ఆంధ్ర పండుగలు, నృత్యాలు & జానపద కళలు (Festivals & Folk Arts)

సంక్రాంతి (Sankranti) ఆంధ్రుల అతి పెద్ద పండుగ. సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశించే రోజు (సాధారణంగా జనవరి 14 లేదా 15) జరుపుకుంటారు. కొత్త పంట ఇంటికి వచ్చే సమయం కాబట్టి దీన్ని రైతుల పండుగ, పంటల పండుగ అంటారు.

• నాలుగు రోజుల పండుగ:
  1. భోగి – భోగి మంటలు వేసి పాత వస్తువులు కాల్చడం; సాయంత్రం పిల్లలకు 'భోగి పళ్లు' (రేగి పళ్లు) పోయడం
  2. మకర సంక్రాంతి – ప్రధాన రోజు; పెద్దలకు తర్పణాలు, కొత్త బట్టలు, పిండి వంటలు
  3. కనుమ – పశువులను పూజించే రోజు
  4. ముక్కనుమ – నాలుగో రోజు; ఎక్కువగా మాంసాహార విందులు
• సంక్రాంతి సంప్రదాయాలు:
  1. ముగ్గులు, గొబ్బెమ్మలు – ఇంటి ముందు రంగుల ముగ్గులు, ఆవు పేడ ముద్దలతో గొబ్బెమ్మలు
  2. హరిదాసులు – తెల్లవారుజామున 'హరిలో రంగ హరి' అంటూ పాడుతూ వచ్చే భక్తులు
  3. గంగిరెద్దులు – అలంకరించిన ఎద్దులతో సన్నాయి వాయిస్తూ ఇంటింటికీ వచ్చే వారు
  4. గాలిపటాలు ఎగరవేయడం
  5. కోడి పందేలు – గోదావరి జిల్లాల్లో ప్రసిద్ధం; కానీ చట్టపరంగా నిషేధం (జంతు హింస నిరోధక చట్టం)
• ప్రభల తీర్థం: కోనసీమలోని జగ్గన్నతోటలో కనుమ రోజు జరిగే ఉత్సవం. చుట్టుపక్కల గ్రామాల నుండి ఎత్తైన 'ప్రభలు' (దేవతా వాహనాలు) మోసుకొని వస్తారు.
• ఇతర రాష్ట్రాల్లో పేర్లు: తమిళనాడులో పొంగల్, పంజాబ్‌లో లోహ్రీ (ఒక రోజు ముందు), అస్సాంలో భోగాలీ బిహు.

సంక్రాంతి తర్వాత ఆంధ్రుల ముఖ్య పండుగ ఉగాది. ఇది తెలుగు సంవత్సరాది. దీంతో పాటు స్త్రీల పండుగలు, గ్రామ దేవతల జాతరలు, పుష్కరాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• ఉగాది (Ugadi):
  1. తెలుగు నూతన సంవత్సరం – చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమి నాడు
  2. 'యుగ + ఆది' = యుగాది → ఉగాది (కొత్త యుగం ప్రారంభం)
  3. ఉగాది పచ్చడి – ఆరు రుచులు (షడ్రుచులు): వేప పువ్వు (చేదు), బెల్లం (తీపి), చింతపండు (పులుపు), మామిడి ముక్కలు (వగరు), ఉప్పు, కారం
  4. ఆరు రుచులు జీవితంలోని సుఖ దుఃఖాలకు గుర్తు
  5. పంచాంగ శ్రవణం – కొత్త సంవత్సర ఫలితాలు వినడం
• అట్లతద్ది (Atla Taddi):
  1. ఆశ్వయుజ బహుళ తదియ నాడు జరుపుకునే స్త్రీల పండుగ
  2. మంచి భర్త రావాలని పెళ్లికాని ఆడపిల్లలు, భర్త క్షేమం కోసం పెళ్లైన స్త్రీలు గౌరీదేవిని పూజిస్తారు
  3. పగలంతా ఉపవాసం, చంద్రోదయం తర్వాత అట్లు (దోసెలు) నైవేద్యం; ఉయ్యాలలు ఊగడం, ఆటపాటలు
• ఉండ్రాళ్ల తద్ది: భాద్రపద బహుళ తదియ నాడు – ఉండ్రాళ్లు నైవేద్యం.
• ఇతర పండుగలు:
  1. వరలక్ష్మీ వ్రతం – శ్రావణ మాసం
  2. దసరా – విజయవాడ కనకదుర్గమ్మ నవరాత్రులు, కృష్ణా నదిలో తెప్పోత్సవం
  3. రొట్టెల పండుగ – నెల్లూరు బారాషహీద్ దర్గా వద్ద మొహర్రం సమయంలో; అన్ని మతాల వారు పాల్గొంటారు
  4. పైడితల్లి అమ్మవారి సిరిమానోత్సవం – విజయనగరం
  5. గంగమ్మ జాతర – తిరుపతి
• పుష్కరాలు: ఒక్కో నదికి 12 ఏళ్లకోసారి. గోదావరి పుష్కరాలు 2015లో (రాజమహేంద్రవరం ప్రధాన కేంద్రం), కృష్ణా పుష్కరాలు 2016లో జరిగాయి. తదుపరి గోదావరి పుష్కరాలు 2027లో.
• జాగ్రత్త: బతుకమ్మ, బోనాలు, సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతర – ఇవి తెలంగాణ పండుగలు.

