ఆంధ్రోద్యమం & ఆంధ్ర మహాసభ (Andhra Movement)

ఆంధ్రోద్యమం (Andhra Movement) అంటే మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ (Madras Presidency) లోని తెలుగు ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలని జరిగిన ఉద్యమం. 20వ శతాబ్దం మొదట్లో ఇది మొదలై, 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడే వరకు సాగింది.

• మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో తెలుగువారు: బ్రిటిష్ పాలనలో కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ జిల్లాలు మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో ఉండేవి. రాజధాని మద్రాసు (చెన్నై).
• ఉద్యోగాల్లో వెనుకబాటు: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, ఉన్నత పదవుల్లో తమిళులు ఎక్కువగా ఉండేవారు. తెలుగువారికి తగిన వాటా రావడం లేదనే భావన బలంగా ఉండేది.
• విద్యలో వెనుకబాటు: ఉన్నత విద్యా సంస్థలు ఎక్కువగా మద్రాసు నగరంలోనే ఉండేవి. తెలుగు ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక విశ్వవిద్యాలయం లేదు.
• ఆర్థిక కారణాలు: సాగునీటి ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి పనుల్లో తెలుగు జిల్లాలను పట్టించుకోలేదనే అసంతృప్తి.
• జాతీయోద్యమ ప్రభావం:
  1. బెంగాల్ విభజన (1905), వందేమాతరం ఉద్యమం ప్రజల్లో చైతన్యం తెచ్చాయి.
  2. 1907లో బిపిన్ చంద్రపాల్ ఆంధ్ర పర్యటన (రాజమండ్రి మొదలైన చోట్ల) యువతను ఉత్తేజపరిచింది.
• సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం: తెలుగు భాష, సాహిత్యం, చరిత్రపై గర్వం పెరిగింది.
• కందుకూరి వీరేశలింగం – సంఘ సంస్కరణ
• గిడుగు రామమూర్తి – వ్యావహారిక భాషా ఉద్యమం
• కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు – విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి, ఆంధ్రుల చరిత్ర రచనలు
• పత్రికల పాత్ర: కృష్ణా పత్రిక, ఆంధ్ర పత్రిక వంటివి 'ఆంధ్రులు ఒక జాతి' అనే భావనను ప్రచారం చేశాయి.

ఆంధ్రోద్యమానికి పునాది వేసినవి పత్రికలు, వందేమాతరం ఉద్యమం. తెలుగువారిలో 'మనం ఒకటి' అనే భావనను ఇవి పెంచాయి.

• కృష్ణా పత్రిక (Krishna Patrika): 1902లో మచిలీపట్నం నుండి ప్రారంభమైంది.
• ముట్నూరి కృష్ణారావు సంపాదకత్వంలో జాతీయ భావాలకు పేరు పొందింది.
• ఆంధ్ర పత్రిక (Andhra Patrika): కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు స్థాపించారు.
• 1908లో బొంబాయి నుండి వారపత్రికగా ప్రారంభం.
• 1914లో మద్రాసుకు మారి దినపత్రికగా వచ్చింది.
• ఆంధ్రోద్యమ వార్తలకు ముఖ్య వేదిక అయింది.
• బిపిన్ చంద్రపాల్ పర్యటన (1907): వందేమాతరం ఉద్యమ సమయంలో ఆయన రాజమండ్రి, మచిలీపట్నం వంటి పట్టణాల్లో ప్రసంగించారు.
• రాజమండ్రి సభలో చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం 'భరత ఖండంబు చక్కని పాడియావు' అనే పద్యం చెప్పారు. బ్రిటిష్ దోపిడీని ఇది వివరించింది.
• స్వదేశీ ప్రభావం: విదేశీ వస్తు బహిష్కరణ, జాతీయ విద్య ఆలోచనలు తెలుగు యువతలో వ్యాపించాయి.
• ఆంధ్ర అనే గుర్తింపు: ఈ సమయంలోనే 'ఆంధ్రులు', 'ఆంధ్ర దేశం' అనే పదాలు సభల్లో, పత్రికల్లో విరివిగా వాడారు.

ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర కోరిక మొదట చిన్న సమావేశాల్లో చర్చకు వచ్చింది. తర్వాత దానికి ఒక శాశ్వత వేదికగా ఆంధ్ర మహాసభ (Andhra Mahasabha) ఏర్పడింది.

