తెలుగు సాహిత్య వికాసం (Telugu Literature)

తెలుగు భాష చరిత్ర శాసనాలతోనే మొదలవుతుంది. కావ్యాలు రాకముందే రాజులు రాతి మీద, రాగి రేకుల మీద తెలుగులో దానాలు, విజయాలు రాయించారు. ఏ శాసనం మొదటిది, ఏది తొలి పద్యం అనేది పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• తొలి తెలుగు పదం: శాతవాహనుల కాలం నాటి ప్రాకృత శాసనాల్లోనే తెలుగు పదాలు కనిపిస్తాయి. అమరావతి శాసనంలోని 'నాగబు' అనే పదాన్ని తొలి తెలుగు పదంగా చెబుతారు.
• శాతవాహన రాజు హాలుడు ప్రాకృతంలో సంకలనం చేసిన 'గాథాసప్తశతి'లో కూడా కొన్ని తెలుగు పదాలు ఉన్నాయి.
• కలమళ్ల శాసనం (Kalamalla Inscription): పూర్తిగా తెలుగులో ఉన్న తొలి శాసనంగా దీన్ని చెబుతారు.
• ప్రదేశం: కడప జిల్లా (వైఎస్ఆర్ కడప), కలమళ్ల గ్రామం
• వేయించినది: రేనాటి చోళ రాజు ఎరికల్ ముత్తురాజు ధనంజయవర్మ
• కాలం: సుమారు క్రీ.శ. 575 (6వ శతాబ్దం)
• ఎర్రగుడిపాడు శాసనం (Erragudipadu Inscription): ఇది కూడా కడప జిల్లాలోనే దొరికిన రేనాటి చోళుల కాలం నాటి తొలి తెలుగు శాసనాల్లో ఒకటి. కొన్ని పుస్తకాలు దీన్ని తొలి తెలుగు శాసనంగా పేర్కొంటాయి.
• రేనాడు: నేటి కడప, కర్నూలు ప్రాంతాన్ని అప్పట్లో 'రేనాడు' అనేవారు. అందుకే తొలి తెలుగు గద్యం రాయలసీమలోనే పుట్టింది అంటారు.
• అద్దంకి శాసనం (Addanki Inscription): తెలుగులో తొలి పద్య శాసనం.
• ప్రదేశం: ప్రకాశం జిల్లా (ఇప్పుడు బాపట్ల జిల్లా), అద్దంకి
• వేయించినది: తూర్పు చాళుక్య రాజు గుణగ విజయాదిత్యుడు-3 సేనాని పండరంగడు
• కాలం: సుమారు క్రీ.శ. 848
• ఛందస్సు: తరువోజ (Taruvoja) – ఇది దేశీ ఛందస్సు

సంస్కృత మహాభారతాన్ని తెలుగులోకి అనువదించిన ముగ్గురు కవులను కలిపి 'కవిత్రయం (Kavitrayam)' అంటారు. ఈ పని పూర్తి కావడానికి సుమారు మూడు శతాబ్దాలు పట్టింది. ప్రతి కవి ఎవరి ఆస్థానంలో ఉన్నాడు, ఏ పర్వాలు రాశాడు అనేది ముఖ్యమైన ప్రశ్న.

