన్నికల తర్వాత బూర్గుల రామకృష్ణారావు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
• కమ్యూనిస్టుల పాత్ర: విశాలాంధ్ర నినాదాన్ని బలంగా ప్రచారం చేసింది కమ్యూనిస్టు పార్టీ.
• పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య 'విశాలాంధ్రలో ప్రజారాజ్యం' (1946) పుస్తకం రాశారు.
• విశాలాంధ్ర మహాసభ: అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు వంటి నాయకులు ఈ వేదిక ద్వారా ఉద్యమం నడిపారు.
• అనుకూల వాదనలు:
  1. ఒకే భాష, ఒకే సంస్కృతి ఉన్నవారు ఒకే రాష్ట్రంలో ఉండాలి.
  2. కృష్ణా, గోదావరి నదుల నీటిని సమగ్రంగా వాడుకోవచ్చు.
  3. హైదరాబాద్ వంటి పెద్ద నగరం రాజధానిగా దొరుకుతుంది.
• వ్యతిరేక వాదనలు (తెలంగాణ ఆందోళనలు):
  1. విద్యలో ముందున్న ఆంధ్ర ప్రాంతం వారికి ఉద్యోగాలు ఎక్కువ వెళ్తాయనే భయం.
  2. తెలంగాణ ఆదాయం ఇతర ప్రాంతాలకు ఖర్చవుతుందనే ఆందోళన.
  3. తెలంగాణ నాయకుల్లో కొందరు ప్రత్యేక హైదరాబాద్ (తెలంగాణ) రాష్ట్రాన్నే కోరారు.

ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడ్డాక దేశవ్యాప్తంగా భాషా రాష్ట్రాల డిమాండ్లు పెరిగాయి. దీంతో కేంద్రం రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (States Reorganisation Commission – SRC) ను నియమించింది.

• ఏర్పాటు: డిసెంబర్ 1953.
• అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ ఫజల్ అలీ (Fazl Ali). అందుకే దీన్ని ఫజల్ అలీ కమిషన్ అంటారు.
• సభ్యులు:
  1. హెచ్.ఎన్. కుంజ్రూ (H.N. Kunzru)
  2. కె.ఎం. పణిక్కర్ (K.M. Panikkar)
• నివేదిక సమర్పణ: 30 సెప్టెంబర్ 1955.
• ముఖ్య సూత్రాలు:
  1. భాషను ఒక ముఖ్య ప్రాతిపదికగా అంగీకరించింది.
  2. కానీ 'ఒకే భాష – ఒకే రాష్ట్రం' అనే సూత్రాన్ని పూర్తిగా అంగీకరించలేదు.
  3. దేశ ఐక్యత, భద్రత, ఆర్థిక–పరిపాలనా సౌలభ్యం కూడా చూడాలని చెప్పింది.
• సిఫార్సు: 16 రాష్ట్రాలు, 3 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు.
• ఫలితం: రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 (States Reorganisation Act) వచ్చింది.
• దీని ద్వారా 1 నవంబర్ 1956 నుండి 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి.
• హైదరాబాద్ రాష్ట్ర విభజన: మరాఠీ ప్రాంతాలు బొంబాయి రాష్ట్రానికి, కన్నడ ప్రాంతాలు మైసూరు రాష్ట్రానికి వెళ్లాయి. తెలంగాణ విషయంలో కమిషన్ ప్రత్యేక అభిప్రాయం చెప్పింది (తర్వాతి నోట్ చూడండి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా SRC సభ్యులు 'ఫ-కు-ప': ఫజల్ అలీ, కుంజ్రూ, పణిక్కర్. సిఫార్సు 16+3, చట్టం 14+6 – ఈ రెండు సంఖ్యలు కలపకండి.

ఆంధ్ర–తెలంగాణ విలీనంపై ఫజల్ అలీ కమిషన్ రెండు వైపుల వాదనలు విన్నది. చివరికి వెంటనే విలీనం వద్దని, కొంతకాలం వేచి చూడాలని సూచించింది.

• విశాలాంధ్రకు అనుకూలంగా కమిషన్ గుర్తించిన అంశాలు:
  1. పెద్ద తెలుగు రాష్ట్రం వల్ల కృష్ణా, గోదావరి నీటి వనరుల సమగ్ర అభివృద్ధి.
  2. ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి శాశ్వత రాజధాని సమస్య పరిష్కారం.
  3. పరిపాలనా ఖర్చు తగ్గుదల.
• తెలంగాణ వారి భయాలను కూడా కమిషన్ గుర్తించింది:
  1. విద్యలో వెనుకబడిన తెలంగాణకు ఉద్యోగాల్లో నష్టం.
  2. తెలంగాణ ఆదాయం ఆంధ్ర ప్రాంత అవసరాలకు మళ్లుతుందనే ఆందోళన.
• సిఫార్సు (పేరా 386):
  1. ప్రస్తుతానికి తెలంగాణను ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా (హైదరాబాద్ రాష్ట్రం పేరుతో) ఉంచాలి.
  2. 1961 సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత, హైదరాబాద్ శాసనసభలో మూడింట రెండు వంతుల (2/3) సభ్యులు అంగీకరిస్తే ఆంధ్రతో కలపవచ్చు.
• కేంద్రం నిర్ణయం: ఈ సిఫార్సుకు భిన్నంగా, ఇరు ప్రాంతాల నాయకుల అంగీకారంతో 1956లోనే విలీనం చేయాలని కేంద్రం నిర్ణయించింది.
• విలీనానికి ముందు తెలంగాణ ప్రయోజనాల రక్షణకు ఒప్పందం కావాలని నిర్ణయించారు. అదే పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen's Agreement).