కూచిపూడి (Kuchipudi) ఆంధ్రప్రదేశ్ శాస్త్రీయ నృత్యం. భారతదేశంలో గుర్తింపు పొందిన శాస్త్రీయ నృత్యాల్లో ఇది ఒకటి. ఈ నృత్యం పుట్టిన గ్రామం పేరుతోనే దీనికి పేరు వచ్చింది.

• పుట్టిన ఊరు: కూచిపూడి గ్రామం, మొవ్వ మండలం, కృష్ణా జిల్లా. పాత పేరు 'కుచేలపురం'.
• స్థాపకుడు: సిద్ధేంద్ర యోగి (17వ శతాబ్దం). కూచిపూడికి ఆయనను పితామహుడిగా భావిస్తారు.
• ఆయన రచన: 'భామా కలాపం' – సత్యభామ పాత్ర ప్రధానంగా సాగే నృత్య నాటకం
• కూచిపూడి గ్రామ బ్రాహ్మణ బాలురకు ఈ కళ నేర్పి, తరతరాలు కొనసాగించమని ప్రమాణం చేయించాడని ప్రసిద్ధి
• తొలి రూపం:
  1. మొదట ఇది యక్షగాన తరహా నృత్య నాటకం. 'భాగవతులు' అనే పురుషులు మాత్రమే ప్రదర్శించేవారు
  2. స్త్రీ పాత్రలు కూడా పురుషులే వేసేవారు.
• గోల్కొండ ఆదరణ: గోల్కొండ సుల్తాను అబుల్ హసన్ తానీషా కూచిపూడి కళాకారుల ప్రదర్శన మెచ్చి, ఆ గ్రామాన్ని వారికి మాన్యం (ఈనాం) గా ఇచ్చాడని చరిత్ర.
• తరంగం (Tarangam): ఇత్తడి పళ్లెం అంచులపై నిలబడి, తలపై నీటి కుండతో నృత్యం చేయడం కూచిపూడి ప్రత్యేకత.
• దీనికి ఆధారం నారాయణ తీర్థుల 'శ్రీ కృష్ణ లీలా తరంగిణి'
• భాష & సంగీతం: తెలుగు సాహిత్యం, కర్ణాటక సంగీతం. వాద్యాలు – మృదంగం, వయొలిన్, వేణువు, తంబుర, తాళాలు.
• మూడు అంశాలు: నృత్తం (శుద్ధ నృత్యం), నృత్యం (భావంతో), నాట్యం (నాటకీయత) – మూడూ ఉంటాయి. అభినయంతో పాటు సంభాషణ (వాచికం) కూడా ఉండటం కూచిపూడి ప్రత్యేకత.
• సిద్ధేంద్ర కళాక్షేత్రం: కూచిపూడి గ్రామంలో ఈ కళ శిక్షణ కోసం ఏర్పాటు చేసిన సంస్థ.

సిద్ధేంద్ర యోగి నాటిన కూచిపూడి నేడు ప్రపంచ వేదికలపై కనిపిస్తోంది అంటే దానికి కొందరు గురువుల కృషి కారణం. పురుషుల నృత్య నాటకంగా ఉన్న కళను స్త్రీలు ఒంటరిగా ప్రదర్శించే రూపంలోకి మార్చింది వీరే.