• నన్నయ (11వ శతాబ్దం):
  1. ఆస్థానం: తూర్పు చాళుక్య రాజు రాజరాజ నరేంద్రుడు, రాజమహేంద్రవరం (రాజమండ్రి)
  2. బిరుదులు: ఆదికవి, వాగనుశాసనుడు, శబ్దశాసనుడు
  3. రచన: ఆంధ్ర మహాభారతంలో ఆది, సభా పర్వాలు, అరణ్య పర్వంలో కొంత భాగం
  4. సహాయకుడు: నారాయణ భట్టు
  5. తెలుగు వ్యాకరణ గ్రంథం 'ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి' (సంస్కృతంలో) నన్నయదిగా చెబుతారు
• తిక్కన (13వ శతాబ్దం):
  1. ఆస్థానం: నెల్లూరు తెలుగు చోళ రాజు మనుమసిద్ధి
  2. బిరుదులు: కవిబ్రహ్మ, ఉభయకవిమిత్రుడు
  3. రచన: విరాట పర్వం నుండి స్వర్గారోహణ పర్వం వరకు 15 పర్వాలు; 'నిర్వచనోత్తర రామాయణం' (మనుమసిద్ధికి అంకితం)
  4. మహాభారతాన్ని హరిహరనాథునికి అంకితం చేశాడు
• ఎర్రన (14వ శతాబ్దం):
  1. ఆస్థానం: రెడ్డి రాజు ప్రోలయ వేమారెడ్డి
  2. బిరుదులు: ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు, శంభుదాసుడు
  3. రచన: నన్నయ వదిలిన అరణ్య పర్వం మిగతా భాగం పూర్తి చేశాడు; హరివంశం, నృసింహ పురాణం
  4. అరణ్య పర్వ శేషాన్ని నన్నయ శైలిలోనే మొదలుపెట్టి, ఆ ఘనత నన్నయకే ఇచ్చాడు
• మొత్తం పర్వాలు: మహాభారతంలో 18 పర్వాలు – నన్నయ 2½, ఎర్రన ½, తిక్కన 15.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'నన్నయ – రాజరాజు, తిక్కన – మనుమసిద్ధి, ఎర్రన – ప్రోలయ వేమ'. చాళుక్య → చోళ → రెడ్డి అని రాజవంశాల క్రమం గుర్తుపెట్టుకోండి.

నన్నయ, తిక్కనలు సంస్కృత శైలిలో 'మార్గ' కవిత్వం రాస్తే, ప్రజల భాషలో, దేశీ ఛందస్సుల్లో రాసిన కవులు కూడా ఉన్నారు. వీరిలో ముఖ్యుడు పాల్కురికి సోమనాథుడు. ఈయన వీరశైవ మతాన్ని తెలుగు ప్రజలకు దగ్గర చేశాడు.

• జన్మస్థలం: పాలకుర్తి (ప్రస్తుతం తెలంగాణలోని జనగామ జిల్లా). కాలం సుమారు 12–13వ శతాబ్దం.
• మతం: వీరశైవం (బసవేశ్వరుని మార్గం). శివుడు తప్ప వేరే దైవం లేదనే గట్టి భక్తి.
• ముఖ్య రచనలు:
  1. బసవ పురాణం – బసవేశ్వరుని జీవిత చరిత్ర (ద్విపద)
  2. పండితారాధ్య చరిత్ర – మల్లికార్జున పండితారాధ్యుని చరిత్ర (ద్విపద)
  3. వృషాధిప శతకం – తెలుగులో తొలి శతకాల్లో ఒకటిగా చెబుతారు
  4. అనుభవసారం
• ద్విపద (Dwipada): రెండు పాదాల దేశీ ఛందస్సు. దీన్ని కావ్య స్థాయికి తెచ్చింది సోమనాథుడే.
• దేశీ కవిత్వం: సంస్కృత పదాలు తక్కువగా, అచ్చ తెలుగు పదాలు ఎక్కువగా వాడాడు. 'జాను తెలుగు' అనే మాట దేశీ కవిత్వానికి గుర్తు.
• శివకవులు: నన్నెచోడుడు, మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు, పాల్కురికి సోమనాథుడు – ఈ ముగ్గురిని శివకవులుగా పిలుస్తారు.
• నన్నెచోడుడు – 'కుమార సంభవం' రచయిత, బిరుదు 'కవిరాజశిఖామణి'.
• సమకాలీనం: ఈ కాలంలోనే కాకతీయుల పాలనలో తెలుగు ప్రాంతంలో శైవ మతం బలంగా ఉండేది.

