భారతదేశం – పరిమాణం & స్థానం (India – Size and Location)

భారతదేశం అతి ప్రాచీన నాగరికతల్లో ఒకటి. గత ఐదు దశాబ్దాల్లో వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, సాంకేతికత, మొత్తం ఆర్థికాభివృద్ధి రంగాల్లో ఈ దేశం అద్భుతంగా ముందుకు సాగింది; ప్రపంచ చరిత్ర నిర్మాణంలోనూ గణనీయమైన పాత్ర పోషించింది.

ఈ అధ్యాయంలో దేశ స్థానం, పరిమాణం, ప్రపంచంతో, పొరుగు దేశాలతో ఉన్న సంబంధాలను చదువుతాం.

• అర్ధగోళం: భారతదేశం పూర్తిగా ఉత్తరార్ధగోళంలో (Northern Hemisphere) ఉంది.
• అక్షాంశ విస్తరణ (Latitudinal extent): ప్రధాన భూభాగం 8°4' ఉత్తరం నుంచి 37°6' ఉత్తరం వరకు విస్తరించింది.
• రేఖాంశ విస్తరణ (Longitudinal extent): 68°7' తూర్పు నుంచి 97°25' తూర్పు వరకు విస్తరించింది.
• తీవ్ర డిగ్రీలు:
  1. ఉత్తర తీవ్ర అక్షాంశం 37°6' ఉ.
  2. ప్రధాన భూభాగ దక్షిణ అక్షాంశం 8°4' ఉ.
  3. పశ్చిమ తీవ్ర రేఖాంశం 68°7' తూ.
  4. తూర్పు తీవ్ర రేఖాంశం 97°25' తూ.
• రెండు విస్తరణలూ సమానమే: ప్రధాన భూభాగం అక్షాంశ, రేఖాంశ విస్తరణలు రెండూ సుమారు 30° చొప్పున ఉన్నాయి. అయినా తూర్పు–పడమరల విస్తీర్ణం ఉత్తర–దక్షిణాల కంటే తక్కువగా కనిపిస్తుంది.
• ప్రపంచ పటంలో స్థానం: భారతదేశం ఆసియా ఖండంలో, హిందూ మహాసముద్రం తలభాగంలో ఉంది (పుస్తకంలోని 'ప్రపంచంలో భారత్' పటం ఆధారంగా).

కర్కాటక రేఖ (Tropic of Cancer) భారతదేశం గుండా వెళ్తుంది. అలాగే దేశానికి ప్రధాన భూభాగంతో పాటు రెండు ద్వీప సమూహాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ అంశాలన్నీ పటం ఆధారిత ప్రశ్నల్లో తరచూ వస్తాయి.

• కర్కాటక రేఖ: 23°30' ఉత్తర అక్షాంశం. ఇది దేశాన్ని దాదాపు రెండు సమాన భాగాలుగా విభజిస్తుంది.
• ద్వీప సమూహాలు:
  1. అండమాన్, నికోబార్ దీవులు (Andaman and Nicobar) – ప్రధాన భూభాగానికి ఆగ్నేయంలో బంగాళాఖాతంలో ఉన్నాయి.
  2. లక్షద్వీప్ దీవులు (Lakshadweep) – ప్రధాన భూభాగానికి నైరుతిలో అరేబియా సముద్రంలో ఉన్నాయి.
• ఇందిరా పాయింట్ (Indira Point): భారత యూనియన్ దక్షిణ కొన. 2004లో సునామీ సమయంలో ఇది సముద్రంలో మునిగిపోయింది.
• పాఠ్యపుస్తక ప్రశ్నల సారాంశం:
  1. అరేబియా సముద్రంలోని ద్వీప సమూహం: లక్షద్వీప్.
  2. ఆగ్నేయ దిశలోని ద్వీప సమూహం: అండమాన్ & నికోబార్.
  3. కవరత్తి (Kavaratti) సందర్శించాలంటే వెళ్లాల్సిన కేంద్రపాలిత ప్రాంతం: లక్షద్వీప్.
• కర్కాటక రేఖ వెళ్లని రాష్ట్రం: పాఠ్య వ్యాయామంలో ఇచ్చిన ఎంపికల్లో (రాజస్థాన్, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, త్రిపుర) ఒడిశా గుండా కర్కాటక రేఖ వెళ్లదు.
• కర్కాటక రేఖ దాటే రాష్ట్రాలు (బయటి సమాచారం): గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, త్రిపుర, మిజోరం – మొత్తం 8 రాష్ట్రాలు.