• వేదాంతం లక్ష్మీనారాయణ శాస్త్రి: కూచిపూడిలో స్త్రీలకు శిక్షణ ఇచ్చి, ఒంటరి (solo) నృత్య అంశాలు రూపొందించిన తొలి సంస్కర్తల్లో ఒకరు.
• చింతా కృష్ణమూర్తి: కూచిపూడి నృత్య నాటకాల సంప్రదాయాన్ని కాపాడిన గురువుల్లో ఒకరు.
• వెంపటి చిన్న సత్యం (1929–2012):
  1. కూచిపూడి గ్రామంలో జననం
  2. 1963లో చెన్నైలో 'కూచిపూడి ఆర్ట్ అకాడమీ' స్థాపించారు
  3. కూచిపూడిని ఆధునీకరించి, అనేక నృత్య నాటకాలు రూపొందించారు; వేలాది శిష్యులను తయారు చేశారు
  4. పద్మభూషణ్ పురస్కారం పొందారు
  5. కూచిపూడికి దేశవ్యాప్త, అంతర్జాతీయ గుర్తింపు తెచ్చిన గురువుగా ప్రసిద్ధి
• వేదాంతం సత్యనారాయణ శర్మ: సత్యభామ, ఉష వంటి స్త్రీ పాత్రల అభినయంలో ప్రసిద్ధుడు.
• యామినీ కృష్ణమూర్తి:
  1. మదనపల్లె (చిత్తూరు ప్రాంతం) లో జననం
  2. కూచిపూడి, భరతనాట్యం రెండింటిలో ప్రసిద్ధ నర్తకి
  3. పద్మవిభూషణ్ (2016) పురస్కారం
• ఇతర ప్రముఖులు: శోభా నాయుడు (వెంపటి శిష్యురాలు), రాజా-రాధా రెడ్డి దంపతులు, స్వప్నసుందరి.
• శాస్త్రీయ నృత్యాలు: సంగీత నాటక అకాడమీ గుర్తించిన 8 శాస్త్రీయ నృత్యాలు – భరతనాట్యం (తమిళనాడు), కథక్ (ఉత్తర భారతం), కథకళి (కేరళ), కూచిపూడి (ఆంధ్ర), ఒడిస్సీ (ఒడిశా), మణిపురి (మణిపూర్), మోహినీయాట్టం (కేరళ), సత్రియా (అస్సాం).

పాట, మాట, నటన కలిపి కథ చెప్పే జానపద కళలు బుర్రకథ, హరికథ. చదువు లేని రోజుల్లో పురాణాలు, వీరగాథలు, దేశభక్తి సందేశాలు ప్రజలకు చేరింది ఈ కళల ద్వారానే.

• బుర్రకథ (Burrakatha):
  1. ముగ్గురు కళాకారులు: మధ్యలో ప్రధాన కథకుడు, ఇరువైపులా ఇద్దరు 'వంతలు'
  2. కథకుడు భుజాన తంబుర (బుర్ర ఆకారంలో ఉండే వాద్యం) వాయిస్తూ, కాళ్లకు గజ్జెలతో నృత్యం చేస్తూ కథ చెబుతాడు
  3. వంతల్లో ఒకరు హాస్యం (హాస్యవంత), మరొకరు రాజకీయ/సామాజిక వ్యాఖ్యానం (రాజకీయవంత) చేస్తారు; చేతుల్లో డక్కీలు (చిన్న డోళ్లు)
  4. 'తందాన తాన' అనే పల్లవి ప్రసిద్ధం
  5. ప్రసిద్ధ కథలు: పల్నాటి యుద్ధం, బొబ్బిలి యుద్ధం, అల్లూరి సీతారామరాజు
• షేక్ నాజర్ (1920–1997):
  1. గుంటూరు జిల్లా పొన్నెకల్లులో జననం
  2. బిరుదు: 'బుర్రకథ పితామహుడు'
  3. ప్రజా నాట్య మండలి ద్వారా బుర్రకథను సామాజిక, రాజకీయ చైతన్యానికి వాడారు
  4. 1986లో పద్మశ్రీ పురస్కారం
• బుర్రకథపై నిషేధం: ప్రజలను ఉద్యమాల వైపు నడిపిస్తోందని అప్పటి మద్రాసు ప్రభుత్వం ఒక దశలో బుర్రకథపై నిషేధం విధించింది.
• హరికథ (Harikatha):
  1. ఒక్క కళాకారుడే (భాగవతార్) – చేతిలో చిడతలు, కాళ్లకు గజ్జెలు, పక్కన హార్మోనియం, మృదంగం
  2. సంగీతం, సాహిత్యం, నృత్యం, హాస్యం కలిపి పురాణ కథలు చెబుతాడు
• అజ్జాడ ఆదిభట్ల నారాయణదాసు (1864–1945):
  1. ఉత్తరాంధ్రలోని అజ్జాడ గ్రామం (విజయనగరం ప్రాంతం)
  2. బిరుదు: 'హరికథా పితామహుడు'
  3. విజయనగరం మహారాజా సంగీత కళాశాలకు తొలి ప్రధానాచార్యుడు
  4. తెలుగు, సంస్కృతంలో అనేక గ్రంథాలు, హరికథలు రాశారు

