ఆంధ్ర కళలు, వాస్తుశిల్పం & దేవాలయాలు (Art & Temples)

భారతదేశంలో ప్రాచీన శిల్పకళకు మూడు ప్రధాన శైలులు ఉన్నాయి – గాంధార, మథుర, అమరావతి. వీటిలో అమరావతి శైలి మన ఆంధ్ర నేలపై, కృష్ణా నది ఒడ్డున పుట్టింది. బుద్ధుని జీవితాన్ని, జాతక కథలను రాతిపై కథలా చెక్కడం దీని ప్రత్యేకత.

• కాలం & పోషకులు:
  1. సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం వరకు
  2. శాతవాహనులు, తర్వాత ఇక్ష్వాకులు పోషించారు.
• ప్రదేశం: అమరావతి (ధరణికోట), ఉమ్మడి గుంటూరు జిల్లా – కృష్ణా నది తీరం. శాతవాహనుల కాలంలో ధాన్యకటకం ముఖ్య కేంద్రం.
• వాడిన రాయి: తెల్లని-ఆకుపచ్చ రంగు సున్నపురాయి (పల్నాడు పాలరాయి అని కూడా అంటారు).
• ప్రత్యేకతలు:
  1. బుద్ధుని మొదట చిహ్నాలతో (బోధి వృక్షం, ధర్మచక్రం, పాదముద్రలు, స్తూపం) చూపించారు; తర్వాత మానవ రూపంలో కూడా చెక్కారు
  2. జాతక కథలు, బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలు – కదలిక, జీవం ఉట్టిపడే బొమ్మలు
  3. లోతైన చెక్కడం, గుండ్రటి పతకాల (medallions) లో కథనం
• అమరావతి మహాచైత్యం (Mahachaitya): ఆంధ్రలో అతి పెద్ద బౌద్ధ స్తూపం. ఆచార్య నాగార్జునుడు ఈ ప్రాంతంతో అనుబంధం ఉన్న మహాయాన బౌద్ధ గురువు.
• కనుగొన్నది: కల్నల్ కాలిన్ మెకంజీ (Colin Mackenzie) 18వ శతాబ్దం చివరలో (1797 ప్రాంతంలో) ఈ స్తూప శిథిలాలను గుర్తించాడు.
• శిల్పాలు ఇప్పుడు ఎక్కడ?: లండన్‌లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియం, చెన్నై ప్రభుత్వ మ్యూజియం, అమరావతి పురావస్తు మ్యూజియం (ASI).
• ప్రభావం: అమరావతి శైలి శ్రీలంక, ఆగ్నేయాసియా బౌద్ధ కళపై ప్రభావం చూపింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను బౌద్ధ మతానికి ముఖ్య కేంద్రంగా చెబుతారు. కృష్ణా, గోదావరి నదుల ఒడ్డున, తీర ప్రాంతాల్లో వందల బౌద్ధ ఆరామాలు వెలిశాయి. ఏ స్తూపం ఏ జిల్లాలో ఉందో పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• ఆయక స్తంభాలు (Ayaka Pillars): స్తూపానికి నాలుగు దిక్కుల్లో ఐదేసి స్తంభాలు నిలపడం ఆంధ్ర స్తూపాల ప్రత్యేకత. ఇవి బుద్ధుని జీవితంలోని ఐదు ముఖ్య ఘట్టాలకు గుర్తు.
• కృష్ణా లోయ స్తూపాలు:
  1. అమరావతి – మహాచైత్యం (ఉమ్మడి గుంటూరు జిల్లా)
  2. భట్టిప్రోలు – ధాతుపేటిక (relic casket) పై శాసనాలు; 'భట్టిప్రోలు లిపి' తెలుగు-కన్నడ లిపికి మూలంగా చెబుతారు
  3. నాగార్జునకొండ – ఇక్ష్వాకుల రాజధాని విజయపురి; నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట కట్టినప్పుడు కట్టడాలను ద్వీప మ్యూజియానికి తరలించారు
  4. జగ్గయ్యపేట, ఘంటసాల (కృష్ణా జిల్లా) – ఘంటసాల ప్రాచీన రేవు పట్టణం కూడా
• ఉత్తరాంధ్ర క్షేత్రాలు:
  1. శాలిహుండం – శ్రీకాకుళం జిల్లా, వంశధార నది ఒడ్డు
  2. తొట్లకొండ, బావికొండ, పావురాలకొండ – విశాఖపట్నం సమీపం (భీమిలి వైపు)
  3. శంకరం (బొజ్జనకొండ, లింగాలకొండ) – అనకాపల్లి సమీపం
  4. రామతీర్థం – విజయనగరం జిల్లా
• గోదావరి ప్రాంతం:
  1. గుంటుపల్లి – ఏలూరు జిల్లా
  2. రాతిలో తొలిచిన బౌద్ధ చైత్య గృహం, విహారాలు.
• చందవరం: ప్రకాశం జిల్లా – రెండు అంతస్తుల (double terrace) స్తూపం.
• స్తూపం భాగాలు: అండం (గోపురం లాంటి భాగం), హర్మిక, ఛత్రం, వేదిక, ప్రదక్షిణ పథం, తోరణాలు.
• కాలచక్ర (2006): దలైలామా అమరావతిలో కాలచక్ర ఉత్సవం నిర్వహించారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'కృష్ణా ఒడ్డు – అమరావతి, భట్టిప్రోలు, నాగార్జునకొండ; విశాఖ – తొట్లకొండ, బావికొండ; శ్రీకాకుళం – శాలిహుండం; ఏలూరు – గుంటుపల్లి'.

