1. శాతవాహనుల చరిత్రకు ఆధారాలు – శాసనాలు, నాణేలు, పురాణాలు (Sources of Satavahana History)
మౌర్యుల తర్వాత దక్కన్‌లో బలమైన రాజ్యం స్థాపించినవారు శాతవాహనులు (Satavahanas). ఆంధ్రుల తొలి చారిత్రక రాజవంశంగా వీరిని చెబుతారు. వీరి చరిత్ర తెలుసుకోవడానికి సాహిత్య, శాసన, నాణేల, విదేశీ ఆధారాలు ఉన్నాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- పురాణాలు: మత్స్య, వాయు, విష్ణు, బ్రహ్మాండ, భాగవత పురాణాలు వీరిని 'ఆంధ్రులు', 'ఆంధ్రభృత్యులు' అని పిలిచాయి.
- మత్స్య పురాణం ప్రకారం 30 మంది రాజులు సుమారు 460 ఏళ్లు పాలించారు. వాయు పురాణం తక్కువ రాజులను, తక్కువ కాలాన్ని చెబుతుంది.
- శాసనాల్లో మాత్రం వీరు తమను 'శాతవాహనులు' అనే చెప్పుకున్నారు.
- ముఖ్య శాసనాలు:
- నానాఘాట్ శాసనం (పుణె జిల్లా, మహారాష్ట్ర) – శాతకర్ణి I భార్య నాగనిక వేయించింది.
- నాసిక్ శాసనం – గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ వేయించింది.
- కార్లే, కన్హేరి, మ్యాకదోని (బళ్లారి), అమరావతి శాసనాలు.
- కళింగ రాజు ఖారవేలుని హాథీగుంఫా శాసనం శాతకర్ణి గురించి చెబుతుంది.
- నాణేలు (Coins): సీసం (Lead) నాణేలు ఎక్కువ. పోటిన్, రాగి, వెండి నాణేలు కూడా ఉన్నాయి.
- కోటిలింగాల (కరీంనగర్ జిల్లా, తెలంగాణ) లో సిముఖుని పేరున్న నాణేలు దొరికాయి.
- యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి వేయించిన ఓడ బొమ్మ నాణేలు (Ship coins) సముద్ర వ్యాపారాన్ని చూపుతాయి.
- విదేశీ ఆధారాలు: 'పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ (Periplus of the Erythraean Sea)', టాలెమీ (Ptolemy) 'జాగ్రఫీ' రచనలు ఓడరేవులు, వ్యాపారం గురించి చెబుతాయి.
- మూలస్థానంపై వాదం: శాతవాహనుల జన్మస్థలం ఆంధ్ర (ధాన్యకటకం), మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక (బళ్లారి) అని చరిత్రకారుల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కోటిలింగాల నాణేలు తెలంగాణ వాదానికి బలం ఇచ్చాయి.
2. సిముఖుడు – శాతవాహన వంశ స్థాపకుడు (Simukha, Founder of Satavahana Dynasty)
శాతవాహన వంశాన్ని స్థాపించినవాడు సిముఖుడు (Simukha). పురాణాల్లో ఆయనను శిశుకుడు, సింధుకుడు అని కూడా పిలిచారు. శాతవాహనుల పాలన సుమారు క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం నుంచి క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు సాగిందని చాలామంది భావిస్తారు.
కొందరు చరిత్రకారులు వీరి పాలన క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలోనే మొదలైందని అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- కణ్వ వంశ అంతం: పురాణాల ప్రకారం సిముఖుడు చివరి కణ్వ రాజు సుశర్మను చంపి అధికారంలోకి వచ్చాడు.
- వంశం పేరు: 'శాతవాహన' అనేది వంశ మూలపురుషుని పేరు అని ఒక అభిప్రాయం. కొందరు దీన్ని 'సాతవాహన' అని కూడా రాస్తారు.
- నాణేలు: కోటిలింగాల (తెలంగాణ) లో సిముఖుని పేరుతో నాణేలు దొరికాయి.
- నానాఘాట్ ప్రతిమలు: నానాఘాట్ గుహలో సిముఖుని శిల్పం, పేరు ఉన్నాయి.
- కృష్ణుడు (కన్హ): సిముఖుని తర్వాత ఆయన సోదరుడు కృష్ణుడు (Kanha) రాజయ్యాడు.