• నిడదవోలు సమావేశం (1912): గోదావరి, కృష్ణా ప్రాంత నాయకుల సమావేశం నిడదవోలులో జరిగింది.
• ఇక్కడ ప్రత్యేక ఆంధ్ర ప్రాంతం గురించి చర్చించారు.
• తెలుగు జిల్లాలన్నిటి ప్రతినిధులతో పెద్ద సభ (ఆంధ్ర మహాసభ) నిర్వహించాలని నిర్ణయించారు.
• మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ: 1913లో బాపట్ల (గుంటూరు జిల్లా) లో జరిగింది.
• అధ్యక్షుడు: బయ్యా నరసింహేశ్వర శర్మ (బి.ఎన్. శర్మ – B.N. Sarma).
• తేదీ: మే 1913 (సాధారణంగా 26 మే 1913 గా చెబుతారు).
• నిర్వాహకుల్లో కొండా వెంకటప్పయ్య, వేమవరపు రామదాసు, ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ వంటి నాయకులు ముఖ్యులు.
• చర్చించిన విషయాలు: తెలుగువారికి ఉద్యోగాలు, విద్య, ప్రత్యేక విశ్వవిద్యాలయం, ప్రత్యేక రాష్ట్రం.
• రెండో ఆంధ్ర మహాసభ (1914): విజయవాడ (బెజవాడ) లో, న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులు అధ్యక్షతన జరిగింది. ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోరుతూ స్పష్టమైన తీర్మానం చేశారు.
• తర్వాతి సభలు: ఆంధ్ర మహాసభ ప్రతి ఏటా వేర్వేరు పట్టణాల్లో సమావేశమై ఉద్యమాన్ని కొనసాగించింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '1912 – నిడదవోలు (ఆలోచన), 1913 – బాపట్ల (మొదటి సభ), 1914 – బెజవాడ (తీర్మానం)'. ఏటా ఒక అడుగు ముందుకు అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

ఆంధ్ర మహాసభ కోరికకు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (Indian National Congress) నుండి మొదటి గుర్తింపు 1917లో వచ్చింది. తెలుగు ప్రాంతాలకు కాంగ్రెస్ ప్రత్యేక ప్రాంతీయ కమిటీ ఇచ్చింది.

• 1917 నిర్ణయం: మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ నుండి వేరుగా ఆంధ్ర ప్రాంతానికి ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ కమిటీ (Andhra Provincial Congress Committee – APCC) ఏర్పాటుకు కాంగ్రెస్ అంగీకరించింది.
• దీనితో కాంగ్రెస్ సంస్థాగతంగా ఆంధ్రను ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంగా చూసింది.
• ప్రాముఖ్యత: భాషా ప్రాతిపదికపై కాంగ్రెస్ ఏర్పాటు చేసిన తొలి ప్రాంతీయ కమిటీల్లో ఇది ఒకటి.
• నాగపూర్ కాంగ్రెస్ (1920): భాషా ప్రాతిపదికపై ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్ కమిటీలను పునర్వ్యవస్థీకరించాలని కాంగ్రెస్ తీర్మానించింది.
• భాషా రాష్ట్రాల సిద్ధాంతాన్ని కాంగ్రెస్ సూత్రప్రాయంగా అంగీకరించినట్లు ఇది సూచిస్తుంది.
• మద్రాసు శాసనసభ తీర్మానం (1938): రాజాజీ మంత్రివర్గం సమయంలో కొండా వెంకటప్పయ్య ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం తీర్మానం ప్రవేశపెట్టారు. శాసనసభ దాన్ని ఆమోదించింది.
• కానీ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం దీనిపై చర్య తీసుకోలేదు.
• స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంతో అనుబంధం: సహాయ నిరాకరణ, ఉప్పు సత్యాగ్రహం, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమాల్లో ఆంధ్ర నాయకులు పాల్గొనడంతో ఆంధ్రోద్యమం కొంతకాలం వెనుకబడింది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మళ్లీ ఊపందుకుంది.

తెలుగువారి కోసం ప్రత్యేక విశ్వవిద్యాలయం కావాలనేది ఆంధ్ర మహాసభ ముఖ్య కోరికల్లో ఒకటి. ఈ కోరిక 1926లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం (Andhra University) రూపంలో నెరవేరింది.

• చట్టం: మద్రాసు శాసనసభ ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ చట్టాన్ని 1925లో ఆమోదించింది.
• స్థాపన: 1926లో విశ్వవిద్యాలయం ప్రారంభమైంది.
• మొదటి కేంద్రం: మొదట బెజవాడ (విజయవాడ) కేంద్రంగా పని చేసింది.
• విశాఖపట్నానికి మార్పు: 1930 ప్రాంతంలో ప్రధాన కేంద్రాన్ని విశాఖపట్నం (వాల్తేరు) కు మార్చారు.
• మొదటి ఉపకులపతి (Vice-Chancellor): కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి (సి.ఆర్. రెడ్డి).
• తర్వాత డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ కూడా ఈ విశ్వవిద్యాలయానికి ఉపకులపతిగా పని చేశారు.
• రాయలసీమ అసంతృప్తి: విశ్వవిద్యాలయాన్ని అనంతపురంలో పెట్టాలని రాయలసీమ నాయకులు కోరారు. అది కోస్తాకు వెళ్లడంతో 'కోస్తా ఆధిపత్యం' పై భయాలు పెరిగాయి.
• ఈ భయాలే తర్వాత శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక (1937) కు దారి తీశాయి.
• తర్వాత: రాయలసీమ కోసం 1954లో తిరుపతిలో శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించారు.

