చరిత్ర పూర్వ ఆంధ్ర (Prehistoric Andhra)

రాత (లిపి) పుట్టకముందు మనుషులు ఎలా బ్రతికారో తెలిపే కాలాన్ని చరిత్ర పూర్వ యుగం (Prehistoric Age) అంటారు. ఈ కాలానికి రాతపూర్వక ఆధారాలు లేవు. రాతి పనిముట్లు, ఎముకలు, కుండ పెంకులు, సమాధులు మాత్రమే మనకు ఆధారాలు.

ఆంధ్ర ప్రాంతంలో ఈ యుగానికి చెందిన చాలా స్థావరాలు బయటపడ్డాయి.

• యుగాల విభజన: పనిముట్ల ఆధారంగా చరిత్ర పూర్వ యుగాన్ని ఇలా విభజిస్తారు:
• పాత రాతి యుగం (Paleolithic) – వేట, ఆహార సేకరణ
• మధ్య రాతి యుగం (Mesolithic) – చిన్న రాతి పనిముట్లు (Microliths)
• కొత్త రాతి యుగం (Neolithic) – వ్యవసాయం, పశుపోషణ మొదలు
• బృహత్ శిలా యుగం (Megalithic) – ఇనుము వాడకం, పెద్ద రాళ్ల సమాధులు
• రాబర్ట్ బ్రూస్ ఫుట్ (Robert Bruce Foote): బ్రిటిష్ భూగర్భ శాస్త్రవేత్త. 1863లో మద్రాసు దగ్గర పల్లవరంలో పాత రాతి యుగపు చేతి గొడ్డలిని కనుగొన్నారు. అందుకే ఆయనను 'భారత చరిత్ర పూర్వ యుగ పితామహుడు (Father of Indian Prehistory)' అంటారు.
• కర్నూలు గుహలు: ఫుట్ 1884లో తన కుమారుడితో కలిసి కర్నూలు జిల్లాలోని బిల్లసర్గం గుహలను పరిశీలించారు.
• ముఖ్య నదీ లోయలు: కృష్ణా, గోదావరి, తుంగభద్ర, పెన్నా, గుండ్లకమ్మ నదుల ఒడ్డున ఎక్కువ స్థావరాలు దొరికాయి.
• ఇతర పరిశోధకులు: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత పురావస్తు శాఖ (ASI), రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ, ఎం.ఎల్.కె. మూర్తి వంటి పరిశోధకులు అనేక తవ్వకాలు చేశారు.

పాత రాతి యుగం (Paleolithic Age) లో మనుషులు వేటాడి, పండ్లు, దుంపలు సేకరించి బ్రతికారు. వ్యవసాయం తెలియదు. గుహల్లో, చెట్ల కింద నివసించారు. పెద్ద, మొరటు రాతి పనిముట్లు వాడారు.

• మూడు దశలు:
  1. తొలి పాత రాతి యుగం (Lower) – చేతి గొడ్డళ్లు (Hand axes), చీలికలు (Cleavers)
  2. మధ్య పాత రాతి యుగం (Middle) – పెచ్చులతో చేసిన గీకుడు రాళ్లు (Scrapers, Flakes)
  3. చివరి పాత రాతి యుగం (Upper) – పలుచని బ్లేడ్లు (Blades), బ్యూరిన్లు, ఎముక పనిముట్లు
• బిల్లసర్గం గుహలు (Billa Surgam Caves): కర్నూలు జిల్లా బేతంచెర్ల దగ్గర ఉన్నాయి. ఇక్కడ రాతి పనిముట్లతో పాటు అంతరించిపోయిన జంతువుల శిలాజాలు (Fossils) దొరికాయి.
• ముచ్చట్ల చింతామణి గవి (Muchchatla Chintamanu Gavi): కర్నూలు గుహల్లో ఒకటి. ఇక్కడ చివరి పాత రాతి యుగపు ఎముక పనిముట్లు (Bone tools) దొరికాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో ఎముక పనిముట్లకు ఇది ముఖ్య స్థావరం.
• జ్వాలాపురం (Jwalapuram): కర్నూలు జిల్లా. సుమారు 74,000 ఏళ్ల క్రితం ఇండోనేషియాలోని టోబా అగ్నిపర్వతం (Toba eruption) పేలుడు బూడిద పొర ఇక్కడ దొరికింది. ఆ బూడిద పొరకు కింద, పైన కూడా రాతి పనిముట్లు దొరికాయి.
• బెలూం గుహలు (Belum Caves): కర్నూలు జిల్లా కొలిమిగుండ్ల దగ్గర. దేశంలోని పొడవైన సహజ గుహల్లో ఒకటి. 1884లో ఫుట్ దీని గురించి ప్రస్తావించారు.
• ఇతర స్థావరాలు: నాగార్జునకొండ (కృష్ణా లోయ), గిద్దలూరు (ప్రకాశం), రేణిగుంట (చిత్తూరు) లో చివరి పాత రాతి యుగపు బ్లేడ్ పనిముట్లు దొరికాయి.