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'బుర్రకథ – ముగ్గురు, నాజర్; హరికథ – ఒక్కరు, నారాయణదాసు'. ఇద్దరూ 'పితామహులే'.

తోలుబొమ్మలాట (Tholu Bommalata) అంటే జంతువుల తోలుతో చేసిన బొమ్మలను తెల్లని తెర వెనుక దీపపు వెలుతురులో ఆడిస్తూ, పాటలు, మాటలతో కథ చెప్పే కళ. టీవీ, సినిమా రాకముందు గ్రామాల్లో ఇదే ప్రధాన వినోదం.

• బొమ్మల తయారీ: మేక, జింక వంటి జంతువుల తోలును పలుచగా చేసి, బొమ్మలుగా కత్తిరిస్తారు. సహజ రంగులు వేస్తారు. తోలు పారదర్శకంగా ఉండటం వల్ల తెరపై రంగుల నీడలు కనిపిస్తాయి.
• ప్రదర్శన విధానం:
  1. తెల్లని తెర, వెనుక నూనె దీపాలు (ఇప్పుడు విద్యుత్ దీపాలు)
  2. బొమ్మలకు వెదురు కర్రలు కట్టి, కదిలిస్తూ ఆడిస్తారు
  3. పాటలు, సంభాషణలు, వాద్యాల తోడుతో రాత్రంతా ప్రదర్శన సాగేది
• కథలు: రామాయణం, మహాభారతం, భాగవత కథలు ఎక్కువ.
• హాస్య పాత్రలు: కేతిగాడు, బంగారక్క – కథ మధ్యలో వచ్చి నవ్వించే ప్రసిద్ధ పాత్రలు. సామాజిక విమర్శ కూడా వీరి నోటి ద్వారానే.
• ప్రసిద్ధ కేంద్రం: నిమ్మలకుంట గ్రామం, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా (పూర్వ అనంతపురం జిల్లా).
• ఇక్కడి కళాకారుడు దళవాయి చలపతిరావుకు 2020లో పద్మశ్రీ వచ్చింది
• ఇప్పుడు తోలుతో దీపపు షేడ్లు, గోడ అలంకరణలు కూడా తయారు చేస్తున్నారు
• GI ట్యాగ్: 'ఆంధ్రప్రదేశ్ తోలుబొమ్మలు (Leather Puppetry)' కు GI ట్యాగ్ ఉంది.
• ఇతర రాష్ట్రాల్లో: కర్ణాటక – తొగలు గొంబెయాట, కేరళ – తోల్‌పావకూత్తు, మహారాష్ట్ర – చామద్యాచా బాహుల్య వంటి తోలుబొమ్మల రూపాలు ఉన్నాయి.
• తేడా గమనించండి:
  1. తోలుబొమ్మలాట = నీడ బొమ్మలాట (Shadow Puppetry)
  2. కొయ్య బొమ్మలాట = చెక్క బొమ్మలు, దారాలతో ఆడించేవి (String Puppetry).