- నాసిక్‌లో కన్హ కాలపు గుహ శాసనం ఉంది.
- రాజ్యాన్ని పశ్చిమాన నాసిక్ వరకు విస్తరించాడు.
- తల్లి పేరుతో పిలుపు (Metronymics): తర్వాతి శాతవాహన రాజులు గౌతమీపుత్ర, వాసిష్ఠీపుత్ర లాగా తల్లి గోత్రం పేరుతో పిలవబడ్డారు. అయినా వారసత్వం తండ్రి నుంచి కొడుకుకే వచ్చింది (పితృస్వామ్యం).
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక పెద్ద కంపెనీని మొదలుపెట్టిన వ్యక్తి పేరు తెలిసినా, అతని గురించి వివరాలు తక్కువగా ఉండవచ్చు. సిముఖుడు కూడా అంతే – స్థాపకుడని తెలుసు, కానీ ఆయన పాలన వివరాలు చాలా తక్కువ.
3. శాతకర్ణి I – నానాఘాట్ శాసనం, అశ్వమేధ యాగాలు (Satakarni I and Nanaghat Inscription)
శాతవాహన వంశంలో మూడవ రాజు శాతకర్ణి I (Satakarni I). ఆయన సిముఖుని కుమారుడు. తొలి శాతవాహనుల్లో అత్యంత శక్తిమంతుడు. ఆయన కాలంలోనే శాతవాహనులు దక్షిణాపథంలో పెద్ద శక్తిగా ఎదిగారు.
ముఖ్య విషయాలు
- నానాఘాట్ శాసనం (Nanaghat Inscription): మహారాష్ట్రలోని పుణె జిల్లాలో ఉంది. ఆయన భార్య నాగనిక (నాయనిక) వేయించింది.
- ప్రాకృత భాష, బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉంది.
- నాగనిక మహారథి త్రణకయిరో కుమార్తె.
- యాగాలు: శాతకర్ణి I రెండు అశ్వమేధ యాగాలు, ఒక రాజసూయ యాగం చేశాడు. బ్రాహ్మణులకు వేల గోవులు, ఏనుగులు, నాణేలు దానం చేశాడు.
- బిరుదులు:
- దక్షిణాపథపతి (Lord of Dakshinapatha)
- అప్రతిహతచక్ర (ఎదురులేని చక్రం గలవాడు)
- ఖారవేలుడు: కళింగ రాజు ఖారవేలుని హాథీగుంఫా శాసనంలో 'శాతకర్ణిని లెక్కచేయకుండా పశ్చిమ దిశకు సైన్యాన్ని పంపాను' అని ఉంది. దీని ద్వారా వీరిద్దరూ సమకాలీనులని తెలుస్తుంది.
- విస్తరణ: పశ్చిమ మాల్వా, విదర్భ వంటి ప్రాంతాలను ఆక్రమించాడని భావిస్తారు.
- నాగనిక పాలన: శాతకర్ణి మరణం తర్వాత పిల్లలు చిన్నవాళ్లు కావడంతో నాగనిక రాజప్రతినిధిగా (Regent) పాలించిందని భావిస్తారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
అశ్వమేధం అంటే గుర్రాన్ని స్వేచ్ఛగా వదిలి, అది తిరిగిన ప్రాంతమంతా తన అధికారంలో ఉందని ప్రకటించడం. శాతకర్ణి రెండుసార్లు చేశాడంటే, ఆయన తన శక్తిని రెండుసార్లు చాటుకున్నాడని అర్థం.
4. హాలుడు – గాథాసప్తశతి, శాతవాహన సాహిత్యం (Hala and Gathasaptasati)
శాతవాహన వంశంలో 17వ రాజు హాలుడు (Hala). యుద్ధాల కంటే సాహిత్యానికి ఆయన ప్రసిద్ధుడు. ఆయన పాలన సుమారు 5 ఏళ్లు మాత్రమే అని పురాణాలు చెబుతాయి. కానీ ఆయన పేరు భారతీయ సాహిత్య చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది.
ముఖ్య విషయాలు
- గాథాసప్తశతి (Gathasaptasati / Gaha Sattasai): హాలుడు సంకలనం చేసిన గ్రంథం.
- మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతం (Maharashtri Prakrit) భాషలో ఉంది.
- 700 గాథలు (చిన్న పద్యాలు) ఉంటాయి. 'సప్తశతి' అంటే ఏడు వందలు.
- గ్రామీణ జీవితం, ప్రేమ, ప్రకృతి, రైతుల జీవనం గురించి చెబుతుంది.
- బిరుదు: సాహిత్యాన్ని, కవులను ఆదరించినందుకు హాలుడిని 'కవివత్సలుడు' అంటారు.
- లీలావతి (Lilavati): కుతూహలుడు రాసిన ప్రాకృత కావ్యం. ఇందులో హాలుడు సింహళ రాకుమారి లీలావతిని వివాహం చేసుకున్న కథ ఉంది.
- ఇతర రచనలు (సంప్రదాయం ప్రకారం):
- గుణాఢ్యుడు – 'బృహత్కథ' (పైశాచీ ప్రాకృతంలో). ఇది ఇప్పుడు అందుబాటులో లేదు; దాని సంస్కృత రూపాలు మాత్రమే ఉన్నాయి.
- శర్వవర్మ – 'కాతంత్ర వ్యాకరణం' (సంస్కృత వ్యాకరణం). రాజుకు సులభంగా సంస్కృతం నేర్పడానికి రాశాడని కథ.
- శాతవాహనుల భాష: రాజ భాష ప్రాకృతం, లిపి బ్రాహ్మీ. శాసనాలన్నీ దాదాపు ప్రాకృతంలోనే ఉన్నాయి.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఈరోజు ఎవరైనా వందలాది ఉత్తమ కవితలను ఎంచి ఒక పుస్తకంగా తెస్తే దాన్ని 'సంకలనం' అంటాం. హాలుడు చేసింది అదే – 700 ఉత్తమ గాథలను ఒకచోట చేర్చాడు.
5. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి – నాసిక్ ప్రశస్తి, బిరుదులు (Gautamiputra Satakarni)
శాతవాహనుల్లో అత్యంత గొప్ప రాజు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (Gautamiputra Satakarni). ఆయన 23వ రాజు అని చెబుతారు. సుమారు క్రీ.శ. 106 – 130 మధ్య పాలించాడని ఒక అభిప్రాయం (కొందరు ఇంకా ముందు తేదీలు చెబుతారు).
శకుల చేతిలో పోయిన శాతవాహన ప్రతిష్ఠను తిరిగి నిలబెట్టాడు.
ముఖ్య విషయాలు
- నాసిక్ శాసనం (Nasik Prashasti): ఆయన తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ, మనుమడు వాసిష్ఠీపుత్ర పులోమావి 19వ పాలనా సంవత్సరంలో వేయించింది. గౌతమీపుత్రుని విజయాలు, బిరుదులు ఇందులో ఉన్నాయి.
- ముఖ్య బిరుదులు:
- త్రిసముద్రతోయపీతవాహన – ఆయన గుర్రాలు మూడు సముద్రాల నీళ్లు తాగాయి
- శక-యవన-పహ్లవ నిషూదన – శకులు, గ్రీకులు, పార్థియన్లను నాశనం చేసినవాడు
- క్షత్రియ దర్ప మాన మర్దన – క్షత్రియుల గర్వాన్ని అణచినవాడు
- శాతవాహన కుల యశః ప్రతిష్ఠాపనకర – శాతవాహన వంశ కీర్తిని తిరిగి నిలిపినవాడు
- ఏకబ్రాహ్మణ – అసమాన బ్రాహ్మణుడు
- నహపాణునిపై విజయం: క్షహరాట వంశానికి చెందిన శక రాజు నహపాణుడిని (Nahapana) ఓడించాడు.
- జోగల్‌తంబి (నాసిక్ దగ్గర) నాణేల నిధిలో నహపాణుని నాణేలపై గౌతమీపుత్రుడు తన ముద్ర తిరిగి వేయించిన (Restruck) నాణేలు దొరికాయి.
- సామాజిక విధానం: వర్ణ సంకరాన్ని (కులాల కలయిక) ఆపానని నాసిక్ శాసనం చెబుతుంది.
- దానాలు: బౌద్ధ భిక్షువులకు నాసిక్ దగ్గర భూములు, గుహలు దానం చేశాడు.