కొండను తొలిచి గుడిని చెక్కడాన్ని రాతి గుహాలయ నిర్మాణం (Rock-cut architecture) అంటారు. బౌద్ధుల తర్వాత హిందూ రాజులు కూడా ఈ పద్ధతిలో విష్ణు, శివ ఆలయాలను చెక్కించారు. వీటితో పాటు ప్రకృతి సిద్ధంగా ఏర్పడిన గుహలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• ఉండవల్లి గుహలు (Undavalli Caves):
  1. ప్రదేశం: గుంటూరు జిల్లా, విజయవాడ దగ్గర కృష్ణా నది దక్షిణ ఒడ్డు
  2. విష్ణుకుండినుల కాలానికి (సుమారు 4–7 శతాబ్దాలు) చెందినవిగా చెబుతారు
  3. నాలుగు అంతస్తుల గుహాలయం
  4. ఒకే రాతిలో చెక్కిన శయనించిన విష్ణువు (అనంత పద్మనాభ స్వామి) విగ్రహం ప్రధాన ఆకర్షణ
• మొగల్రాజపురం గుహలు:
  1. విజయవాడ నగరంలో
  2. విష్ణుకుండినుల కాలం నాటి గుహాలయాలు.
• అక్కన్న-మాదన్న గుహలు: విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రి కొండ దిగువ. గోల్కొండ మంత్రుల పేరు వచ్చినా, గుహలు అంతకంటే చాలా పాతవి.
• భైరవకోన (Bhairavakona):
  1. ప్రదేశం: ప్రకాశం జిల్లా, నల్లమల అడవి
  2. ఒకే కొండలో తొలిచిన ఎనిమిది శివ గుహాలయాలు
  3. పల్లవ శైలి ప్రభావం కనిపిస్తుంది (సుమారు 7వ శతాబ్దం)
  4. ఇక్కడ జలపాతం, త్రిముఖ దుర్గ విగ్రహం కూడా ప్రసిద్ధం
• గుంటుపల్లి: ఏలూరు జిల్లా – బౌద్ధ రాతి చైత్యం, విహారాలు.
• ప్రకృతి గుహలు (Natural Caves):
  1. బొర్రా గుహలు – అనంతగిరి కొండలు, అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లా (అరకు దారి); సున్నపురాయి స్టాలక్టైట్, స్టాలగ్మైట్ ఆకారాలు; 1807లో విలియం కింగ్ గుర్తించాడు
  2. బెలూం గుహలు – నంద్యాల జిల్లా (పూర్వ కర్నూలు); దేశంలో పొడవైన గుహల్లో ఒకటి; 1884లో రాబర్ట్ బ్రూస్ ఫుట్ గుర్తించాడు

వేంగి (ఏలూరు సమీపం) రాజధానిగా పాలించిన తూర్పు చాళుక్యులు (Eastern Chalukyas) ఆంధ్ర దేవాలయ వాస్తుకు బలమైన పునాది వేశారు. బిక్కవోలు ఆలయాలు, ద్రాక్షారామం వంటి పంచారామాలు వీరి కాలం నాటి ముఖ్య నిర్మాణాలు.