ఆంధ్ర, తెలంగాణ విలీనానికి ముందు తెలంగాణ ప్రాంత ప్రయోజనాలను కాపాడటానికి రెండు ప్రాంతాల నాయకులు చేసుకున్న ఒప్పందమే పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen's Agreement).

• తేదీ: 20 ఫిబ్రవరి 1956.
• స్థలం: న్యూఢిల్లీ.
• ఆంధ్ర ప్రాంతం తరఫున సంతకాలు (4):
  1. బెజవాడ గోపాలరెడ్డి (అప్పటి ఆంధ్ర ముఖ్యమంత్రి)
  2. నీలం సంజీవరెడ్డి
  3. గౌతు లచ్చన్న
  4. అల్లూరి సత్యనారాయణరాజు
• తెలంగాణ ప్రాంతం తరఫున సంతకాలు (4):
  1. బూర్గుల రామకృష్ణారావు (అప్పటి హైదరాబాద్ ముఖ్యమంత్రి)
  2. కె.వి. రంగారెడ్డి
  3. మర్రి చెన్నారెడ్డి
  4. జె.వి. నరసింగరావు
• స్వభావం: ఇది రాజకీయ నాయకుల మధ్య ఒప్పందం. దీనికి చట్టబద్ధత (Legal status) లేదు. కొన్ని అంశాలు మాత్రమే తర్వాత చట్టాలు, రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల రూపంలో అమలయ్యాయి.
• తర్వాతి చరిత్ర: ఈ ఒప్పంద అమలుపై తెలంగాణలో అసంతృప్తి పెరిగి 1969 తెలంగాణ ఉద్యమానికి ఒక కారణమైంది. ముల్కీ నిబంధనల వివాదం 1972 జై ఆంధ్ర ఉద్యమానికి దారి తీసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఇరువైపులా 4+4 = 8 మంది. ఇద్దరు ముఖ్యమంత్రులు (బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, బూర్గుల రామకృష్ణారావు) ఇద్దరూ సంతకం చేశారు.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందంలోని షరతులన్నీ తెలంగాణ ప్రాంత విద్య, ఉద్యోగాలు, నిధులు, రాజకీయ వాటాకు రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో పెట్టినవి.

• ప్రాంతీయ మండలి (Regional Council): తెలంగాణ అభివృద్ధి, ప్రణాళిక వంటి అంశాల కోసం ప్రత్యేక ప్రాంతీయ మండలి.
• తర్వాత 1958లో ఆర్టికల్ 371 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో 'ప్రాంతీయ కమిటీ (Regional Committee)' ఏర్పడింది.
• నిధులు: కేంద్ర, సాధారణ పరిపాలనా ఖర్చులను రెండు ప్రాంతాలు నిష్పత్తి ప్రకారం భరించాలి. తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాన్ని తెలంగాణ అభివృద్ధికే ఖర్చు చేయాలి.
• ఉద్యోగాలు – ముల్కీ నిబంధనలు: తెలంగాణలో 12 ఏళ్లు నివసించిన వారినే స్థానికులుగా పరిగణించి ఉద్యోగాల్లో ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.
• విద్య: తెలంగాణ విద్యా సంస్థల్లో తెలంగాణ విద్యార్థులకు అవకాశాలు కాపాడాలి.
• మంత్రివర్గం:
  1. ఆంధ్ర, తెలంగాణ మంత్రుల నిష్పత్తి 60 : 40.
  2. ముఖ్యమంత్రి ఒక ప్రాంతం వారైతే, ఉప ముఖ్యమంత్రి మరో ప్రాంతం వారు కావాలి.
  3. హోం, ఆర్థిక, రెవెన్యూ, ప్రణాళిక–అభివృద్ధి, వాణిజ్య–పరిశ్రమల శాఖల్లో కనీసం రెండు తెలంగాణ వారికి ఇవ్వాలి.
• భూముల అమ్మకం: తెలంగాణలో వ్యవసాయ భూముల అమ్మకంపై ప్రాంతీయ మండలి నియంత్రణ ఉండాలి.
• మద్యనిషేధం: తెలంగాణలో మద్యనిషేధం విషయం తెలంగాణ శాసనసభ్యులే నిర్ణయించాలి.
• ఉర్దూ: పరిపాలన, న్యాయస్థానాల్లో ఉర్దూ వాడకం కొంతకాలం కొనసాగాలి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '12 – 60:40 – ఉప ముఖ్యమంత్రి': ముల్కీకి 12 ఏళ్లు, మంత్రుల నిష్పత్తి 60:40, CM ఒక ప్రాంతం అయితే Dy.CM మరో ప్రాంతం.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం తర్వాత ఆంధ్ర రాష్ట్రం, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతం కలిసి 1 నవంబర్ 1956న ఆంధ్రప్రదేశ్ (Andhra Pradesh) రాష్ట్రం ఏర్పడింది.