15వ శతాబ్దం తెలుగు సాహిత్యంలో ఇద్దరు భిన్నమైన కవులు కనిపిస్తారు. శ్రీనాథుడు రాజాస్థానాల్లో వెలిగిన భోగ కవి. పోతన రాజులకు కావ్యం అంకితం ఇవ్వని భక్త కవి. ఈ తేడాను పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• శ్రీనాథుడు (14–15వ శతాబ్దం):
  1. బిరుదు: కవిసార్వభౌముడు
  2. ఆస్థానం: కొండవీడు రెడ్డి రాజు పెదకోమటి వేమారెడ్డి – అక్కడ 'విద్యాధికారి' పదవిలో ఉన్నాడు
  3. రచనలు: శృంగార నైషధం (శ్రీహర్షుని నైషధీయ చరితకు అనువాదం), హరవిలాసం, భీమేశ్వర పురాణం (ద్రాక్షారామం గురించి), కాశీఖండం, పల్నాటి వీరచరిత్ర (ద్విపద), శివరాత్రి మాహాత్మ్యం
  4. విజయనగర రాజు ప్రౌఢ దేవరాయల (దేవరాయ-2) ఆస్థానంలో గౌడ డిండిమ భట్టును ఓడించి 'కనకాభిషేకం' పొందాడు
  5. చివరి రోజుల్లో పేదరికం అనుభవించాడని చాటువులు చెబుతాయి
• బమ్మెర పోతన (15వ శతాబ్దం):
  1. ఊరు: బమ్మెర (ప్రస్తుతం తెలంగాణ, జనగామ జిల్లా)
  2. బిరుదు: సహజ పండితుడు
  3. ప్రధాన రచన: శ్రీమదాంధ్ర మహా భాగవతం – వ్యాసుని సంస్కృత భాగవతానికి తెలుగు అనువాదం
  4. ఇతర రచనలు: భోగినీ దండకం, వీరభద్ర విజయం
  5. భాగవతాన్ని శ్రీరామునికి అంకితం చేశాడు; రాజులకు అంకితం ఇవ్వడానికి నిరాకరించాడని ప్రసిద్ధి
  6. భాగవతంలో కొన్ని భాగాలు శిథిలం కాగా, ఆయన శిష్యులు (వెలిగందల నారయ్య మొదలైనవారు) పూరించారు
• ప్రసిద్ధ ఘట్టాలు: గజేంద్ర మోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్ర, రుక్మిణీ కళ్యాణం, వామన చరిత్ర – ఇవి పోతన భాగవతంలోని పాఠ్య పుస్తకాల పద్యాలు.

విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయల (1509–1529) కాలాన్ని తెలుగు సాహిత్యానికి 'స్వర్ణయుగం' అంటారు. ఈ కాలంలో కథ కంటే వర్ణనలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చే 'ప్రబంధాలు' వచ్చాయి. అందుకే దీన్ని ప్రబంధ యుగం (Prabandha Age) అంటారు.

• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు:
  1. బిరుదులు: ఆంధ్ర భోజుడు, సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు
  2. తెలుగు రచన: ఆముక్తమాల్యద (విష్ణుచిత్తీయం) – గోదాదేవి (ఆండాళ్) కథ
  3. ప్రసిద్ధ మాట: 'దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స'
  4. సాహిత్య సభా మండపం పేరు: భువన విజయం
• అష్టదిగ్గజాలు (Ashtadiggajas): రాయల ఆస్థానంలో ఎనిమిది మంది కవులు అని సంప్రదాయం చెబుతుంది (వీరిలో కొందరు తర్వాతి రాజుల కాలం వారని పరిశోధకుల అభిప్రాయం).
• అల్లసాని పెద్దన – మనుచరిత్ర (స్వారోచిష మనుసంభవం)
• బిరుదు 'ఆంధ్ర కవితా పితామహుడు'
• నంది తిమ్మన – పారిజాతాపహరణం
• 'ముక్కు తిమ్మన' అని పేరు
• ధూర్జటి – శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యం, శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకం
• మాదయగారి మల్లన – రాజశేఖర చరిత్రం
• అయ్యలరాజు రామభద్రుడు – రామాభ్యుదయం
• పింగళి సూరన – కళాపూర్ణోదయం, రాఘవ పాండవీయం (ద్వ్యర్థి కావ్యం)
• రామరాజభూషణుడు (భట్టుమూర్తి) – వసుచరిత్ర
• తెనాలి రామకృష్ణుడు – పాండురంగ మాహాత్మ్యం
• 'వికటకవి'గా ప్రసిద్ధి
• పెద్దనకు గౌరవం: రాయలు స్వయంగా పెద్దన పల్లకీని మోశాడని, 'గండపెండేరం' తొడిగాడని ప్రసిద్ధి.
• ద్వ్యర్థి కావ్యం: ఒకే పద్యానికి రెండు అర్థాలు – రాఘవ పాండవీయంలో రామాయణం, భారతం రెండూ ఒకేసారి వస్తాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'పెద్దన – మను, తిమ్మన – పారిజాతం, సూరన – కళాపూర్ణోదయం, భట్టుమూర్తి – వసు, తెనాలి – పాండురంగ' అని జతలుగా రాసి రివిజన్ చేయండి.