• బిక్కవోలు ఆలయాలు (Biccavolu):
  1. ప్రదేశం: ఉమ్మడి తూర్పు గోదావరి జిల్లా
  2. 9–10 శతాబ్దాల తూర్పు చాళుక్య శైలి; గోలింగేశ్వర, రాజరాజేశ్వర, చంద్రశేఖర ఆలయాలు
  3. రాతి ఇటుకల లాంటి దిమ్మలతో కట్టిన విమానాలు, అందమైన శిల్పాలు
• పంచారామాలు (Pancharama Kshetras): ఐదు ప్రసిద్ధ శివ క్షేత్రాలు.
• అమరారామం – అమరావతి (ఉమ్మడి గుంటూరు జిల్లా) – అమరలింగేశ్వరుడు
• ద్రాక్షారామం – ఉమ్మడి తూర్పు గోదావరి జిల్లా – భీమేశ్వరుడు
• సోమారామం – భీమవరం (గునుపూడి) – సోమేశ్వరుడు
• క్షీరారామం – పాలకొల్లు – క్షీర రామలింగేశ్వరుడు
• కుమారారామం – సామర్లకోట – కుమార భీమేశ్వరుడు
• పురాణ గాథ: కుమారస్వామి తారకాసురుని సంహరించినప్పుడు, అతని కంఠంలోని శివలింగం ఐదు ముక్కలై ఐదు చోట్ల పడిందని, అవే పంచారామాలని కథ.
• నిర్మాణం: ద్రాక్షారామం, సామర్లకోట ఆలయాలను తూర్పు చాళుక్య రాజు చాళుక్య భీముడు-1 నిర్మించాడని చెబుతారు. రెండూ ఒకే శైలిలో, రెండు అంతస్తుల గర్భాలయంతో ఉంటాయి.
• ద్రాక్షారామం ప్రత్యేకతలు:
  1. 'దక్షిణ కాశి' అని పేరు
  2. అమ్మవారు మాణిక్యాంబ – 18 శక్తి పీఠాల్లో ఒకటి
  3. శ్రీనాథుడి 'భీమేశ్వర పురాణం' ఈ క్షేత్ర మహిమ గురించే
  4. గోడలపై తూర్పు చాళుక్య, చోళ, కాకతీయ కాలం నాటి అనేక శాసనాలు

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'అమర – అమరావతి, ద్రాక్ష – ద్రాక్షారామం, సోమ – భీమవరం, క్షీర – పాలకొల్లు, కుమార – సామర్లకోట'. పేరు, ఊరు జతగా చదవండి.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అత్యధిక భక్తులు దర్శించే రెండు పుణ్యక్షేత్రాలు శ్రీశైలం, తిరుమల. ఒకటి శైవ క్షేత్రం, మరొకటి వైష్ణవ క్షేత్రం. వీటికి సంబంధించిన విశేషాలు, పోషించిన రాజులు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• శ్రీశైలం (Srisailam):
  1. ప్రదేశం: నంద్యాల జిల్లా (పూర్వ కర్నూలు), నల్లమల కొండలు, కృష్ణా నది ఒడ్డు
  2. దేవుడు: శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి; అమ్మవారు: భ్రమరాంబ
  3. 12 జ్యోతిర్లింగాల్లో ఒకటి, 18 శక్తి పీఠాల్లో ఒకటి – రెండూ ఒకే చోట ఉండటం దీని ప్రత్యేకత
  4. 'దక్షిణ కైలాసం' అని పిలుస్తారు
  5. రెడ్డి రాజు ప్రోలయ వేమారెడ్డి పాతాళగంగకు మెట్లు కట్టించాడని ప్రసిద్ధి; విజయనగర రాజులు గోపురాలు, మండపాలు కట్టించారు
  6. ఆలయ ప్రాకార గోడలపై రామాయణ, భారత శిల్పాలు
• తిరుమల (Tirumala):
  1. ప్రదేశం: తిరుపతి జిల్లా, శేషాచల కొండలు (ఏడు కొండలు)
  2. దేవుడు: శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి
  3. గర్భాలయం పై బంగారు విమానం – 'ఆనంద నిలయం'
  4. ద్రావిడ శైలి నిర్మాణం; పల్లవ, చోళ, విజయనగర రాజులు దానాలు చేశారు
  5. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఏడుసార్లు దర్శించాడు; ఆయన, ఇద్దరు రాణుల (చిన్నాదేవి, తిరుమలదేవి) విగ్రహాలు ఆలయంలో ఉన్నాయి
  6. అన్నమయ్య సంకీర్తనలు ఈ దేవునిపైనే
  7. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం (TTD) చట్టం – 1932
  8. ఏటా దసరా కాలంలో బ్రహ్మోత్సవాలు జరుగుతాయి
  9. తిరుపతి లడ్డూకు 2009లో GI ట్యాగ్ వచ్చింది
• ఇతర ప్రసిద్ధ ఆలయాలు:
  1. కనకదుర్గ ఆలయం – విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రి
  2. అన్నవరం సత్యనారాయణ స్వామి – కాకినాడ జిల్లా, రత్నగిరి
  3. అహోబిలం – నవ నారసింహ క్షేత్రం, నంద్యాల జిల్లా
  4. మంత్రాలయం – శ్రీ రాఘవేంద్ర స్వామి మఠం, తుంగభద్ర ఒడ్డు (కర్నూలు)

