మానవ వనరులు (People as Resource)

ఈ పాఠం ఉద్దేశం ఒక్కటే – పెద్ద జనాభాను ఆర్థిక వ్యవస్థకు భారంగా కాకుండా ఆస్తిగా చూడటం. విద్య, శిక్షణ, వైద్య సంరక్షణపై పెట్టుబడి పెడితే జనాభా మానవ మూలధనంగా (Human Capital) మారుతుంది.

• మానవ వనరు (Human Resource) / 'People as Resource': దేశంలో పనిచేసే ప్రజలను, వారికి ఇప్పటికే ఉన్న ఉత్పాదక నైపుణ్యాలు, సామర్థ్యాల కోణంలో చూడటం.
• ఈ కోణం స్థూల జాతీయోత్పత్తి (GNP) సృష్టికి ప్రజలు అందించే తోడ్పాటును నొక్కి చెబుతుంది.
• ఇతర వనరుల్లాగే జనాభా కూడా ఒక వనరు – అదే 'మానవ వనరు'.
• పెద్ద జనాభా వల్ల ఆహారం, విద్య, ఆరోగ్య సౌకర్యాలు కల్పించాల్సిన సమస్యలనే చూస్తే ఈ సానుకూల కోణం కనిపించదు.
• మానవ మూలధనం (Human Capital): ప్రజల్లో ఇమిడి ఉన్న నైపుణ్యాలు, ఉత్పాదక జ్ఞానం యొక్క నిల్వ (stock).
• మానవ మూలధన నిర్మాణం (Human Capital Formation): ఉన్న మానవ వనరును మరింత విద్యావంతంగా, ఆరోగ్యంగా మార్చడం. ఇది భౌతిక మూలధన నిర్మాణం (Physical Capital Formation) లాగే దేశ ఉత్పాదక శక్తిని పెంచుతుంది.
• పెట్టుబడికి రాబడి: విద్య, శిక్షణ, వైద్య సంరక్షణపై పెట్టుబడికి కూడా భౌతిక మూలధనంపై పెట్టుబడిలాగే రాబడి (Return) వస్తుంది.
• చదువుకున్న, శిక్షణ పొందిన వ్యక్తి ఉత్పాదకత ఎక్కువ కాబట్టి ఆదాయం ఎక్కువ.
• ఆరోగ్యవంతుల ఉత్పాదకత కూడా ఎక్కువే.
• సమాజానికి పరోక్ష లాభం: ఎక్కువ విద్యావంతులు, ఆరోగ్యవంతులు ఉన్న సమాజంలో ఆ ప్రయోజనం నేరుగా చదువు లేదా వైద్యం పొందని వారికి కూడా వ్యాపిస్తుంది.
• ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission) ఇచ్చిన ఉదాహరణలు:
  1. హరిత విప్లవం (Green Revolution): మెరుగైన ఉత్పత్తి సాంకేతికతల రూపంలో జ్ఞానం అందడంతో కొరత ఉన్న భూ వనరుల ఉత్పాదకత వేగంగా పెరిగింది.
  2. IT విప్లవం: యంత్రాలు, ప్లాంట్ల కన్నా మానవ మూలధనానికి ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత వచ్చిందనడానికి స్పష్టమైన ఉదాహరణ.
• పుస్తకంలోని ఫొటో (చిత్రం 2.1) భావం: డాక్టర్, ఉపాధ్యాయుడు, ఇంజినీర్, దర్జీ – అందరూ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఆస్తులే.

భూమి, భౌతిక మూలధనం వాటంతట అవే ఉపయోగపడవు. వాటిని ఉపయోగించుకునే మానవ వనరే వాటికి విలువ తెస్తుంది. అందుకే పాఠ్యపుస్తకం మానవ మూలధనాన్ని ఇతర వనరుల కన్నా ఒక విధంగా గొప్పదిగా చూపుతుంది.