రాజాస్థానాల బయట ప్రజల మధ్య పుట్టిన సాహిత్యం శతకాలు, కీర్తనలు, పదాలు. ఇవి చదువుకోని వారి నోటిలో కూడా నేటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. సంగీతం, సాహిత్యం రెండూ రాసే వారిని 'వాగ్గేయకారులు' అంటారు.

• వేమన (సుమారు 17వ శతాబ్దం
• కాలంపై భిన్నాభిప్రాయాలు):
• ప్రజాకవి
• ఆటవెలది పద్యాల్లో కులం, మూఢనమ్మకాలు, ఆడంబరాలపై విమర్శ
• మకుటం: 'విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ'
• సి.పి. బ్రౌన్ వేమన పద్యాలను సేకరించి ఆంగ్లంలోకి అనువదించాడు
• కడపలో 'యోగి వేమన విశ్వవిద్యాలయం' ఆయన పేరుతో ఉంది
• తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు (1408–1503):
  1. జన్మస్థలం: తాళ్లపాక (కడప ప్రాంతం, ఇప్పుడు అన్నమయ్య జిల్లా)
  2. బిరుదు: పదకవితా పితామహుడు, సంకీర్తనాచార్యుడు
  3. తిరుమల వేంకటేశ్వరునిపై 32,000 సంకీర్తనలు రాశాడని ప్రసిద్ధి; అవి రాగి రేకులపై భద్రపరిచారు
  4. భార్య తాళ్లపాక తిమ్మక్క – 'సుభద్రా కళ్యాణం' రాసిన తొలి తెలుగు కవయిత్రి
• క్షేత్రయ్య (17వ శతాబ్దం):
  1. ఊరు: మువ్వ (మొవ్వ), కృష్ణా జిల్లా
  2. మువ్వగోపాలుని పై శృంగార రస 'పదాలు' రాశాడు; ఇవి నేటికీ కూచిపూడి, భరతనాట్యంలో అభినయిస్తారు
  3. తంజావూరు నాయక రాజులు, గోల్కొండ సుల్తాను ఆదరించారు
• భక్త రామదాసు (కంచర్ల గోపన్న):
  1. భద్రాచలం రామాలయం నిర్మాత
  2. తానీషా కాలంలో జైలు శిక్ష
  3. 'దాశరథీ శతకం', రామ కీర్తనలు.
• త్యాగరాజు (1767–1847):
  1. తమిళనాడులోని తిరువారూరులో తెలుగు కుటుంబంలో జననం; తిరువైయారులో సమాధి
  2. కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తుల్లో ఒకరు (మిగతా ఇద్దరు – ముత్తుస్వామి దీక్షితులు, శ్యామశాస్త్రి)
  3. తెలుగులో వేలాది కృతులు; 'పంచరత్న కృతులు' ప్రసిద్ధం
  4. సంగీత నాటకాలు: ప్రహ్లాద భక్తి విజయం, నౌకా చరిత్రం

19వ శతాబ్దం చివరలో తెలుగు సాహిత్యం రాజుల కథల నుండి సమాజ సమస్యల వైపు మళ్లింది. నవల, నాటకం, కథానిక, వ్యావహారిక భాష వంటి కొత్త రూపాలు వచ్చాయి. సంఘ సంస్కరణ, సాహిత్యం చేతులు కలిపి నడిచాయి.