భారతదేశం విశాలమైన దేశం. ఈ భాగం దేశ విస్తీర్ణం, ప్రపంచంలో దాని ర్యాంకు, దాని కంటే పెద్ద దేశాలను వివరిస్తుంది.

• భూభాగ విస్తీర్ణం: భారత భూభాగం వైశాల్యం 3.28 మిలియన్ చ.కి.మీ. (32.8 లక్షల చ.కి.మీ.).
• ప్రపంచ వాటా: ప్రపంచ మొత్తం భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో భారత్ వాటా సుమారు 2.4 శాతం.
• ర్యాంకు: విస్తీర్ణంలో భారత్ ప్రపంచంలో ఏడవ అతి పెద్ద దేశం (ఆధారం: ఐక్యరాజ్యసమితి డెమోగ్రాఫిక్ ఇయర్‌బుక్ 2015).
• భారత్ కంటే పెద్ద దేశాలు (ఆరు): రష్యా, కెనడా, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు, చైనా, బ్రెజిల్, ఆస్ట్రేలియా (ర్యాంకింగ్ క్రమం బయటి సమాచారంతో సరిచూసినది).
• పటం (Figure 1.2): ఏడు అతి పెద్ద దేశాలను చూపిస్తుంది.

భారతదేశానికి ఒకవైపు భూ సరిహద్దులు, మరోవైపు సుదీర్ఘ తీరరేఖ ఉన్నాయి. ఉత్తరాన పర్వతాలు, దక్షిణాన సముద్రం దేశానికి సహజ హద్దులు.

• భూ సరిహద్దు (Land boundary): సుమారు 15,200 కి.మీ.
• తీరరేఖ పొడవు (Coastline): ప్రధాన భూభాగ తీరరేఖ, అండమాన్–నికోబార్, లక్షద్వీప్ దీవుల తీరాలను కలుపుకుని మొత్తం 7,516.6 కి.మీ.
• ఉత్తర సరిహద్దులు: వాయవ్య, ఉత్తర, ఈశాన్య దిశల్లో భారత్‌ను యువ ముడుత పర్వతాలు (Young fold mountains) చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి.
• దక్షిణ భాగం ఆకారం: సుమారు 22° ఉత్తర అక్షాంశానికి దక్షిణాన భూభాగం సన్నబడుతూ (Taper) హిందూ మహాసముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోతుంది.
• సముద్రాల విభజన: ఈ దక్షిణ భూభాగం హిందూ మహాసముద్రాన్ని రెండు సముద్రాలుగా విభజిస్తుంది – పశ్చిమాన అరేబియా సముద్రం, తూర్పున బంగాళాఖాతం.
• మూడు సముద్రాల కలయిక: కన్యాకుమారి (Kanniyakumari) మూడు సముద్రాలు కలిసే చోట ఉంది (బయటి సమాచారం: అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతం, హిందూ మహాసముద్రం).
• అక్షాంశ విస్తరణ ప్రభావం:
  1. కన్యాకుమారి వద్ద పగలు–రాత్రి నిడివి తేడా అంతగా తెలియదు
  2. కాశ్మీర్‌లో ఆ తేడా స్పష్టంగా ఉంటుంది. కారణం అక్షాంశ విస్తరణ – దక్షిణం నుంచి ఉత్తరానికి వెళ్తున్న కొద్దీ పగలు–రాత్రి నిడివి తేడా పెరుగుతుంది.

భారతదేశం తూర్పు–పడమరలుగా విస్తరించి ఉండటం వల్ల తూర్పున ముందుగా సూర్యోదయం అవుతుంది. కానీ దేశమంతా గడియారాలు ఒకే సమయం చూపుతాయి. దీనికి కారణం ప్రామాణిక రేఖాంశం.