• మానవ వనరు vs ఇతర వనరులు: మానవ వనరు భూమిని, మూలధనాన్ని వాడుకోగలదు. భూమి, మూలధనం మాత్రం తమంతట తాము ఉపయోగపడలేవు.
• భారమా? ఆస్తియా?: దశాబ్దాలుగా భారతదేశంలో పెద్ద జనాభాను భారంగా భావించారు. కానీ విద్య, ఆరోగ్యంపై పెట్టుబడితో దీన్ని ఉత్పాదక ఆస్తిగా మార్చవచ్చు. పెట్టుబడి దిశలు:
• అందరికీ విద్య, ఆరోగ్యంపై వనరులు వెచ్చించడం
• పారిశ్రామిక, వ్యవసాయ కార్మికులకు ఆధునిక సాంకేతికతలో శిక్షణ
• ఉపయోగకరమైన శాస్త్రీయ పరిశోధనలు
• రెండు పాఠ్య ఉదాహరణల పోలిక (పేర్లు లేకుండా వాస్తవాలు):
• ఒక యువకుడు బడిలో చేరి ఉన్నత మాధ్యమిక విద్య పూర్తిచేశాడు
• రుణం తీసుకుని కంప్యూటర్లలో వృత్తి విద్యా కోర్సు చదివాడు
• ప్రైవేటు సంస్థలో ఉద్యోగం పొంది, కొత్త సాఫ్ట్‌వేర్ రూపొందించి సంస్థ అమ్మకాలు పెంచి, పదోన్నతి పొందాడు. ఆరోగ్యంగా ఉండటంతో తరచూ డాక్టర్ దగ్గరకు వెళ్లే అవసరం రాలేదు.
• మరొక బాలుడు చేపలు అమ్మే కుటుంబంలో పుట్టాడు
• తండ్రి చిన్నతనంలోనే చనిపోయాడు
• తల్లి యజమాని చెరువు నుంచి చేపలు కొని మండీలో అమ్మి రోజుకు కేవలం ₹150 సంపాదించేది. ఆర్థరైటిస్ (Arthritis) వచ్చినా వైద్యం చేయించలేకపోయారు
• బడికి వెళ్లలేదు
• చివరికి తల్లిలాగే చేపలు అమ్మి అతి తక్కువ ఆదాయం పొందాడు.
• తేడా:
  1. బడి, ఆరోగ్యం, కంప్యూటర్ ప్రోగ్రామింగ్ డిగ్రీ. అనేక ఏళ్ల విద్య శ్రమ నాణ్యతను పెంచి మొత్తం ఉత్పాదకతను పెంచింది
  2. ఇది ఆర్థిక వృద్ధికి తోడ్పడి వ్యక్తికి జీతం రూపంలో ప్రతిఫలం ఇస్తుంది.
• చదువు, ఆరోగ్య సంరక్షణ అందని వ్యక్తి అనైపుణ్య కార్మికుని వేతనమే పొందుతాడు.
• మానవ వనరుపై పెట్టుబడి (విద్య, వైద్యం ద్వారా) భూమి, మూలధనంపై పెట్టుబడి లాంటిదే
• భవిష్యత్తులో అధిక రాబడి ఇవ్వగలదు.
• సద్వృత్తం (Virtuous cycle):
  1. విద్యావంతులైన తల్లిదండ్రులు చదువు ప్రాముఖ్యతను గుర్తించి పిల్లల విద్యపై ఎక్కువ ఖర్చు చేస్తారు
  2. పౌష్టికాహారం, పరిశుభ్రతపై శ్రద్ధ చూపి మంచి ఆరోగ్యాన్ని అందిస్తారు.
• దుష్టవృత్తం (Vicious cycle): చదువు, పరిశుభ్రత లేని వెనుకబడిన తల్లిదండ్రులు పిల్లలనూ అదే వెనుకబాటు స్థితిలో ఉంచుతారు.
• జపాన్ ఉదాహరణ:
  1. సహజ వనరులు లేని జపాన్ వంటి దేశాలు అవసరమైన వనరులను దిగుమతి చేసుకుంటూనే ధనిక/అభివృద్ధి చెందిన దేశాలయ్యాయి. కారణం – ప్రజలపై, ముఖ్యంగా విద్య, ఆరోగ్యంపై పెట్టుబడి
  2. ప్రజలు భూమి, మూలధనాన్ని సమర్థంగా వాడారు
  3. సామర్థ్యం, వారు అభివృద్ధి చేసిన సాంకేతికతే దేశాలను సంపన్నం చేసింది.

మనుషులు రకరకాల పనులు చేస్తారు. చేపలు అమ్మడం, సంస్థలో ఉద్యోగం చేయడం వంటి వివిధ కార్యకలాపాలను మూడు ప్రధాన రంగాలుగా వర్గీకరించారు.

• ప్రాథమిక రంగం (Primary Sector): వ్యవసాయం, అటవీ సంపద, పశుపోషణ, చేపల పెంపకం, కోళ్ల పెంపకం, గనుల తవ్వకం (Mining), క్వారీ తవ్వకం (Quarrying).
• ద్వితీయ రంగం (Secondary Sector): తయారీ (Manufacturing) పరిశ్రమలు.
• తృతీయ రంగం (Tertiary Sector): వ్యాపారం, రవాణా, సమాచార సాధనాలు, బ్యాంకింగ్, విద్య, ఆరోగ్యం, పర్యాటకం, ఇతర సేవలు, బీమా.
• తృతీయ రంగ కార్యకలాపాలు వస్తు-సేవల ఉత్పత్తికి దారితీసి జాతీయాదాయానికి విలువను చేరుస్తాయి.
• ఇవన్నీ ఆర్థిక కార్యకలాపాలు (Economic Activities). ఇవి రెండు భాగాలు:
• మార్కెట్ కార్యకలాపాలు (Market Activities): చేసేవారికి వేతనం లేదా లాభం (remuneration) లభించేవి. వస్తు-సేవల ఉత్పత్తి, ప్రభుత్వ సేవ కూడా ఇందులో వస్తాయి.
• మార్కెటేతర కార్యకలాపాలు (Non-market Activities): స్వయం వినియోగం కోసం చేసే ఉత్పత్తి. ప్రాథమిక ఉత్పత్తుల వినియోగం, ప్రాసెసింగ్, స్థిరాస్తుల సొంత ఖాతా ఉత్పత్తి (own account production of fixed assets) ఇందులో ఉంటాయి.
• పుస్తకంలోని కృత్యం ఫలితం: గ్రామ మార్కెట్‌లో చేపలు అమ్మడం, ప్రైవేటు సంస్థలో పనిచేయడం మార్కెట్ (ఆర్థిక) కార్యకలాపాలు. సొంత కుటుంబం కోసం వండటం, తమ్ముడు/చెల్లెలిని చూసుకోవడం వంటి చెల్లింపు లేని ఇంటి పనులు జాతీయాదాయ లెక్కలోకి రావు.