- శక శకం:
- క్రీ.శ. 78 నుంచి మొదలైన శక శకాన్ని ప్రజల్లో 'శాలివాహన శకం' అంటారు. కానీ దీన్ని శాతవాహనులు ప్రారంభించారని చరిత్రకారులు అంగీకరించరు
- చాలామంది కనిష్కుడితో ముడిపెడతారు.
6. వాసిష్ఠీపుత్ర పులోమావి, యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి – చివరి గొప్ప రాజులు (Pulumavi and Yajna Sri)
గౌతమీపుత్రుని తర్వాత ఆయన కుమారుడు వాసిష్ఠీపుత్ర పులోమావి (Vasishthiputra Pulumavi) రాజయ్యాడు. ఆయన కాలంలో శాతవాహనుల దృష్టి తూర్పు వైపు – కృష్ణా లోయ (ఆంధ్ర) వైపు ఎక్కువగా మళ్లింది. చివరి గొప్ప రాజు యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి.
ముఖ్య విషయాలు
- వాసిష్ఠీపుత్ర పులోమావి (సుమారు క్రీ.శ. 130 – 154, ఒక అభిప్రాయం):
- నాసిక్ శాసనం ఆయన 19వ పాలనా సంవత్సరంలో వేయించారు.
- గ్రీకు భూగోళవేత్త టాలెమీ 'బైథన్ (పైఠాన్) ను పాలించే సిరి టాలెమాయోస్' అని ఈయననే పేర్కొన్నాడని భావిస్తారు.
- అమరావతి, మ్యాకదోని (బళ్లారి) లో ఈయన శాసనాలు ఉన్నాయి. ఆంధ్ర ప్రాంతంపై పట్టు బలపడింది.
- రుద్రదాముని జునాగఢ్ శాసనం (క్రీ.శ. 150): శక రాజు రుద్రదాముడు దక్షిణాపథపతి శాతకర్ణిని రెండుసార్లు ఓడించినా, దగ్గరి బంధుత్వం వల్ల నాశనం చేయలేదని చెప్పుకున్నాడు.
- వాసిష్ఠీపుత్ర శాతకర్ణి రుద్రదాముని కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నట్లు కన్హేరి శాసనం చెబుతుంది.
- యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి (సుమారు క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివర):
- శకుల నుంచి పోయిన పశ్చిమ ప్రాంతాలను తిరిగి గెలిచాడు.
- ఓడ బొమ్మ ఉన్న నాణేలు (Ship coins) వేయించాడు – సముద్ర వ్యాపారానికి, నౌకా బలానికి గుర్తు.
- ప్రకాశం జిల్లా చినగంజాం దగ్గర ఈయన శాసనం దొరికింది.
- ఆచార్య నాగార్జునుడు 'సుహృల్లేఖ' (స్నేహితునికి లేఖ) ఈయనకే రాశాడని సంప్రదాయం (కొందరు చరిత్రకారులు దీన్ని ప్రశ్నిస్తారు).
- పతనం: యజ్ఞశ్రీ తర్వాత విజయ, చంద్రశ్రీ, పులోమావి IV వంటి బలహీన రాజులు వచ్చారు. సుమారు క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రాజ్యం ముక్కలైంది.
- తూర్పున (కృష్ణా లోయ) – ఇక్ష్వాకులు
- పశ్చిమాన – అభీరులు
- దక్షిణ-పశ్చిమాన – చుటులు
- దక్షిణాన – పల్లవులు
7. శాతవాహనుల రాజధానులు & పరిపాలన – ప్రతిష్ఠానం, ధాన్యకటకం (Capitals and Administration)
శాతవాహనులు పెద్ద రాజ్యాన్ని రాజు, అమాత్యులు, సామంతుల సహాయంతో పాలించారు. వీరి పాలనా విధానం మౌర్యుల కంటే సరళంగా, స్థానిక అధికారులకు ఎక్కువ బాధ్యత ఇచ్చేలా ఉంది.