పాత రాతి యుగానికి, కొత్త రాతి యుగానికి మధ్య ఉన్న మార్పు కాలమే మధ్య రాతి యుగం (Mesolithic Age). ఈ కాలంలో వాతావరణం వెచ్చగా మారింది. మనుషులు చిన్న, పదునైన రాతి ముక్కలను కర్రలకు అతికించి బాణాలు, ఈటెలుగా వాడారు.

• సూక్ష్మ శిలా పనిముట్లు (Microliths): 1 నుంచి 5 సెం.మీ. పొడవు ఉండే చిన్న రాతి పనిముట్లు. ఇవే ఈ యుగపు ప్రత్యేక గుర్తు.
• త్రిభుజాకారం, అర్ధచంద్రాకారం (Lunates), బ్లేడ్ల రూపంలో ఉంటాయి.
• ఎక్కువగా చెర్ట్ (Chert), క్వార్ట్జ్ (Quartz) రాళ్లతో చేశారు.
• జీవన విధానం:
  1. వేట, చేపలు పట్టడం, ఆహార సేకరణ కొనసాగాయి.
  2. జంతువులను మచ్చిక చేయడం (Domestication) ఈ యుగంలోనే మొదలైంది. కుక్క మొదట మచ్చిక చేసిన జంతువుగా భావిస్తారు.
  3. చనిపోయినవారిని పూడ్చిపెట్టే పద్ధతి కనిపిస్తుంది.
• ఆంధ్ర స్థావరాలు: నాగార్జునకొండ, కర్నూలు, చిత్తూరు, ప్రకాశం ప్రాంతాలతో పాటు కృష్ణా, గోదావరి నదీ తీరాల్లో చాలా చోట్ల సూక్ష్మ శిలలు దొరికాయి.
• శిలా చిత్రాలు (Rock Art): రాతి గుహల గోడలపై వేట దృశ్యాలు, జంతువుల బొమ్మలు గీశారు.
• కర్నూలు జిల్లా కేతవరం దగ్గర శిలా చిత్రాలు ఉన్నాయి.
• తెలంగాణలో పాండవుల గుట్ట (జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లా) శిలా చిత్రాలకు ప్రసిద్ధి.
• ఈ చిత్రాలు ఒకే కాలానివి కావు
• వేర్వేరు యుగాలవి కలిసి ఉండవచ్చు.

కొత్త రాతి యుగం (Neolithic Age) లో మనిషి ఆహారాన్ని సేకరించేవాడి నుంచి ఉత్పత్తి చేసేవాడిగా మారాడు. వ్యవసాయం, పశుపోషణ, స్థిర నివాసం మొదలయ్యాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో ఈ యుగం సుమారు క్రీ.పూ. 3000 – క్రీ.పూ.

1000 మధ్య ఉందని భావిస్తారు (తేదీలపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి).