కుటుంబంలో స్త్రీలు, పురుషులు చేసే పనులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. దీని ప్రభావం వారి ఆదాయం, జాతీయాదాయంలో గుర్తింపుపై కనిపిస్తుంది.

• శ్రమ విభజన (Division of Labour): చారిత్రక, సాంస్కృతిక కారణాల వల్ల కుటుంబంలో స్త్రీ-పురుషుల మధ్య పనుల విభజన ఏర్పడింది.
• స్త్రీలు సాధారణంగా ఇంటి పనులు చూస్తారు – వంట, గిన్నెలు తోమడం, బట్టలు ఉతకడం, ఇల్లు శుభ్రం చేయడం, పిల్లల పెంపకం.
• పురుషులు పొలాల్లో పని చేస్తారు – సాగు చేసి, పంటను మార్కెట్‌లో అమ్మి కుటుంబానికి డబ్బు సంపాదిస్తారు.
• ఇంటి పనులకు మహిళలకు వేతనం ఇవ్వరు. స్త్రీలు చేసే ఇంటి పని జాతీయాదాయంలో గుర్తింపు పొందదు.
• స్త్రీలు శ్రామిక మార్కెట్‌లోకి ప్రవేశించినప్పుడే వేతనం లభిస్తుంది
• వారి సంపాదన కూడా పురుషుల్లాగే విద్య, నైపుణ్యం ఆధారంగా నిర్ణయమవుతుంది.
• మార్కెట్‌లో విద్య, నైపుణ్యాల పాత్ర: విద్య వ్యక్తి తనకు అందుబాటులో ఉన్న ఆర్థిక అవకాశాలను మెరుగ్గా వినియోగించుకోవడానికి తోడ్పడుతుంది. విద్య, నైపుణ్యమే వ్యక్తి సంపాదనకు ముఖ్య నిర్ణాయకాలు (determinants).
• మహిళలు తక్కువ వేతనం పొందడానికి కారణాలు:
  1. చాలామంది మహిళలకు తక్కువ విద్య, తక్కువ నైపుణ్య నిర్మాణం ఉంటుంది.
  2. ఉద్యోగ భద్రత లేని చోట్ల ఎక్కువగా పని చేస్తారు.
  3. చట్టపరమైన రక్షణ చాలా తక్కువ; ఉపాధి అనిశ్చిత, తక్కువ ఆదాయంతో కూడుకున్నది.
  4. ప్రసూతి సెలవు, శిశు సంరక్షణ, ఇతర సామాజిక భద్రత వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాలు ఉండవు.
• అధిక విద్య, నైపుణ్యం ఉన్న మహిళలు పురుషులతో సమానంగా వేతనం పొందుతారు. వ్యవస్థీకృత (organised) రంగంలో బోధన (Teaching), వైద్యం వారిని ఎక్కువగా ఆకర్షిస్తున్నాయి. కొందరు మహిళలు అధిక శాస్త్ర-సాంకేతిక సామర్థ్యం అవసరమైన పరిపాలనా, ఇతర సేవల్లోకి కూడా ప్రవేశించారు.
• పుస్తకంలోని కృత్యాలు:
  1. తమ బడిలో బాలురు, బాలికల సంఖ్యను పోల్చి తేడా కారణాలు చర్చించడం
  2. తమ అక్కచెల్లెళ్లను భవిష్యత్ వృత్తి గురించి అడగడం (పరీక్షకు సంబంధించిన వాస్తవాలు కావు).

జనాభా సంఖ్య కన్నా నాణ్యతే దేశ వృద్ధిని నిర్ణయిస్తుంది. నాణ్యతను కొలిచే మూడు ప్రధాన అంశాలున్నాయి.