• కందుకూరి వీరేశలింగం (1848–1919):
  1. రాజమండ్రి; 'ఆంధ్ర సంఘ సంస్కరణ పితామహుడు'
  2. బిరుదు: గద్య తిక్కన
  3. 'రాజశేఖర చరిత్రము' (1878) – తొలి తెలుగు నవలగా ప్రసిద్ధి
  4. 'వివేకవర్ధని' పత్రిక (1874) స్థాపన
  5. 'స్వీయ చరిత్రము' – తెలుగులో తొలి ఆత్మకథ
  6. 1881లో తొలి వితంతు పునర్వివాహం జరిపించాడు
• గురజాడ అప్పారావు (1862–1915):
  1. విజయనగరం సంస్థానం; బిరుదు 'కవిశేఖర'
  2. 'కన్యాశుల్కం' నాటకం – మొదటి ప్రదర్శన 1892; వ్యావహారిక భాషలో రాసిన గొప్ప సాంఘిక నాటకం
  3. 'ముత్యాల సరాలు' అనే కొత్త ఛందస్సు ప్రవేశపెట్టాడు
  4. దేశభక్తి గేయం: 'దేశమును ప్రేమించుమన్నా, మంచి అన్నది పెంచుమన్నా'; 'దేశమంటే మట్టి కాదోయ్, దేశమంటే మనుషులోయ్'
• గిడుగు రామమూర్తి (1863–1940):
  1. వ్యావహారిక భాషోద్యమ నాయకుడు – పుస్తకాల్లో మాట్లాడే భాష వాడాలని పోరాడాడు
  2. సవర గిరిజన భాషకు లిపి, వ్యాకరణం రూపొందించాడు
  3. ఆయన జయంతి ఆగస్టు 29 – 'తెలుగు భాషా దినోత్సవం'
• భావ కవిత్వం (Romantic Poetry):
  1. రాయప్రోలు సుబ్బారావు ఆద్యుడు
  2. దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి ప్రసిద్ధ భావకవి ('ఆంధ్ర షెల్లీ').

20వ శతాబ్దంలో తెలుగు కవిత్వం మూడు దారుల్లో నడిచింది – సంప్రదాయ కవిత్వం, అభ్యుదయ కవిత్వం, సామాజిక న్యాయం కోసం కవిత్వం. ఈ మూడింటికీ ప్రతినిధులుగా విశ్వనాథ, శ్రీశ్రీ, జాషువాలను చెప్పుకోవచ్చు.

• విశ్వనాథ సత్యనారాయణ (1895–1976):
  1. బిరుదు: కవి సమ్రాట్
  2. 'శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము' – దీనికి జ్ఞానపీఠ పురస్కారం (1970); తెలుగులో తొలి జ్ఞానపీఠం
  3. నవలలు: వేయిపడగలు, ఏకవీర; గేయ కావ్యం: కిన్నెరసాని పాటలు
  4. పద్మభూషణ్ పురస్కారం
• శ్రీశ్రీ (శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు, 1910–1983):
  1. అభ్యుదయ కవిత్వానికి నాయకుడు; 'మహాకవి' అని పిలుస్తారు
  2. ప్రధాన రచన: 'మహాప్రస్థానం' – కార్మికులు, పేదల పక్షాన కవిత్వం
  3. 1970లో ఏర్పడిన విప్లవ రచయితల సంఘం (విరసం) కు తొలి అధ్యక్షుడు
  4. సినీ గేయ రచయితగా కూడా ప్రసిద్ధుడు
• గుర్రం జాషువా (1895–1971):
  1. జన్మస్థలం: వినుకొండ (గుంటూరు ప్రాంతం, ఇప్పుడు పల్నాడు జిల్లా)
  2. కుల వివక్షపై గళమెత్తిన కవి; బిరుదులు: కవికోకిల, నవయుగ కవిచక్రవర్తి
  3. 'గబ్బిలం' – ఒక దళితుడు తన బాధను గబ్బిలం ద్వారా శివునికి సందేశంగా పంపడం (కాళిదాసు మేఘసందేశం తరహా)
  4. ఇతర రచనలు: ఫిరదౌసి, ముంతాజ్ మహల్, క్రీస్తు చరిత్ర
  5. 'క్రీస్తు చరిత్ర'కు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు; పద్మభూషణ్ పురస్కారం
• ఇతర ముఖ్యులు:
  1. దాశరథి కృష్ణమాచార్య – 'అగ్నిధార' (తెలంగాణ విముక్తి కవిత్వం)
  2. ఆరుద్ర, తిలక్ ('అమృతం కురిసిన రాత్రి') – అభ్యుదయ/ఆధునిక కవులు