• లక్షణాలు:
  1. నునుపుగా మెరుగుపెట్టిన రాతి గొడ్డళ్లు (Polished stone axes / Celts)
  2. రాగి, జొన్న వంటి చిరుధాన్యాలు, ఉలవలు పండించారు.
  3. పశువులు (ఆవులు, ఎద్దులు), మేకలు, గొర్రెలు పెంచారు.
  4. చేతితో చేసిన బూడిద రంగు కుండలు (Handmade grey ware)
  5. గుండ్రటి గుడిసెలు, కొన్నిచోట్ల గుంట ఇళ్లు (Pit dwellings)
• బూడిద దిబ్బలు (Ash Mounds): దక్షిణ భారత కొత్త రాతి యుగపు ప్రత్యేక గుర్తు. పశువుల దొడ్లలో పోగైన పేడను కాల్చడం వల్ల ఈ దిబ్బలు ఏర్పడ్డాయి.
• ఉట్నూరు (Utnur): మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతం (ప్రస్తుత తెలంగాణ). 1957లో ఎఫ్.ఆర్. ఆల్చిన్ (F.R. Allchin) తవ్వకాలు చేశారు. బూడిద దిబ్బలు పశువుల దొడ్లు అని నిరూపించారు.
• బూడిహాళ్ (Budihal): కర్ణాటక రాష్ట్రం కలబురగి (గుల్బర్గా) జిల్లా. ఇది ఆంధ్రలో లేకపోయినా దక్కన్ కొత్త రాతి సంస్కృతిలో భాగం. ఇక్కడ పశువులను కోసే స్థలం (Butchering floor), బూడిద దిబ్బ బయటపడ్డాయి. కె. పద్దయ్య తవ్వకాలు చేశారు.
• ఆంధ్రలో ఇతర స్థావరాలు: నాగార్జునకొండ (పల్నాడు), పాలవాయి (అనంతపురం), వీరాపురం (కర్నూలు).

చనిపోయినవారి సమాధుల చుట్టూ, పైన పెద్ద పెద్ద రాళ్లను నిలబెట్టే సంస్కృతిని బృహత్ శిలా సంస్కృతి (Megalithic Culture) అంటారు. 'మెగా' అంటే పెద్ద, 'లిథ్' అంటే రాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో ఇది ఇనుప యుగంతో (Iron Age) కలిసి వచ్చింది. సుమారు క్రీ.పూ.

1000 నుంచి క్రీ.పూ. 300 వరకు ఈ సంస్కృతి ఉందని భావిస్తారు.

• సమాధుల రకాలు:
  1. సిస్ట్ (Cist) – నాలుగు రాతి పలకలతో పెట్టె లాంటి సమాధి
  2. డాల్మెన్ (Dolmen) – నిలువు రాళ్లపై పెద్ద రాతి పలక (టేబుల్ ఆకారం)
  3. మెన్హిర్ (Menhir) – ఒకే పొడవైన రాయిని నిలబెట్టడం
  4. కెయిర్న్ వృత్తం (Cairn circle) – సమాధి చుట్టూ రాళ్ల వలయం
  5. కలశ సమాధులు (Urn burials) – పెద్ద మట్టి కుండల్లో అస్థికలు
• స్థానిక పేర్లు: గ్రామాల్లో ఈ సమాధులను 'పాండవుల గుళ్లు', 'రాక్షస గుళ్లు' అని పిలుస్తారు.
• పనిముట్లు, కుండలు: ఇనుప పనిముట్లు (గొడ్డళ్లు, కత్తులు, బాణం మొనలు), నలుపు-ఎరుపు కుండలు (Black and Red Ware) సమాధుల్లో దొరికాయి.
• ఆంధ్ర ప్రాంత స్థావరాలు:
  1. నాగార్జునకొండ, అమరావతి (ఆంధ్రప్రదేశ్)
  2. ఏలేశ్వరం (నల్గొండ), కదంబాపూర్ (కరీంనగర్), పోచంపాడు (నిజామాబాద్) (తెలంగాణ).
• ముడుమాల (Mudumala): తెలంగాణలోని నారాయణపేట జిల్లా. వందలాది మెన్హిర్లు ఉన్నాయి. కొన్ని రాళ్ల అమరిక సప్తర్షి మండలాన్ని పోలి ఉందని కొందరు పరిశోధకులు భావిస్తారు.
• ప్రాముఖ్యం: ఈ సంస్కృతి తర్వాతే శాతవాహనుల కాలపు చారిత్రక యుగం మొదలైంది. అనేక బృహత్ శిలా స్థావరాలపైనే తర్వాత పట్టణాలు వెలిశాయి.

'ఆంధ్ర' అనే పేరు మొదటిసారి ఐతరేయ బ్రాహ్మణం (Aitareya Brahmana) లో కనిపిస్తుంది. ఇది ఋగ్వేదానికి చెందిన బ్రాహ్మణ గ్రంథం. అప్పుడు 'ఆంధ్ర' అనేది ఒక ప్రాంతం పేరు కాదు, ఒక జాతి (తెగ) పేరు.