• జనాభా నాణ్యత (Quality of Population) ఆధారపడేది:
• అక్షరాస్యత రేటు (Literacy rate)
• వ్యక్తి ఆరోగ్యం – దీన్ని సూచించేది ఆయుర్దాయం (Life expectancy)
• ప్రజలు పొందిన నైపుణ్య నిర్మాణం (Skill formation)
• జనాభా నాణ్యతే చివరికి దేశ వృద్ధి రేటును నిర్ణయిస్తుంది. అక్షరాస్యులు, ఆరోగ్యవంతులైన జనాభా దేశానికి ఆస్తి.
• విద్య (Education) పాత్ర:
• వ్యక్తికి కొత్త పరిధులు తెరుస్తుంది, కొత్త ఆకాంక్షలను, జీవిత విలువలను పెంపొందిస్తుంది.
• సమాజ వృద్ధికి కూడా తోడ్పడుతుంది: జాతీయాదాయాన్ని, సాంస్కృతిక సంపదను పెంచి, పరిపాలన సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది.
• బాల్య దశలో పొందిన విద్య తరువాతి సంవత్సరాల్లో మంచి ఉద్యోగం, జీతం రూపంలో ఫలితాన్నిస్తుంది.
• జాతీయ విద్యా విధానం, 1986 (National Education Policy, 1986) భావం: మానవుడు ఒక సానుకూల ఆస్తి, విలువైన జాతీయ వనరు. అతడిని ఆప్యాయత, శ్రద్ధతో పెంపొందించి, చురుకుదనంతో అభివృద్ధి చేయాలి. ప్రతి వ్యక్తి వికాసంలో వేర్వేరు సమస్యలు, అవసరాలు వస్తాయి. ఈ సంక్లిష్ట వికాస ప్రక్రియలో విద్య ఒక ఉత్ప్రేరక (catalytic) పాత్ర పోషిస్తుంది
• దాన్ని జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక చేసి, సున్నితంగా అమలు చేయాలి.
• విద్యా ఏర్పాట్లు:
  1. ప్రాథమిక విద్యలో అందరికీ ప్రవేశం, కొనసాగింపు (retention), నాణ్యత కల్పించే ఏర్పాటు; బాలికలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం.
  2. ప్రతి జిల్లాలో నవోదయ విద్యాలయాల వంటి ప్రమాణ నిర్దేశక (pace setting) పాఠశాలల స్థాపన.
  3. ఉన్నత పాఠశాల విద్యార్థులు ఉద్యోగ సంబంధ జ్ఞానం, నైపుణ్యాలు పొందేలా వృత్తి విద్యా ప్రవాహాలు (Vocational streams).
• గ్రాఫ్ 2.1 (స్వాతంత్ర్యానంతర భారత అక్షరాస్యత పోకడలు) సారాంశం:
  1. 1951 నుంచి అక్షరాస్యత రేటు నిరంతరం పెరిగింది
  2. పురుషుల అక్షరాస్యత స్త్రీల కన్నా ఎక్కువ.

విద్యకు ప్రభుత్వం పెట్టే ఖర్చు, అక్షరాస్యతలో పెరుగుదల, అసమానతలు, ప్రభుత్వ పథకాల గురించి ఈ భాగం వివరిస్తుంది. గణాంకాలు పుస్తకంలో ఇచ్చినవే.

• విద్యపై వ్యయం:
  1. ప్రణాళికా వ్యయం మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళికలో ₹151 కోట్ల నుంచి 2020-21లో ₹99,300 కోట్లకు పెరిగింది.
  2. GDPలో విద్యపై వ్యయం శాతం 1951-52లో 0.64% నుంచి 2019-20 (బడ్జెట్ అంచనా, B.E.)లో 3.1%కి పెరిగింది; గత కొన్నేళ్లుగా సుమారు 3% వద్ద స్తబ్దంగా ఉంది.
  3. కేంద్ర, రాష్ట్ర బడ్జెట్ పత్రాలు, RBI ప్రకారం 2020-21 (B.E.)లో ఇది 2.8%కి తగ్గింది.
• అక్షరాస్యత రేటు:
  1. 1951లో 18% నుంచి 2018 నాటికి 85%కి పెరిగిందని పుస్తకం పేర్కొంది. (బయటి సమాచారం: జనగణన 2011 ప్రకారం 74%
  2. NSO 75వ రౌండ్ 2017-18 ప్రకారం 77.7% – పుస్తకంలోని 85% అధికారిక గణాంకాలతో సరిపోదు.)
• అక్షరాస్యత హక్కు మాత్రమే కాదు
• పౌరులు తమ విధులు నిర్వహించడానికి, హక్కులను సరిగా అనుభవించడానికీ అవసరం.
• అసమానతలు:
  1. పురుషుల అక్షరాస్యత స్త్రీల కన్నా సుమారు 16.1% ఎక్కువ
  2. పట్టణాల్లో గ్రామీణ ప్రాంతాల కన్నా సుమారు 14.2% ఎక్కువ.
• 2011 జనగణన ప్రకారం రాష్ట్రాల మధ్య అక్షరాస్యత కేరళలో 94% నుంచి బిహార్‌లో 62% వరకు ఉంది.
• ప్రాథమిక పాఠశాలలు (I–V తరగతులు): 2019-20 నాటికి 7,78,842 పాఠశాలలకు విస్తరించాయని పుస్తకం చెబుతోంది (ఈ సంఖ్యను స్వతంత్రంగా ధృవీకరించలేదు) (పుస్తకంలో 'లక్షలు' అని తప్పుగా ఉంది). అయితే పాఠశాలల విస్తరణ ప్రభావం బడుల నాణ్యత తక్కువగా ఉండటం, బడి మానేసే వారి సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండటంతో తగ్గింది.
• సర్వశిక్షా అభియాన్ (SSA):
  1. 2010 నాటికి 6–14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ ప్రాథమిక విద్య అందించే దిశగా ముఖ్య చర్య. కేంద్ర ప్రభుత్వం, రాష్ట్రాలు, స్థానిక ప్రభుత్వం, సమాజం భాగస్వామ్యంతో చేపట్టిన కాలబద్ధ (time-bound) కార్యక్రమం
  2. లక్ష్యం ప్రాథమిక విద్య సార్వత్రీకరణ (Universalisation).
• ప్రాథమిక విద్య చేరికలు పెంచడానికి వంతెన కోర్సులు (Bridge courses), బడికి తిరిగి చేర్చే శిబిరాలు (Back-to-school camps) ప్రారంభించారు.
• మధ్యాహ్న భోజన పథకం (Mid-day Meal Scheme): పిల్లల హాజరు, బడిలో కొనసాగింపు (retention) ప్రోత్సహించి, పౌష్టికాహార స్థితి మెరుగుపరచడానికి అమలు చేస్తున్నారు.
• ఉన్నత విద్యలో స్థూల నమోదు నిష్పత్తి (GER):
  1. 18–23 ఏళ్ల వయసు వారిలో 2019-20లో 27%
  2. ఇది ప్రపంచ సగటుకు దాదాపు సమానం. వ్యూహం: అందుబాటు, నాణ్యత పెంపు, రాష్ట్ర ప్రత్యేక పాఠ్యప్రణాళిక మార్పులు, వృత్తీకరణ (Vocationalisation), సమాచార సాంకేతికతతో నెట్‌వర్కింగ్
  3. దూరవిద్య, లాంఛన-అలాంఛన-దూర-IT విద్యా సంస్థల అనుసంధానం (convergence).