ఆంధ్ర జానపద నృత్యాలు ఎక్కువగా గుడి ఉత్సవాలు, గ్రామ దేవతల జాతరలు, పండుగలతో ముడిపడి ఉంటాయి. ఏ నృత్యం ఏ ప్రాంతానిది, ఏ సందర్భంలో చేస్తారు అనేది పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• వీరనాట్యం (Veeranatyam):
  1. దీన్ని వీరభద్ర నృత్యం, వీరంగం అని కూడా అంటారు
  2. దక్షయజ్ఞ కథలో శివుని ఆగ్రహం, వీరభద్రుని ఆవిర్భావం దీని ఇతివృత్తం
  3. శివాలయ ఉత్సవాల్లో, ముఖ్యంగా శివరాత్రి సమయంలో ప్రదర్శిస్తారు; 'వీరముష్టి' వర్గం వారు ఈ కళకు ప్రసిద్ధి
  4. పెద్ద డోళ్లు (వీరణాలు), తప్పెట్లు, సన్నాయి వాయిస్తుంటే ఉగ్రంగా సాగే నృత్యం
  5. ద్రాక్షారామం వంటి శైవ క్షేత్రాలతో అనుబంధం
• బుట్టబొమ్మలు (Butta Bommalu):
  1. పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా తణుకు ప్రాంతం ప్రసిద్ధి
  2. వెదురు బుట్టలు, కాగితం గుజ్జుతో చేసిన పెద్ద బొమ్మల ఆకారాలను ధరించి నృత్యం చేస్తారు
  3. మాటలు లేకుండా, డోలు సంగీతానికి అనుగుణంగా కదలికలు; పండుగ ఊరేగింపుల్లో ప్రధాన ఆకర్షణ
• గరగలు (Garagalu):
  1. గోదావరి జిల్లాల్లో ప్రసిద్ధం
  2. గ్రామ దేవత (అమ్మవారి) జాతరల్లో అలంకరించిన రాగి/ఇత్తడి కుండలను (గరగలు) తలపై పెట్టుకొని నృత్యం చేస్తారు
  3. కుండపై వేప కొమ్మలు, పూలతో అలంకరణ
• తప్పెటగుళ్లు (Tappeta Gullu):
  1. శ్రీకాకుళం, విజయనగరం (ఉత్తరాంధ్ర) ప్రాంతం
  2. మెడకు తప్పెట (డోలు) వేలాడదీసుకొని, దాన్ని వాయిస్తూ బృందంగా నృత్యం
  3. వర్షాల కోసం, గ్రామ దేవతల కోసం చేస్తారు; ఎక్కువగా యాదవ (గొల్ల) వర్గం వారు
• పగటి వేషాలు: పగటి పూట దేవతలు, సాధువులు, పోలీసులు వంటి వేషాలు వేసి ఊరూరా తిరిగి వినోదం పంచే కళాకారులు.
• జాగ్రత్త: పేరిణి శివతాండవం (కాకతీయుల కాలం), ఒగ్గు కథ, బతుకమ్మ ఆట – ఇవి తెలంగాణ కళలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'తణుకు – బుట్టబొమ్మలు, గోదావరి – గరగలు, ఉత్తరాంధ్ర – తప్పెటగుళ్లు, శివాలయం – వీరనాట్యం'.

ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏజెన్సీ (గిరిజన) ప్రాంతాల్లో ప్రతి తెగకు తన సొంత నృత్యం ఉంది. ఇవి ప్రకృతి, పంటలు, దేవతలతో ముడిపడిన సామూహిక నృత్యాలు. మైదాన ప్రాంతాల్లో కోలాటం అందరికీ తెలిసిన సామూహిక నృత్యం.

• ధింసా (Dhimsa):
  1. అరకు లోయ, పాడేరు వంటి విశాఖ ఏజెన్సీ (ఇప్పుడు అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లా) గిరిజనుల నృత్యం
  2. పోర్జా, కొండదొర, బగత వంటి తెగల వారు ప్రదర్శిస్తారు
  3. స్త్రీలు ఒకరి చేతులు ఒకరు పెనవేసుకొని వలయాకారంలో, లయబద్ధంగా అడుగులు వేస్తారు
  4. పండుగలు, పెళ్లిళ్లు, చైత్ర మాసం ఉత్సవాల్లో చేస్తారు
  5. వాద్యాలు: తుడుము, మోహరి, కిరిడి వంటి గిరిజన వాయిద్యాలు
  6. పర్యాటకులకు అరకులో ప్రత్యేక ఆకర్షణ
• కొమ్ము కోయ (Kommu Koya):
  1. గోదావరి ఏజెన్సీ ప్రాంతాల కోయ తెగ నృత్యం
  2. అడవి దున్న కొమ్ములు (కొమ్ము) తో చేసిన తలపాగా ధరించి పురుషులు నృత్యం చేస్తారు
  3. స్త్రీలు కూడా బృందంగా పాల్గొంటారు; పండుగలు, జాతరల్లో ప్రదర్శన
• లంబాడీ నృత్యం: లంబాడీ (బంజారా) స్త్రీలు అద్దాలు కుట్టిన రంగుల దుస్తులు, వెండి నగలు ధరించి చేసే నృత్యం.
• కోలాటం (Kolatam):
  1. 'కోలలు' అంటే చిన్న కర్రలు – రెండు చేతుల్లో కర్రలు పట్టుకొని, జతగా కొట్టుకుంటూ లయబద్ధంగా చేసే నృత్యం
  2. దీన్ని 'కోలాన్నలు' అని కూడా అంటారు
  3. బృందానికి ఒక నాయకుడు పాట అందిస్తాడు, మిగతా వారు అనుసరిస్తారు
  4. పండుగలు, శ్రీరామనవమి, జాతరలు, పెళ్లిళ్లలో స్త్రీలు, పురుషులు ఇద్దరూ చేస్తారు
  5. కొన్ని రకాల్లో పైనుండి వేలాడే రంగు దారాలను అల్లుతూ (జడ కోలాటం) నృత్యం చేస్తారు
• ప్రాముఖ్యత: ఈ సామూహిక నృత్యాలు ఐక్యత, శ్రమ తర్వాత ఆనందం, ప్రకృతి పట్ల కృతజ్ఞతను చూపిస్తాయి.