• అవతరణ తేదీ: 1 నవంబర్ 1956 – రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 ప్రకారం.
• ప్రారంభోత్సవం: ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ హైదరాబాద్‌లో ప్రారంభించారు.
• రాజధాని: హైదరాబాద్.
• హైకోర్టు: హైదరాబాద్ (గుంటూరు హైకోర్టు హైదరాబాద్‌కు మారింది).
• మొదటి ముఖ్యమంత్రి: నీలం సంజీవరెడ్డి.
• పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ప్రకారం తెలంగాణ వారికి ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవి ఇవ్వాలి. కానీ అప్పట్లో ఉప ముఖ్యమంత్రిని నియమించలేదు – ఇది తర్వాత విమర్శలకు దారి తీసింది.
• మొదటి గవర్నర్: సి.ఎం. త్రివేది (ఆంధ్ర రాష్ట్ర గవర్నర్‌గా ఉన్నవారే కొనసాగారు).
• జిల్లాలు: ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని 11 జిల్లాలు + తెలంగాణలోని 9 జిల్లాలు = 20 జిల్లాలు.
• పేరు: కొత్త రాష్ట్రానికి 'ఆంధ్ర–తెలంగాణ' అనే పేరు కూడా ప్రతిపాదనలో ఉంది. చివరికి 'ఆంధ్రప్రదేశ్' అనే పేరు ఖరారైంది.
• భాషా రాష్ట్రాల్లో స్థానం: 1953 ఆంధ్ర రాష్ట్రం తర్వాత, భాషా ప్రాతిపదికపై విస్తృతంగా ఏర్పడిన రాష్ట్రాల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకటి.
• ముగింపు: 2 జూన్ 2014న ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రెండు రాష్ట్రాలుగా (ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ) విడిపోయింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '1-11-56: హైదరాబాద్ – సంజీవరెడ్డి – త్రివేది – 20 జిల్లాలు'. ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1-10-53) తేదీతో కలిపి గుర్తుపెట్టుకోండి.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందంలో చెప్పిన 'ప్రాంతీయ మండలి' కి రాజ్యాంగ రూపం ఇచ్చింది ఆర్టికల్ 371. దీని కింద 1958లో తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ (Regional Committee) ఏర్పడింది.

• ఆర్టికల్ 371: 7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956) ద్వారా ఈ ఆర్టికల్‌ను మార్చారు. ఆంధ్రప్రదేశ్, పంజాబ్ రాష్ట్రాల్లో శాసనసభ ప్రాంతీయ కమిటీల ఏర్పాటుకు రాష్ట్రపతికి అధికారం ఇచ్చింది.
• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు: ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాంతీయ కమిటీ ఉత్తర్వు, 1958.
• సభ్యులు: తెలంగాణ ప్రాంత శాసనసభ్యులు ఈ కమిటీలో సభ్యులు.
• విధులు: తెలంగాణకు సంబంధించిన కొన్ని అంశాలపై సూచనలు ఇవ్వడం:
• అభివృద్ధి, ప్రణాళిక
• స్థానిక సంస్థలు
• ప్రాథమిక, మాధ్యమిక విద్య
• వ్యవసాయం, సహకార సంఘాలు, పరిశ్రమలు
• ముల్కీ నిబంధనలకు చట్టం: 1957లో పార్లమెంటు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల (నివాస అర్హత) చట్టం (Public Employment (Requirement as to Residence) Act, 1957) చేసింది. తెలంగాణ ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు ప్రాధాన్యం దీని ఉద్దేశం.
• తర్వాతి మార్పులు: 1973 ఆరు సూత్రాల పథకం (Six-Point Formula) తర్వాత ప్రాంతీయ కమిటీని, ముల్కీ నిబంధనలను రద్దు చేశారు. వాటి స్థానంలో ఆర్టికల్ 371D వచ్చింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '371 – ప్రాంతీయ కమిటీ (1958); 371D – స్థానిక రిజర్వేషన్లు (1973–75)'. పాత రక్షణ 371, కొత్త రక్షణ 371D అని గుర్తుపెట్టుకోండి.