గత 60 ఏళ్లలో ప్రత్యేక రంగాల్లో విశ్వవిద్యాలయాలు, ఉన్నత విద్యా సంస్థల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగింది. పట్టిక 2.1 (మూలం: UGC వార్షిక నివేదిక 2019-20, ఎంపిక చేసిన విద్యా గణాంకాలు, కేంద్ర విద్యా శాఖ) ఈ పెరుగుదలను చూపుతుంది.

పట్టిక 2.1 వివరాలు (సంవత్సరం: కళాశాలలు; విశ్వవిద్యాలయాలు; విద్యార్థులు; అధ్యాపకులు)

• 1950-51:
  1. 750
  2. 30
  3. 2,63,000
  4. 24,000
• 1990-91:
  1. 7,346
  2. 177
  3. 49,25,000
  4. 2,72,000
• 1998-99:
  1. 11,089
  2. 238
  3. 74,17,000
  4. 3,42,000
• 2010-11:
  1. 33,023
  2. 523
  3. 1,86,70,050
  4. 8,16,966
• 2012-13:
  1. 37,204
  2. 628
  3. 2,23,02,938
  4. 9,25,396
• 2014-15:
  1. 40,760
  2. 711
  3. 2,65,85,437
  4. 12,61,350
• 2015-16:
  1. 41,435
  2. 753
  3. 2,84,84,741
  4. 14,38,000
• 2016-17:
  1. 42,338
  2. 795
  3. 2,94,27,158*
  4. 14,70,190*
• 2017-18:
  1. 41,012
  2. 851
  3. 3,66,42,378
  4. 12,84,957
• 2018-19:
  1. 39,931
  2. 993
  3. 3,73,99,388
  4. 14,16,299
• 2019-20:
  1. 44,374
  2. 1,236
  3. 3,82,75,207
  4. 12,07,204
• 2020-21:
  1. 46,007
  2. 1,074 (2023 నాటికి)
  3. 3,94,34,256*
  4. 14,82,890

గమనికలు

• * గుర్తు ఉన్నవి తాత్కాలిక సమాచారం (All India Survey on Higher Education, 2017-18, 2018-19 ప్రకారం)
• 2020-21 విద్యార్థుల సంఖ్య గత ఐదేళ్ల సగటు పెరుగుదల ఆధారంగా అంచనా.
• పోకడలు:
  1. 1950-51 నుంచి 2019-20 మధ్య కళాశాలలు 750 నుంచి 44,374కు, విశ్వవిద్యాలయాలు 30 నుంచి 1,236కు పెరిగాయి
  2. విద్యార్థులు 2.63 లక్షల నుంచి సుమారు 3.83 కోట్లకు చేరారు.
• కళాశాలల సంఖ్య 2017-18, 2018-19లో తగ్గింది (42,338 → 41,012 → 39,931)
• 2019-20లో మళ్లీ పెరిగింది.
• 2010-11 నుంచి 2012-13 మధ్య విశ్వవిద్యాలయాలు 523 నుంచి 628కి (105 పెరుగుదల) పెరిగాయి.
• అధ్యాపకుల సంఖ్య 2016-17లో 14,70,190 నుంచి 2017-18లో 12,84,957కు తగ్గింది.
• పుస్తకం చర్చకు పెట్టిన ప్రశ్నలు: కళాశాలల పెరుగుదల పెరిగిన విద్యార్థులకు సరిపోతుందా, మరిన్ని విశ్వవిద్యాలయాలు అవసరమా, 2015-16లో అధ్యాపకుల పెరుగుదల ఎంత.