నృత్యం, సంగీతం, సంభాషణ కలిసిన జానపద నాటక రూపాలకు తెలుగు నేలపై పెద్ద చరిత్ర ఉంది. వీటిలో అతి ముఖ్యమైనది యక్షగానం (Yakshaganam). కూచిపూడి వంటి శాస్త్రీయ నృత్యం కూడా ఈ సంప్రదాయం నుండే ఎదిగింది.

• యక్షగానం (Yakshaganam):
  1. పాటలు, పద్యాలు, వచనం, నృత్యం కలిసిన తెలుగు జానపద నృత్య నాటకం
  2. ఇప్పుడు లభిస్తున్న తొలి తెలుగు యక్షగానం: కందుకూరి రుద్రకవి 'సుగ్రీవ విజయం' (16వ శతాబ్దం)
  3. తంజావూరు నాయక రాజులు (రఘునాథ నాయకుడు, విజయరాఘవ నాయకుడు) తెలుగు యక్షగానాలను బాగా పోషించారు; వారే స్వయంగా యక్షగానాలు రాశారు
  4. కూచిపూడి భాగవతుల నృత్య నాటకాలు యక్షగాన సంప్రదాయంలోనివే
  5. కర్ణాటకలో కూడా 'యక్షగాన' అనే ప్రసిద్ధ రూపం ఉంది – అది కన్నడ సంప్రదాయం
• చిందు భాగవతం (Chindu Bhagavatam):
  1. చిందు మాదిగ వర్గం వారు ప్రదర్శించే యక్షగాన రూపం; 'చిందు' అంటే గెంతడం
  2. పురాణ కథలు, ఎల్లమ్మ కథ వంటివి ప్రదర్శిస్తారు
  3. ఈ కళ ఎక్కువగా తెలంగాణ ప్రాంతంలో (నిజామాబాద్ వంటి జిల్లాలు) ప్రసిద్ధి; TGPSC పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది
• వీధి నాటకం (Veedhi Natakam): గ్రామ వీధుల్లో, బహిరంగ వేదికలపై రాత్రంతా జరిగే జానపద నాటకాలు.
• ఇతర కథా కళలు:
  1. జంగం కథ – జంగాలు (శైవ భక్తులు) చెప్పే కథలు; బుర్రకథ దీని నుండే రూపుదిద్దుకుందని అభిప్రాయం
  2. శారద కథలు – చిన్న వీణ లాంటి వాద్యంతో చెప్పే కథలు
  3. ఒగ్గు కథ – కురుమ వర్గం, మల్లన్న కథలు (తెలంగాణ)
• పద్య నాటకాలు: ఆధునిక కాలంలో 'సత్య హరిశ్చంద్ర', 'గయోపాఖ్యానం', 'పాండవ ఉద్యోగ విజయాలు' వంటి పద్య నాటకాలు ఆంధ్ర గ్రామాల్లో విశేష ఆదరణ పొందాయి.
• సురభి నాటక సంస్థ:
  1. కుటుంబాలన్నీ కలిసి తరతరాలుగా నాటకాలు ప్రదర్శించే ప్రసిద్ధ తెలుగు నాటక సమాజం
  2. రంగస్థల మాయా దృశ్యాలకు (stage effects) పేరు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'తొలి యక్షగానం – సుగ్రీవ విజయం – రుద్రకవి'. 'చిందు – మాదిగ – తెలంగాణ'.