ముఖ్య విషయాలు
- రాజధానులు:
- ప్రతిష్ఠానం (Pratishthana) – ప్రస్తుత పైఠాన్, గోదావరి తీరం, మహారాష్ట్ర
- ధాన్యకటకం (Dhanyakataka) – ప్రస్తుత ధరణికోట/అమరావతి, కృష్ణా తీరం, పల్నాడు-గుంటూరు ప్రాంతం
- శ్రీకాకుళం (కృష్ణా జిల్లా) తొలి రాజధాని అని ఒక సంప్రదాయం ఉంది; కోటిలింగాల కూడా తొలి కేంద్రం అని కొందరి అభిప్రాయం.
- రాజు: వంశపారంపర్య రాజరికం. రాజు ధర్మశాస్త్రాల ప్రకారం పాలించాలనే భావన ఉంది. యువరాజు రాజుకు సహాయం చేసేవాడు.
- రాజ్య విభజన: రాజ్యాన్ని 'ఆహారాలు' (Aharas – జిల్లాలు) గా విభజించారు. వీటిని 'అమాత్యులు' పాలించారు.
- గ్రామం చిన్న పాలనా విభాగం. గ్రామ పెద్దను 'గ్రామికుడు' అనేవారు.
- అధికారులు:
- మహామాత్రుడు – ప్రత్యేక పనుల అధికారి
- భాండాగారికుడు – కోశాధికారి (Treasurer)
- హేరణికుడు – నగదు వ్యవహారాల అధికారి
- మహాసేనాపతి – సైన్యాధిపతి
- లేఖకుడు – కార్యదర్శి; నిబంధకారుడు – పత్రాలు నమోదు చేసేవాడు
- సామంతులు (Feudatories): మహారథులు, మహాభోజులు, మహాతలవరులు. వీరిలో కొందరు తమ పేరుతో నాణేలు కూడా వేయించారు.
- భూదానాలు: బ్రాహ్మణులకు, బౌద్ధ భిక్షువులకు పన్ను మినహాయింపులతో భూమి దానం చేసే పద్ధతి శాతవాహనులతోనే బలపడింది. దానం ఇచ్చిన భూమిలో రాజ అధికారులు జోక్యం చేసుకోకూడదని శాసనాలు చెబుతాయి.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఈరోజు రాష్ట్రం → జిల్లా → గ్రామం ఉన్నట్లే, శాతవాహనుల కాలంలో రాజ్యం → ఆహారం → గ్రామం ఉండేవి. జిల్లా కలెక్టర్ లాంటివాడు అమాత్యుడు.
8. శాతవాహనుల కాలం – సమాజం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, వ్యాపారం (Society, Economy and Trade)
శాతవాహనుల కాలంలో దక్కన్ ప్రాంతం వ్యవసాయం, చేతివృత్తులు, విదేశీ వ్యాపారంతో బాగా అభివృద్ధి చెందింది. రోమ్‌తో జరిగిన సముద్ర వ్యాపారం ఈ కాలపు ప్రత్యేకత.
ముఖ్య విషయాలు
- సమాజం:
- చాతుర్వర్ణ వ్యవస్థ ఉంది. గౌతమీపుత్రుడు వర్ణ సంకరాన్ని ఆపానని చెప్పుకున్నాడు.
- రాజులు తల్లి పేరుతో పిలవబడ్డారు; రాణులు, స్త్రీలు స్వతంత్రంగా దానాలు చేశారు (నాగనిక, గౌతమీ బాలశ్రీ). అయినా సమాజం పితృస్వామ్యమే.
- శకులు వంటి విదేశీయులు స్థానిక సమాజంలో కలిసిపోయారు.
- వ్యవసాయం: వరి, పత్తి, చెరకు, పప్పుధాన్యాలు పండించారు. ఇనుప నాగళ్లు వాడకం పెరిగింది.
- వృత్తి సంఘాలు (Guilds / శ్రేణులు): నేతగాళ్లు, కుమ్మరులు, నూనె తీసేవారు (తిలపిష్టకులు) వంటి వారికి సంఘాలు ఉండేవి.
- సంఘాలు బ్యాంకుల్లా డిపాజిట్లు స్వీకరించి వడ్డీ ఇచ్చేవి. నాసిక్ శాసనంలో నేతగాళ్ల సంఘం వద్ద డబ్బు జమ చేసిన వివరాలు ఉన్నాయి.
- 'నిగమ' అంటే వర్తకుల సంఘం / పట్టణ సభ.