• సమయ వ్యత్యాసం: గుజరాత్ నుంచి అరుణాచల్ ప్రదేశ్ వరకు రెండు గంటల సమయ తేడా ఉంటుంది. అరుణాచల్‌లో సూర్యుడు గుజరాత్ కంటే రెండు గంటల ముందు ఉదయిస్తాడు.
• ప్రామాణిక రేఖాంశం (Standard Meridian of India): 82°30' తూర్పు రేఖాంశం.
• ఎక్కడి గుండా: ఈ రేఖాంశం ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మీర్జాపూర్ (Mirzapur) గుండా వెళ్తుంది.
• ప్రామాణిక సమయం: ఈ రేఖాంశం వద్ద స్థానిక సమయాన్నే దేశమంతటికీ ప్రామాణిక సమయంగా తీసుకుంటారు. అందుకే గుజరాత్‌లో, అరుణాచల్‌లో గడియారాలు ఒకే సమయం చూపుతాయి.
• రేయింబవళ్ల నిడివి: దక్షిణం నుంచి ఉత్తరం వెళ్తున్న కొద్దీ అక్షాంశ విస్తరణ రేయింబవళ్ల నిడివిని ప్రభావితం చేస్తుంది. కన్యాకుమారిలో తేడా తెలియదు, కాశ్మీర్‌లో తెలుస్తుంది.
• 82°30' తూ.ని ఎందుకు ఎంచుకున్నారు?:
  1. పాఠ్యపుస్తకం ఈ ప్రశ్న అడిగింది
  2. ఇది దేశం తూర్పు–పడమరల విస్తరణకు సుమారు మధ్యలో ఉండటమే కారణం (వివరణ బయటి సమాచారం).
• బయటి సమాచారం:
  1. భారత ప్రామాణిక సమయం (IST) గ్రీన్‌విచ్ కాలం (GMT) కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాలు ముందు ఉంటుంది
  2. 1° రేఖాంశానికి 4 నిమిషాల సమయ తేడా.

భారతదేశం ఆసియా ఖండానికి దక్షిణ విస్తరణ. భౌగోళికంగా తూర్పు, పశ్చిమ ఆసియాల మధ్య ఉండటం వల్ల దీనికి వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం లభించింది.

• కేంద్ర స్థానం: భారత భూభాగం తూర్పు ఆసియా, పశ్చిమ ఆసియాల మధ్య ఉంది.
• ట్రాన్స్ ఇండియన్ ఓషన్ మార్గాలు (Trans Indian Ocean routes):
  1. పశ్చిమాన ఐరోపా దేశాలను, తూర్పున తూర్పు ఆసియా దేశాలను కలిపే మార్గాలు
  2. ఇవి భారత్‌కు వ్యూహాత్మక కేంద్ర స్థానాన్ని ఇస్తాయి.
• దక్కన్ ద్వీపకల్పం (Deccan Peninsula): హిందూ మహాసముద్రంలోకి చొచ్చుకుని ఉండటంతో:
• పశ్చిమ తీరం ద్వారా పశ్చిమ ఆసియా, ఆఫ్రికా, ఐరోపాలతో సన్నిహిత సంబంధాలు.
• తూర్పు తీరం ద్వారా ఆగ్నేయ, తూర్పు ఆసియాలతో సన్నిహిత సంబంధాలు.
• హిందూ మహాసముద్రంలో స్థానం: ఈ సముద్రంపై ఇంత పొడవైన తీరరేఖ మరే దేశానికీ లేదు. ఈ ప్రముఖ స్థానం వల్లే ఈ మహాసముద్రానికి భారత్ పేరు (Indian Ocean) పెట్టడం సమంజసం.
• సూయజ్ కాలువ (Suez Canal): 1869లో తెరిచారు. దీని వల్ల భారత్ నుంచి ఐరోపాకు దూరం 7,000 కి.మీ. తగ్గింది.
• పాఠ్య వ్యాయామ ప్రశ్న: హిందూ మహాసముద్ర తలభాగంలో భారత్ కేంద్ర స్థానం ఎందుకు ముఖ్యం? – పశ్చిమ, తూర్పు దేశాలతో వాణిజ్యానికి, సంబంధాలకు ఈ స్థానం అనుకూలం.

భారతదేశానికి ప్రపంచంతో సంబంధాలు యుగాల నుంచి కొనసాగుతున్నాయి. సముద్ర మార్గాల కంటే భూ మార్గాల సంబంధాలు చాలా పాతవి.