• విశ్వామిత్రుని కథ: శునఃశేఫుడిని విశ్వామిత్రుడు దత్తత తీసుకున్నాడు. దీన్ని ఆయన 50 మంది కుమారులు ఒప్పుకోలేదు. కోపించిన విశ్వామిత్రుడు వాళ్లు ఆర్యావర్తం సరిహద్దుల్లో జీవించాలని శపించాడు.
• ఆ కుమారుల సంతతే ఆంధ్రులు, పుండ్రులు, శబరులు, పుళిందులు, మూతిబులు అని గ్రంథం చెబుతుంది.
• ఈ గ్రంథం వేదకాలం చివరిది అని భావిస్తారు (కచ్చితమైన తేదీపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి).
• ఇతిహాసాలు, పురాణాలు: మహాభారతం, పురాణాల్లో కూడా ఆంధ్రుల ప్రస్తావన ఉంది.
• మెగస్తనీస్ (Megasthenes): చంద్రగుప్త మౌర్యుని ఆస్థానంలో గ్రీకు రాయబారి. ఆయన రచన 'ఇండికా' ఆధారంగా ప్లినీ (Pliny) ఇలా రాశాడు:
• ఆంధ్రులకు 30 కోటలు గల పట్టణాలు ఉన్నాయి.
• 1,00,000 కాల్బలం, 2,000 అశ్వికులు, 1,000 ఏనుగుల సైన్యం ఉంది.
• అశోకుని శాసనాలు: అశోకుని 13వ శిలా శాసనంలో ఆంధ్రులు, పుళిందులు ఆయన రాజ్యంలోని ప్రజలుగా పేర్కొనబడ్డారు.
• కర్నూలు జిల్లాలో ఎర్రగుడి, రాజుల మందగిరి వద్ద అశోకుని శాసనాలు ఉన్నాయి.
• అమరావతిలో అశోకుని స్తంభ శాసన ముక్క దొరికింది.

క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో ఉత్తర భారతదేశంలో 16 మహాజనపదాలు (Mahajanapadas) ఉండేవి. వీటి జాబితా బౌద్ధ గ్రంథం అంగుత్తర నికాయ (Anguttara Nikaya) లో ఉంది. ఈ 16లో వింధ్య పర్వతాలకు దక్షిణాన ఉన్నది ఒక్క అస్సకం (Assaka / Ashmaka) మాత్రమే.

• స్థానం: గోదావరి నదీ తీరంలో ఉంది. ఇది ప్రస్తుత తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర ప్రాంతాల్లో విస్తరించి ఉండేదని భావిస్తారు.
• రాజధాని: పోతన / పోతలి (Potana / Potali). దీన్ని తెలంగాణలోని నిజామాబాద్ జిల్లా బోధన్‌గా చాలామంది చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు.
• సంస్కృత పేరు: అశ్మక. 'అశ్మ' అంటే రాయి – రాతి నేల ప్రాంతం కావచ్చని ఒక అభిప్రాయం.
• బావరి కథ (Bavari): బౌద్ధ గ్రంథం సుత్తనిపాతం (Sutta Nipata) ప్రకారం:
• అస్సక, ములక రాజ్యాల సరిహద్దులో గోదావరి ఒడ్డున బావరి అనే బ్రాహ్మణుడు ఆశ్రమం నిర్మించుకున్నాడు.
• బుద్ధుని గురించి విని, తన 16 మంది శిష్యులను బుద్ధుని దగ్గరకు పంపాడు.
• దీని ద్వారా బుద్ధుని కాలంలోనే దక్షిణాదికి బౌద్ధ ఆలోచనలు చేరాయని తెలుస్తుంది.
• పొరుగు రాజ్యం ములక (Mulaka): దీని రాజధాని ప్రతిష్ఠానం (పైఠాన్) అని భావిస్తారు. తర్వాత ఇదే శాతవాహనుల రాజధాని అయింది.
• ప్రాముఖ్యం: అస్సకం ఉత్తర, దక్షిణ భారతదేశాల మధ్య వ్యాపార, సాంస్కృతిక వారధిగా ఉంది. తర్వాతి కాలంలో శాతవాహన రాజ్యానికి ఈ ప్రాంతమే పునాది అయింది.