- నాణేలు:
- సీసం నాణేలు ఎక్కువ
- రాగి, పోటిన్, వెండి నాణేలు కూడా ఉన్నాయి. 'కార్షాపణం' ఒక నాణెం పేరు. వెండి నాణేలపై రాజుల ముఖచిత్రాలు ఉన్నాయి.
- ఓడరేవులు:
- పశ్చిమ తీరం – భరుకచ్ఛ (బ్రోచ్), సోపార, కల్యాణ్
- తూర్పు తీరం – ఘంటసాల, కోడూరు, మైసోలియా (కృష్ణా ముఖద్వారం ప్రాంతం)
- రోమ్ వ్యాపారం: మసాలాలు, ముత్యాలు, మస్లిన్ బట్టలు, దంతం ఎగుమతి అయ్యాయి. బదులుగా బంగారం, వెండి, మద్యం వచ్చాయి. ఆంధ్ర, తెలంగాణ ప్రాంతాల్లో రోమన్ నాణేలు దొరికాయి.
- పట్టణాలు: ధాన్యకటకం, ప్రతిష్ఠానం, కోటిలింగాల, ధూళికట్ట, పెద్దబంకూరు (తెలంగాణ) వంటి పట్టణ కేంద్రాలు వెలిశాయి.
9. శాతవాహనుల మతం, కళలు – అమరావతి స్తూపం (Religion and Art under Satavahanas)
శాతవాహన రాజులు వైదిక మతాన్ని అనుసరించారు, కానీ బౌద్ధ మతాన్ని కూడా బాగా ఆదరించారు. రాజులు యాగాలు చేస్తే, రాణులు, వర్తకులు, సామాన్యులు బౌద్ధ స్తూపాలు, విహారాలకు దానాలు చేశారు. ఈ మత సహనమే ఈ కాలపు గొప్పతనం.
ముఖ్య విషయాలు
- వైదిక మతం: శాతకర్ణి I అశ్వమేధ, రాజసూయ యాగాలు చేశాడు. గౌతమీపుత్రుడు 'ఏకబ్రాహ్మణ' అని చెప్పుకున్నాడు. ఇంద్రుడు, వాసుదేవుడు, సంకర్షణుడు వంటి దేవతల ప్రస్తావన నానాఘాట్ శాసనంలో ఉంది.
- బౌద్ధ మత ఆదరణ:
- పశ్చిమ దక్కన్‌లో రాతి గుహలు – కార్లే, నాసిక్, కన్హేరి, భాజా, జున్నార్ (చైత్యాలు, విహారాలు).
- ఆంధ్రలో స్తూపాలు – అమరావతి, భట్టిప్రోలు, జగ్గయ్యపేట, ఘంటసాల.
- ఆచార్య నాగార్జునుడు ఈ కాలం చివరలో జీవించాడని సంప్రదాయం.
- అమరావతి మహాస్తూపం (Amaravati Mahachaitya): ధాన్యకటకం దగ్గర ఉంది. శాతవాహనుల కాలంలో పెద్దదిగా విస్తరించి, అందమైన శిల్ప ఫలకాలతో అలంకరించారు.
- అమరావతి శిల్ప శైలి (Amaravati School of Art):
- తెల్లని-ఆకుపచ్చ సున్నపురాయి (పల్నాడు పాలరాయి) వాడారు.
- బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలు, జాతక కథలు చెక్కారు.
- తొలి దశలో బుద్ధుడిని చిహ్నాలతో (బోధి వృక్షం, పాదాలు, సింహాసనం), తర్వాత మానవ రూపంలో చూపించారు.
- గాంధార, మథుర శైలులతో పాటు భారతదేశపు మూడు ప్రధాన శిల్ప శైలుల్లో ఒకటిగా చెబుతారు.
- వాస్తుకళ: చైత్యగృహం (ప్రార్థనా మందిరం), విహారం (భిక్షువుల నివాసం), స్తూపం (అస్థికలపై గుమ్మటం) – ఈ మూడు ముఖ్య నిర్మాణాలు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒకే ఇంట్లో తండ్రి గుడికి, తల్లి మరో ప్రార్థనా స్థలానికి వెళ్లినా ఇంట్లో గొడవ లేనట్లు – శాతవాహన రాజులు యాగాలు చేస్తూనే బౌద్ధానికి దానాలు ఇచ్చారు.