• భూ మార్గాలు: ఉత్తరాన పర్వతాల మధ్య ఉన్న వివిధ కనుమలు (Passes) ప్రాచీన ప్రయాణికులకు దారులిచ్చాయి.
• సముద్ర మార్గాలు:
  1. మహాసముద్రాలు చాలా కాలం పాటు ఇలాంటి సంబంధాలను పరిమితం చేశాయి
  2. అందుకే సముద్ర సంబంధాల కంటే భూమార్గ సంబంధాలు పాతవి.
• ఆలోచనల, వస్తువుల మార్పిడి: ఈ మార్గాల ద్వారా ప్రాచీన కాలం నుంచి ఆలోచనలు, వస్తువులు మార్పిడి అయ్యాయి.
• భారత్ నుంచి ప్రపంచానికి:
  1. ఉపనిషత్తుల భావాలు, రామాయణం.
  2. పంచతంత్ర కథలు.
  3. భారతీయ అంకెలు, దశాంశ పద్ధతి (Decimal system).
  4. సుగంధ ద్రవ్యాలు (Spices), మస్లిన్ వస్త్రం, ఇతర సరుకులు వివిధ దేశాలకు వెళ్లాయి.
• ప్రపంచం నుంచి భారత్‌కు: గ్రీకు శిల్పకళ ప్రభావం, పశ్చిమాసియా నుంచి వచ్చిన గుమ్మటం (Dome), మినార్ల (Minarets) నిర్మాణ శైలి దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో కనిపిస్తాయి.
• పటం (Figure 1.4): అంతర్జాతీయ వాణిజ్య రహదారిపై భారత్ స్థానాన్ని చూపుతుంది.
• ప్రాజెక్టు ప్రశ్న:
  1. 'సిల్క్ రూట్' (Silk Route) గురించి తెలుసుకోవడం
  2. ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో రవాణాను మెరుగుపరిచే కొత్త పరిణామాలు.

భారతదేశం దక్షిణాసియాలో వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్య స్థానంలో ఉంది. దీనికి భూ సరిహద్దులతో కూడిన పొరుగు దేశాలు, సముద్రం అవతల ఉన్న పొరుగు దేశాలు ఉన్నాయి.

• భూ సరిహద్దు దేశాలు (దిశల వారీగా):
  1. వాయవ్యం: పాకిస్థాన్, ఆఫ్ఘనిస్థాన్.
  2. ఉత్తరం: చైనా (టిబెట్), నేపాల్, భూటాన్.
  3. తూర్పు: మయన్మార్, బంగ్లాదేశ్.
• సముద్రం అవతల పొరుగు దేశాలు: రెండు ద్వీప దేశాలు – శ్రీలంక, మాల్దీవులు.
• శ్రీలంక భారత్ నుంచి పాక్ జలసంధి (Palk Strait), మన్నార్ సింధుశాఖ (Gulf of Mannar) ఏర్పరచిన సన్నని సముద్ర కాలువతో వేరు పడి ఉంది.
• మాల్దీవులు లక్షద్వీప్ దీవులకు దక్షిణంగా ఉన్నాయి.
• భౌగోళిక–చారిత్రక సంబంధాలు: పొరుగు దేశాలతో భారత్‌కు బలమైన భౌగోళిక, చారిత్రక సంబంధాలు ఉన్నాయి. ఆసియా భౌతిక పటాన్ని చూస్తే మిగతా ఆసియా నుంచి భారత్ ప్రత్యేకంగా వేరుగా నిలుస్తుందని తెలుస్తుంది.
• పాఠ్య వ్యాయామాల సారాంశం:
  1. ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, సిక్కిం రాష్ట్రాలు నేపాల్‌తో సరిహద్దు పంచుకుంటాయి.
  2. భారత్‌తో భూ సరిహద్దు లేని దేశం (ఇచ్చిన ఎంపికల్లో): తజికిస్థాన్ (భూటాన్, బంగ్లాదేశ్, నేపాల్‌కు సరిహద్దు ఉంది).
  3. 'భారత ఉపఖండ' (Indian subcontinent) దేశాలను పటంలో గుర్తించాలి.
• స్కూల్ భువన్ (School Bhuvan):
  1. ఇస్రో (NRSC) చేపట్టిన పోర్టల్
  2. NCERT సిలబస్ ఆధారిత పటాల ద్వారా దేశ సహజ వనరులు, పర్యావరణం, సుస్థిరాభివృద్ధిలో వాటి పాత్రపై అవగాహన కల్పిస్తుంది.

భారత రాజకీయ పటంలో రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉంటాయి. 1947కు ముందు పరిపాలన రకాలు వేరుగా ఉండేవి.