ఆరోగ్యం మానవ మూలధనానికి పునాది. ఆరోగ్యంగా ఉన్నవారే తమ శక్తిని పూర్తిగా ఉపయోగించగలరు.

• ఆరోగ్యం పాత్ర:
  1. వ్యక్తి తన సామర్థ్యాన్ని గుర్తించడానికి, అనారోగ్యంతో పోరాడే శక్తి పొందడానికి ఆరోగ్యం తోడ్పడుతుంది.
  2. ఆరోగ్యం లేనివారు సంస్థ మొత్తం వృద్ధికి గరిష్ఠంగా తోడ్పడలేరు.
  3. లాభాలను గరిష్ఠం చేయాలనుకునే సంస్థ అనారోగ్యం వల్ల సమర్థంగా పని చేయలేని వారిని నియమించదు.
  4. ఆరోగ్యం వ్యక్తి శ్రేయస్సును సాధించడానికి తప్పనిసరి పునాది.
• జనాభా ఆరోగ్య స్థితి మెరుగుపరచడం దేశ ప్రాధాన్యంగా ఉంది. జాతీయ విధానం వెనుకబడిన వర్గాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధతో ఆరోగ్య సంరక్షణ, కుటుంబ సంక్షేమం, పౌష్టికాహార సేవల అందుబాటును మెరుగుపరచాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
• గత ఐదు దశాబ్దాల్లో భారతదేశం విస్తారమైన ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించి, ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగాల్లో ప్రాథమిక, ద్వితీయ, తృతీయ స్థాయిల్లో అవసరమైన మానవశక్తిని అభివృద్ధి చేసింది.
• ఫలితాలు (మూలం:
  1. National Health Profile 2021, 2022
  2. UNDP మానవాభివృద్ధి నివేదిక):
• ఆయుర్దాయం 2016 నాటికి 69.4 ఏళ్లకు పైగా పెరిగింది.
• శిశు మరణాల రేటు (Infant Mortality Rate – IMR): 1951లో 147 నుంచి 2020లో 36కు తగ్గింది.
• స్థూల జనన రేటు (Crude Birth Rate):
  1. 20.0 (2018)
  2. మరణ రేటు (Death Rate): 6.2 (2018).
• నిర్వచనాలు:
  1. శిశు మరణాల రేటు = ఒక సంవత్సరం లోపు వయసు పిల్లల మరణం.
  2. జనన రేటు = ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో ప్రతి 1,000 మంది జనాభాకు పుట్టిన శిశువుల సంఖ్య.
  3. మరణ రేటు = ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో ప్రతి 1,000 మందిలో చనిపోయినవారి సంఖ్య.
• ఆయుర్దాయం పెరుగుదల, శిశు సంరక్షణ మెరుగుదల దేశ భవిష్యత్ పురోగతిని అంచనా వేయడానికి ఉపయోగపడతాయి. ఆయుర్దాయం పెరగడం ఆత్మవిశ్వాసంతో కూడిన మంచి జీవన నాణ్యతకు సూచిక. శిశు మరణాలు తగ్గాలంటే పిల్లలను ఇన్ఫెక్షన్ల నుంచి రక్షించడం, తల్లి-బిడ్డ ఇద్దరికీ పౌష్టికాహారం, శిశు సంరక్షణ అవసరం.

భారతదేశం కాలక్రమేణా ఆరోగ్య సదుపాయాలను విస్తరించింది. పట్టిక 2.2 (మూలం: National Health Policy 2016, 2017, 2018, 2020, 2022; Central Bureau of Health Intelligence; ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ) ఆ పెరుగుదలను చూపుతుంది.