విజయనగర కాలం నాటి శిల్పకళ, చిత్రకళకు ఆంధ్రలో గొప్ప ఉదాహరణ లేపాక్షి. ఇక్కడి పైకప్పు చిత్రాలు (ceiling murals), వేలాడే స్తంభం, పెద్ద ఏకశిలా నంది పరీక్షల్లో తరచూ అడిగే విషయాలు.

• ప్రదేశం: శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా (పూర్వ అనంతపురం జిల్లా), హిందూపురం సమీపం. ఆలయం తాబేలు ఆకారపు 'కూర్మశైలం' కొండపై ఉంది.
• నిర్మాణం: 16వ శతాబ్దం (అచ్యుతదేవరాయల కాలం, సుమారు 1530లు). పెనుకొండ పాలకులైన విరూపణ్ణ, వీరణ్ణ అనే అన్నదమ్ములు కట్టించారు.
• ప్రధాన దైవం: వీరభద్ర స్వామి. ఇది విజయనగర శైలి ఆలయం.
• ముఖ్య ఆకర్షణలు:
  1. పైకప్పు కుడ్యచిత్రాలు (Murals) – విజయనగర చిత్రకళకు ఉత్తమ ఉదాహరణ; పురాణ కథలు, ఆనాటి వేషభాషలు కనిపిస్తాయి
  2. వీరభద్రుని పెద్ద పైకప్పు చిత్రం – దేశంలోని పెద్ద కుడ్యచిత్రాల్లో ఒకటిగా చెబుతారు
  3. వేలాడే స్తంభం (Hanging Pillar) – నేలను పూర్తిగా తాకకుండా ఉండే స్తంభం
  4. నాగలింగం – ఏడు పడగల సర్పం నీడలో శివలింగం (ఏకశిల)
  5. ఏకశిలా నంది – ఆలయానికి కొంత దూరంలో ఉన్న ఈ నంది దేశంలోని అతి పెద్ద ఏకశిలా నందుల్లో ఒకటి
  6. నాట్య మండపం స్తంభాలపై నర్తకులు, వాద్యకారుల శిల్పాలు; అసంపూర్ణ కళ్యాణ మండపం
• పేరు వెనుక కథ: రావణుడు సీతను ఎత్తుకెళ్తున్నప్పుడు అడ్డుకొని గాయపడిన జటాయువును రాముడు 'లే పక్షి' అని పిలిచాడని, అదే 'లేపాక్షి' అయిందని స్థల పురాణం.
• 'లేపాక్షి' బ్రాండ్: ఆంధ్రప్రదేశ్ హస్తకళల అభివృద్ధి సంస్థ దుకాణాలను 'లేపాక్షి' పేరుతోనే నడుపుతారు.

ఉత్తరాంధ్ర నుండి రాయలసీమ వరకు ప్రతి ప్రాంతానికి ఒక ప్రత్యేక ఆలయం ఉంది. వాటి దేవుడు, పండుగ, ప్రత్యేకత, కట్టించిన రాజులు – ఇవన్నీ ఒకే ప్రశ్నలో కలిపి అడుగుతారు.