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'కల్పవృక్షం – విశ్వనాథ, మహాప్రస్థానం – శ్రీశ్రీ, గబ్బిలం – జాషువా'. మూడు రచనలు, మూడు దారులు.

తెలుగు సాహిత్యానికి దేశ స్థాయిలో దక్కిన గౌరవాలు పరీక్షల్లో నేరుగా అడుగుతారు. ముఖ్యంగా జ్ఞానపీఠ పురస్కారం పొందిన తెలుగు రచయితలు, వారి రచనలు, సంవత్సరాలు తప్పక గుర్తుంచుకోవాలి.

• జ్ఞానపీఠ పురస్కారం (Jnanpith Award): భారతీయ జ్ఞానపీఠ సంస్థ ఇచ్చే దేశంలోని అత్యున్నత సాహిత్య పురస్కారం. మొదటిసారి 1965లో (మలయాళ కవి జి. శంకర కురుప్‌కు) ఇచ్చారు.
• తెలుగుకు వచ్చిన జ్ఞానపీఠాలు (as of 2024) – మొత్తం 3:
  1. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ – 'శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము' – 1970
  2. డా. సి. నారాయణ రెడ్డి (సినారె) – 'విశ్వంభర' – 1988
  3. రావూరి భరద్వాజ – 'పాకుడు రాళ్లు' – 2012
• సి. నారాయణ రెడ్డి:
  1. కరీంనగర్ జిల్లా (తెలంగాణ)
  2. కవి, సినీ గేయ రచయిత
  3. రాజ్యసభ సభ్యుడిగా కూడా పనిచేశాడు.
• రావూరి భరద్వాజ: 'పాకుడు రాళ్లు' నవల సినీ రంగంలోని చీకటి కోణాలను చూపిస్తుంది.
• ప్రాచీన భాష హోదా (Classical Language Status): కేంద్ర ప్రభుత్వం 2008లో తెలుగుకు (కన్నడతో పాటు) ప్రాచీన భాష హోదా ఇచ్చింది.
• దీనికి ముందు తమిళం (2004), సంస్కృతం (2005) ఈ హోదా పొందాయి.
• సి.పి. బ్రౌన్ (C.P. Brown):
  1. బ్రిటిష్ అధికారి
  2. తెలుగు-ఇంగ్లీష్ నిఘంటువు రూపొందించాడు, వేమన పద్యాలు, తాళపత్ర గ్రంథాలు సేకరించి ముద్రించాడు. కడపలో ఆయన పేరుతో 'సి.పి. బ్రౌన్ భాషా పరిశోధన కేంద్రం' ఉంది.
• 'Italian of the East': తెలుగు పదాలు అచ్చులతో (vowels) ముగుస్తాయి కాబట్టి ఐరోపా వారు తెలుగును 'ఇటాలియన్ ఆఫ్ ద ఈస్ట్' అన్నారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '1970 – కల్పవృక్షం, 1988 – విశ్వంభర, 2012 – పాకుడు రాళ్లు'. విశ్వనాథ → విశ్వంభర → పాకుడు రాళ్లు అని వరుసగా చెప్పుకుంటే గుర్తుంటుంది.