• పట్టిక 2.2లో ఉన్న అంశాలు: 1951 నుంచి 2020 వరకు దవాఖానాలు, మందుల దుకాణాలు (dispensaries), ఆసుపత్రులు, పడకలు (beds), ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో వైద్యులు, నర్సింగ్ సిబ్బంది సంఖ్యల పెరుగుదల.
• పట్టికలోని సంక్షిప్త రూపాలు:
  1. SC = ఉప కేంద్రం (Sub Centre)
  2. PHC = ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం (Primary Health Centre)
  3. CHC = సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం (Community Health Centre)
  4. ANM = సహాయక నర్సు ప్రసవ సేవకురాలు (Auxiliary Nurse Midwife); RN & RM = రిజిస్టర్డ్ నర్సులు, రిజిస్టర్డ్ ప్రసవ సేవకులు; LHV = మహిళా ఆరోగ్య పర్యవేక్షకులు (Lady Health Visitors)
  5. (పుస్తకంలో ANMను 'Auxiliary Nurse Hydrides' అని తప్పుగా ముద్రించారు; సరైన రూపం Auxiliary Nurse Midwife – బయటి సమాచారం.)
• వైద్య విద్య: దేశంలో కేవలం 542 వైద్య కళాశాలలు, 313 దంత వైద్య కళాశాలలు ఉన్నాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు అనే నాలుగు రాష్ట్రాల్లో గరిష్ఠ వైద్య కళాశాలలు ఉన్నాయి.
• భారతదేశంలో ఈ ప్రాథమిక సౌకర్యాలు కూడా లేని ప్రాంతాలు చాలా ఉన్నాయి.
• పుస్తకంలోని చర్చ ప్రశ్నలు:
  1. 1951–2020 మధ్య దవాఖానాల శాతం పెరుగుదల, వైద్యులు, నర్సింగ్ సిబ్బంది పెరుగుదల
  2. వైద్యులు, నర్సుల సంఖ్య భారతదేశానికి సరిపోతుందా
  3. పట్టిక ఆధారంగా గ్రాఫ్ గీయడం.
• కృత్యం: సమీప ఆసుపత్రిలో పడకలు, వైద్యులు, నర్సుల సంఖ్య, స్థానిక ప్రాంతంలోని ఆసుపత్రులు, దవాఖానాల సంఖ్య సేకరించడం.

నిరుద్యోగం అంటే పని లేకపోవడం మాత్రమే కాదు. ఆర్థికశాస్త్రంలో దానికి నిర్దిష్టమైన నిర్వచనం ఉంది.

• నిరుద్యోగం (Unemployment): ప్రస్తుత వేతనాలకు పని చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నా ఉద్యోగం దొరకని వారి స్థితి.
• ఎవరిని నిరుద్యోగులు అనరు?
• బయట వేతనానికి పని చేయడానికి ఇష్టం లేకుండా ఇంటి పనులకే పరిమితమైన గృహిణి – ఆమె కుటుంబం కోసం పని చేస్తోంది, ఆమె ఇష్టపూర్వకంగానే ఇంటి పరిధిలో ఉంది.
• చాలా చిన్న వయసు పిల్లలు – వారు శ్రామికశక్తి జనాభాలో లెక్కకు రారు.
• వృద్ధులైన తాతయ్య, నాన్నమ్మ/అమ్మమ్మ వంటివారు.
• శ్రామికశక్తి జనాభా (Workforce population) = 15 నుంచి 59 ఏళ్ల వయసు వారు. ఈ వయసు పరిధిలోకి రానివారిని నిరుద్యోగులు అనలేం.
• భారతదేశంలో గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల రెండింట్లోనూ నిరుద్యోగం ఉంది, కానీ దాని స్వభావం భిన్నం:
• గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో – కాలానుగుణ (Seasonal), మారువేషపు (Disguised) నిరుద్యోగం.
• పట్టణ ప్రాంతాల్లో – ఎక్కువగా విద్యావంతుల నిరుద్యోగం (Educated unemployment).
• పుస్తకంలోని ప్రశ్న: ఇంటి పనులు, పిల్లలను చూసుకోవడం, పొలంలో సహాయం చేసే గృహిణిని, ఆడుకుంటూ తిరిగే చిన్న పిల్లలను నిరుద్యోగులు అనవచ్చా? – కాదు (పై కారణాల వల్ల).

భారతదేశంలో కనిపించే మూడు ప్రధాన నిరుద్యోగ రకాలను పాఠ్యపుస్తకం వివరిస్తుంది.

• కాలానుగుణ నిరుద్యోగం (Seasonal Unemployment):
  1. ఏడాదిలో కొన్ని నెలల్లో ఉద్యోగం దొరకని స్థితి; వ్యవసాయంపై ఆధారపడేవారు ఎక్కువగా ఈ సమస్య ఎదుర్కొంటారు.
  2. విత్తనాలు వేయడం, కలుపు తీయడం, కోత, నూర్పిడి వంటి రద్దీ కాలాలు ఉంటాయి; కొన్ని నెలల్లో వ్యవసాయాధారితులకు పెద్దగా పని ఉండదు.
• మారువేషపు నిరుద్యోగం (Disguised Unemployment):
  1. ప్రజలు ఉద్యోగంలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తారు. వారికి పని చేయడానికి వ్యవసాయ భూమి ఉంటుంది; ఇది సాధారణంగా వ్యవసాయ కార్యకలాపాల్లో ఉండే కుటుంబ సభ్యుల్లో జరుగుతుంది.
  2. ఉదాహరణ: పొలానికి ఐదుగురి సేవలు సరిపోతాయి, కానీ ఎనిమిది మంది పని చేస్తున్నారు. అదనంగా ఉన్న ముగ్గురు కూడా అదే పొలంలో పని చేస్తారు; ఈ ముగ్గురి వల్ల ఐదుగురి సహకారానికి అదనంగా ఏమీ చేరదు.
  3. ఆ ముగ్గురిని తొలగించినా పొలం ఉత్పాదకత తగ్గదు. ఆ ముగ్గురే మారువేషపు నిరుద్యోగులు.
• విద్యావంతుల నిరుద్యోగం (Educated Unemployment):
  1. పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఇది సాధారణ సమస్యగా మారింది. మెట్రిక్యులేషన్, గ్రాడ్యుయేషన్, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ చేసిన చాలామంది యువత ఉద్యోగం పొందలేకపోతున్నారు.
  2. ఒక అధ్యయనం ప్రకారం గ్రాడ్యుయేట్లు, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్లలో నిరుద్యోగం మెట్రిక్యులేట్ల కన్నా వేగంగా పెరిగింది.
  3. విచిత్ర స్థితి (paradoxical situation): కొన్ని వర్గాల్లో మిగులు మానవశక్తి ఉండగా, మరికొన్ని వర్గాల్లో కొరత ఉంది. ఒకవైపు సాంకేతిక అర్హతలున్న వారికి నిరుద్యోగం ఉండగా, మరోవైపు ఆర్థిక వృద్ధికి అవసరమైన సాంకేతిక నైపుణ్యాల కొరత ఉంది.