• సింహాచలం (Simhachalam):
  1. ప్రదేశం: విశాఖపట్నం
  2. దేవుడు: శ్రీ వరాహ లక్ష్మీ నృసింహ స్వామి – వరాహ, నృసింహ రూపాలు కలిసిన మూర్తి
  3. విగ్రహం ఏడాదంతా చందనంతో కప్పి ఉంటుంది; అక్షయ తృతీయ (వైశాఖ శుద్ధ తదియ) నాడు 'చందనోత్సవం'లో మాత్రమే నిజరూప దర్శనం
  4. కళింగ శైలి నిర్మాణం; తూర్పు గాంగ రాజుల (13వ శతాబ్దం) శాసనాలు ఉన్నాయి
  5. కళింగ దండయాత్ర తర్వాత శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇక్కడ దానాలు చేసి శాసనం వేయించాడు
• శ్రీకాళహస్తి (Srikalahasti):
  1. ప్రదేశం: తిరుపతి జిల్లా, స్వర్ణముఖి నది ఒడ్డు
  2. పంచభూత లింగాల్లో వాయు లింగం (గాలి తత్వం)
  3. పేరు వెనుక కథ: సాలెపురుగు (శ్రీ), పాము (కాళ), ఏనుగు (హస్తి) శివుని పూజించి ముక్తి పొందాయి
  4. భక్త కన్నప్ప తన కళ్లను శివునికి అర్పించిన క్షేత్రం
  5. రాహు-కేతు పూజలకు ప్రసిద్ధి
  6. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కట్టించిన 'గాలి గోపురం' 2010లో కూలిపోయింది
  7. ధూర్జటి 'శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యం', 'శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకం' ఈ క్షేత్రం పైనే
• ఉత్తరాంధ్ర ఆలయాలు:
  1. శ్రీకూర్మం – శ్రీకాకుళం జిల్లా; విష్ణువు కూర్మావతార రూపంలో ఉన్న అరుదైన ఆలయం
  2. అరసవల్లి – శ్రీకాకుళం; సూర్యనారాయణ స్వామి (సూర్య దేవాలయం)
• ఇతరాలు:
  1. మహానంది – నంద్యాల జిల్లా; నవ నందుల క్షేత్రం
  2. మంగళగిరి – పానకాల నరసింహ స్వామి (పానకం నైవేద్యం)

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'సింహాచలం – చందనం, శ్రీకాళహస్తి – వాయువు, శ్రీకూర్మం – తాబేలు, అరసవల్లి – సూర్యుడు, మంగళగిరి – పానకం'.

ఆంధ్ర గ్రామాల్లో తరతరాలుగా వస్తున్న హస్తకళలు నేటికీ దేశ విదేశాల్లో పేరు తెచ్చుకుంటున్నాయి. వీటిలో చాలా వాటికి భౌగోళిక గుర్తింపు (GI) ట్యాగ్ కూడా వచ్చింది. ఏ కళ ఏ ఊరిది, ఏ కర్రతో చేస్తారు అనేది ముఖ్యమైన ప్రశ్న.

• కొండపల్లి బొమ్మలు (Kondapalli Toys):
  1. ప్రదేశం: కొండపల్లి, ఎన్టీఆర్ జిల్లా (పూర్వ కృష్ణా జిల్లా), విజయవాడ సమీపం
  2. కర్ర: 'తెల్ల పొనికి' అనే మెత్తని తేలికైన కర్ర
  3. ప్రసిద్ధ బొమ్మలు: అంబారీ ఏనుగు, దశావతారాలు, పల్లె జీవిత దృశ్యాలు
  4. GI ట్యాగ్ ఉంది
• ఏటికొప్పాక బొమ్మలు (Etikoppaka Toys):
  1. ప్రదేశం: ఏటికొప్పాక, అనకాపల్లి జిల్లా, వరాహ నది ఒడ్డు
  2. కర్ర: 'అంకుడు' కర్ర; లక్క (lacquer) పూత, సహజ (కూరగాయల) రంగులు
  3. పదునైన అంచులు లేని గుండ్రటి బొమ్మలు – పిల్లలకు సురక్షితం
  4. GI ట్యాగ్ ఉంది; ఈ కళాకారుడు సి.వి. రాజుకు 2023లో పద్మశ్రీ వచ్చింది
• బుడితి కంచు-ఇత్తడి వస్తువులు (Budithi Bell & Brass Metal Craft):
  1. ప్రదేశం: బుడితి, శ్రీకాకుళం జిల్లా
  2. కంచు, ఇత్తడితో చేసే బిందెలు, పాత్రలు, దీపాలు; GI ట్యాగ్ ఉంది
• బొబ్బిలి వీణ (Bobbili Veena):
  1. ప్రదేశం: విజయనగరం జిల్లా, బొబ్బిలి సమీపంలోని గొల్లపల్లి
  2. పనస కర్ర ఒకే దిమ్మతో చెక్కే 'ఏకాండ వీణ'
  3. GI ట్యాగ్ ఉంది; ప్రముఖులకు కానుకగా ఇస్తారు
• ఇతర హస్తకళలు:
  1. దుర్గి రాతి శిల్పాలు – పల్నాడు జిల్లా
  2. ఉదయగిరి చెక్క కట్లరీ (చెంచాలు) – నెల్లూరు జిల్లా
  3. నర్సాపురం క్రోషియా లేసు (Crochet Lace) – పశ్చిమ గోదావరి
  4. తిరుపతి చెక్క శిల్పాలు
• జాగ్రత్త: నిర్మల్ బొమ్మలు, పెంబర్తి ఇత్తడి, పోచంపల్లి ఇక్కత్ – ఇవి తెలంగాణకు చెందినవి.