ఆంధ్రోద్యమం కోస్తా, రాయలసీమ రెండు ప్రాంతాల ఉద్యమం. కానీ రాయలసీమ నాయకుల్లో 'కొత్త రాష్ట్రంలో కోస్తా ఆధిపత్యం వస్తుందేమో' అనే భయం ఉండేది.

• దత్త మండలాలు (Ceded Districts): కడప, కర్నూలు, అనంతపురం, బళ్లారి ప్రాంతాలను నిజాం 1800లో బ్రిటిష్ వారికి ఇచ్చాడు. అందుకే వీటిని దత్త మండలాలు అనేవారు.
• 'రాయలసీమ' పేరు: 1928లో నంద్యాలలో జరిగిన సభలో చిలుకూరి నారాయణరావు 'రాయలసీమ' అనే పేరు సూచించారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల పేరుతో ఈ పేరు వచ్చింది.
• రాయలసీమ భయాలు:
  1. విద్య: కోస్తా జిల్లాలు విద్యలో ముందుండేవి; ఉద్యోగాలు వారికే ఎక్కువ వస్తాయనే భయం.
  2. సాగునీరు: రాయలసీమ కరువు ప్రాంతం; కృష్ణా, తుంగభద్ర, పెన్నా నీటిలో న్యాయమైన వాటా కావాలి.
  3. రాజకీయం: శాసనసభలో కోస్తా ప్రతినిధులు ఎక్కువై, రాయలసీమ గొంతు వినిపించదనే ఆందోళన.
  4. విశ్వవిద్యాలయం: ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం అనంతపురంలో కాకుండా కోస్తాకు వెళ్లడం.
• పరిష్కారం: ఈ భయాలు తొలగించడానికి కోస్తా, రాయలసీమ నాయకులు చర్చించి 1937లో శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక (Sri Bagh Pact) చేసుకున్నారు.
• తర్వాతి ప్రభావం: 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధాని కర్నూలు కావడం, హైకోర్టు గుంటూరులో పెట్టడం – శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక స్ఫూర్తితోనే జరిగాయి.

శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక (Sri Bagh Pact) కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందం. భవిష్యత్ ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో రాయలసీమకు న్యాయం జరిగేలా హామీలు ఇందులో ఉన్నాయి.

• తేదీ: 16 నవంబర్ 1937.
• స్థలం: మద్రాసులోని కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు నివాసం 'శ్రీబాగ్'. అందుకే దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది.
• పాల్గొన్నవారు:
  1. కోస్తా నుండి భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య, కొండా వెంకటప్పయ్య వంటి నాయకులు
  2. రాయలసీమ నుండి కడప కోటిరెడ్డి, కల్లూరి సుబ్బారావు వంటి నాయకులు.
• ముఖ్య షరతులు:
  1. విశ్వవిద్యాలయం: ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ కేంద్రాలు విశాఖపట్నంతో పాటు అనంతపురంలో కూడా ఉండాలి.
  2. సాగునీరు: కృష్ణా, తుంగభద్ర, పెన్నా నదుల నీటి వినియోగంలో రాయలసీమ, నెల్లూరు ప్రాంతాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. దీనికి 10 ఏళ్ల కాలపరిమితి చెప్పారు.
  3. శాసనసభ స్థానాలు: జిల్లాల వారీగా సమాన ప్రాతిపదికపై స్థానాలు కేటాయించాలి.
  4. రాజధాని & హైకోర్టు: రాజధాని, హైకోర్టుల్లో ఒకటి రాయలసీమలో, మరొకటి కోస్తాలో ఉండాలి. ఏది కావాలో ఎంచుకునే అవకాశం రాయలసీమకే ఇచ్చారు.
• అమలు: 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు రాజధాని కర్నూలు (రాయలసీమ), హైకోర్టు గుంటూరు (కోస్తా) లో పెట్టారు.
• ప్రాముఖ్యత: ప్రాంతాల మధ్య అధికార పంపిణీకి ఇది తొలి ఒప్పందం. తర్వాతి కాలంలో రాయలసీమ హక్కుల చర్చల్లో దీన్ని తరచూ ప్రస్తావిస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా శ్రీబాగ్ షరతులు నాలుగు – 'వి-సా-శా-రా': విశ్వవిద్యాలయం, సాగునీరు, శాసనసభ స్థానాలు, రాజధాని/హైకోర్టు.