• రాష్ట్రాల సంఖ్య: భారత్‌లో 28 రాష్ట్రాలు, 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (Union Territories) ఉన్నాయి (పుస్తకం Figure 1.5).
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (బయటి సమాచారం): అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు, చండీగఢ్, దాద్రా–నగర్ హవేలీ & డామన్–డయ్యూ, ఢిల్లీ, జమ్మూ & కాశ్మీర్, లడఖ్, లక్షద్వీప్, పుదుచ్చేరి.
• 1947కు ముందు రెండు రకాల రాష్ట్రాలు:
  1. ప్రావిన్సులు (Provinces): వైస్రాయ్ నియమించిన బ్రిటిష్ అధికారులు నేరుగా పాలించేవారు.
  2. సంస్థానాలు (Princely states): వారసత్వంగా వచ్చిన స్థానిక పాలకులు పాలించేవారు; వారు స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తికి బదులుగా బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించేవారు.
• ఆసక్తికర సమాచారం (Did you know): 1947లో భారతదేశం రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది – భారత్, పాకిస్థాన్.
• పాఠ్య ప్రశ్నలు (అభ్యాస భాగం):
  1. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల సంఖ్య.
  2. విస్తీర్ణంలో అతి చిన్న, అతి పెద్ద రాష్ట్రం (బయటి సమాచారం: అతి పెద్దది రాజస్థాన్, అతి చిన్నది గోవా).
  3. అంతర్జాతీయ సరిహద్దు లేని, తీరం లేని రాష్ట్రాలు.
  4. పశ్చిమ, తూర్పు తీరాల వెంట ఉన్న రాష్ట్రాలు.
  5. పాకిస్థాన్, చైనా, మయన్మార్, బంగ్లాదేశ్‌లతో సరిహద్దు ఉన్న రాష్ట్రాల వర్గీకరణ.
• ప్రాజెక్టు పని: తమ రాష్ట్ర రేఖాంశ, అక్షాంశ విస్తరణను కనుగొనడం.

ఈ అధ్యాయం చివర ఉన్న పటాల ప్రశ్నలు, వ్యాయామాలు పరీక్షల్లో తరచూ ప్రత్యక్ష వాస్తవాలుగా వస్తాయి. అవన్నీ ఇక్కడ క్రోడీకరించాం.

• పటాల్లో గుర్తించాల్సినవి:
  1. అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతంలోని ద్వీప సమూహాలు: లక్షద్వీప్ (అరేబియా సముద్రం), అండమాన్–నికోబార్ (బంగాళాఖాతం).
  2. భారత ఉపఖండంలోని దేశాలు.
  3. కర్కాటక రేఖ దాటే రాష్ట్రాలు.
  4. ఉత్తర తీవ్ర అక్షాంశం: 37°6'ఉ.
  5. ప్రధాన భూభాగ దక్షిణ తీవ్ర అక్షాంశం: 8°4'ఉ.
  6. తూర్పు, పశ్చిమ తీవ్ర రేఖాంశాలు: 97°25'తూ., 68°7'తూ.
  7. మూడు సముద్రాల కలయిక స్థానం: కన్యాకుమారి.
  8. శ్రీలంకను భారత్ నుంచి వేరు చేసే జలసంధి: పాక్ జలసంధి.
  9. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు.
• వ్యాయామ బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నల జవాబులు:
  1. కర్కాటక రేఖ గుండా వెళ్లని రాష్ట్రం: ఒడిశా.
  2. తూర్పు తీవ్ర రేఖాంశం: 97°25'తూ.
  3. ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, సిక్కిం నేపాల్‌తో సరిహద్దు ఉన్నవి.
  4. కవరత్తి: లక్షద్వీప్.
  5. భారత్‌తో భూ సరిహద్దు లేని దేశం: తజికిస్థాన్.
• చిన్న ప్రశ్నల జవాబులు:
  1. అరేబియా సముద్రంలోని దీవులు – లక్షద్వీప్
  2. భారత్ కంటే పెద్ద దేశాలు – రష్యా, కెనడా, అమెరికా, చైనా, బ్రెజిల్, ఆస్ట్రేలియా
  3. ఆగ్నేయ దీవులు – అండమాన్–నికోబార్
  4. దక్షిణ ద్వీప పొరుగు దేశాలు – శ్రీలంక, మాల్దీవులు.
• ఆలోచనా ప్రశ్నలు:
  1. అరుణాచల్, గుజరాత్‌ల మధ్య సూర్యోదయ వ్యత్యాసం ఉన్నా గడియార సమయం ఒకటే (ప్రామాణిక రేఖాంశం వల్ల)
  2. హిందూ మహాసముద్ర తలభాగంలో కేంద్ర స్థానం వాణిజ్య, సంబంధాలకు ముఖ్యం.