'కలం' అంటే పెన్ను, 'కారి' అంటే పని – కలంతో బట్టపై బొమ్మలు గీసే కళే కలంకారి (Kalamkari). ఆంధ్రలో దీనికి రెండు ప్రసిద్ధ శైలులు ఉన్నాయి. రెండింటికీ GI ట్యాగ్ ఉంది.

• శ్రీకాళహస్తి శైలి:
  1. వెదురు కలంతో చేతితో బొమ్మలు గీస్తారు (free-hand)
  2. రామాయణ, మహాభారత, పురాణ కథలు; ఆలయ రథాల తెరలు, గుడి వస్త్రాలు
  3. ఆలయ సంస్కృతితో ముడిపడిన కళ
• మచిలీపట్నం (పెడన) శైలి:
  1. చెక్క అచ్చులతో (block printing) ముద్రిస్తారు
  2. పర్షియన్ ప్రభావం – పూలు, తీగలు, 'జీవ వృక్షం (Tree of Life)' డిజైన్లు
  3. గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీల కాలంలో మచిలీపట్నం రేవు ద్వారా విదేశాలకు ఎగుమతి
• రంగులు: అన్నీ సహజ రంగులు – కరక్కాయ, పటిక, నీలి మొక్క, మొదలైనవి. బట్టను పాలు, కరక్కాయ నీటిలో నానబెట్టి, ప్రవహించే నీటిలో ఉతుకుతారు.
• GI ట్యాగ్ అంటే?: ఒక వస్తువు ఒక ప్రాంతానికి ప్రత్యేకమని ఇచ్చే చట్టబద్ధ గుర్తింపు. భౌగోళిక గుర్తింపు చట్టం (GI Act) 1999లో వచ్చి 2003 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది. GI రిజిస్ట్రీ చెన్నైలో ఉంది.
• AP ముఖ్య GI ట్యాగ్‌లు:
  1. చేనేత: ఉప్పాడ జామ్దానీ చీరలు, వెంకటగిరి చీరలు, ధర్మవరం పట్టు చీరలు, మంగళగిరి చీరలు & వస్త్రాలు
  2. హస్తకళలు: శ్రీకాళహస్తి కలంకారి, మచిలీపట్నం కలంకారి, కొండపల్లి బొమ్మలు, ఏటికొప్పాక బొమ్మలు, బొబ్బిలి వీణ, బుడితి కంచు వస్తువులు, దుర్గి రాతి శిల్పాలు, ఆంధ్ర తోలుబొమ్మలు, నర్సాపురం లేసు
  3. ఆహారం/పంటలు: తిరుపతి లడ్డూ (2009), బందరు లడ్డూ, ఆత్రేయపురం పూతరేకులు, బంగినపల్లి మామిడి, గుంటూరు సన్నం మిరపకాయ, అరకు లోయ అరబికా కాఫీ
• జాగ్రత్త: పోచంపల్లి ఇక్కత్, గద్వాల చీరలు, హైదరాబాద్ హలీం – ఇవి తెలంగాణ GI ట్యాగ్‌లు.