నిరుద్యోగం వ్యక్తికే కాకుండా మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థకు నష్టం కలిగిస్తుంది.

• మానవశక్తి వనరు వృథా: ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఆస్తిగా ఉండగల ప్రజలు భారంగా మారతారు.
• యువతలో నిరాశ:
  1. నిస్పృహ, నిరాశా భావన పెరుగుతాయి
  2. కుటుంబాన్ని పోషించడానికి తగినంత డబ్బు ఉండదు.
• సామాజిక వృథా: పని చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న విద్యావంతులు లాభదాయక ఉపాధి పొందలేకపోవడం గొప్ప సామాజిక వృథా.
• ఆర్థిక భారం పెరుగుదల: పనిచేసే జనాభాపై నిరుద్యోగులు ఆధారపడటం పెరుగుతుంది. వ్యక్తి, సమాజ జీవన నాణ్యత దెబ్బతింటుంది.
• కుటుంబం కనీస జీవనాధార స్థాయిలో బతకాల్సి వస్తే ఆరోగ్య స్థితి సాధారణంగా క్షీణిస్తుంది, పిల్లలు బడి మానేసే ధోరణి పెరుగుతుంది.
• ఆర్థిక వ్యవస్థ మొత్తం వృద్ధిపై హానికర ప్రభావం చూపుతుంది. నిరుద్యోగం పెరగడం మాంద్యంలో ఉన్న ఆర్థిక వ్యవస్థ (depressed economy)కి సూచిక. సద్వినియోగం చేయగల వనరు వృథా అవుతుంది. ప్రజలను వనరుగా ఉపయోగించుకోలేకపోతే వారు సహజంగానే ఆర్థిక వ్యవస్థకు భారంగా కనిపిస్తారు.
• భారతదేశ గణాంకాల్లో నిరుద్యోగ రేటు తక్కువ: తక్కువ ఆదాయం, తక్కువ ఉత్పాదకత ఉన్న అనేకమంది ఉపాధి పొందినవారిగా లెక్కిస్తారు.
• వారు ఏడాదంతా పని చేస్తున్నట్లు కనిపిస్తారు, కానీ వారి సామర్థ్యానికి, ఆదాయానికి ఆ పని సరిపోదు.
• ఆ పని తమపై బలవంతంగా రుద్దినట్లు అనిపించి, తమకు నచ్చిన వేరే పని కావాలనుకుంటారు.
• పేదలు ఖాళీగా కూర్చోలేరు
• సంపాదన సామర్థ్యంతో సంబంధం లేకుండా ఏ పనికైనా సిద్ధపడతారు
• ఆ సంపాదన వారిని కనీస జీవనాధార స్థాయిలోనే ఉంచుతుంది.

భారతదేశంలో ఉపాధి నిర్మాణం (Employment structure) ప్రాథమిక రంగంలో స్వయం ఉపాధితో ఎక్కువగా ఉంటుంది.

• ప్రాథమిక రంగం: ఇక్కడ స్వయం ఉపాధి (self-employment) ఎక్కువ. కుటుంబమంతా పొలంలో పని చేస్తారు, అందరూ అవసరం లేకపోయినా. అందువల్ల వ్యవసాయ రంగంలో మారువేషపు నిరుద్యోగం ఉంటుంది.
• కుటుంబం మొత్తం ఉత్పత్తిని పంచుకుంటుంది
• ఈ పని, ఉత్పత్తి పంచుకునే భావన గ్రామీణ రంగంలో నిరుద్యోగ కష్టాన్ని తగ్గిస్తుంది. కానీ ఇది కుటుంబ పేదరికాన్ని తగ్గించదు. క్రమంగా ప్రతి ఇంటి నుంచి మిగులు శ్రమ ఉద్యోగాల కోసం గ్రామం నుంచి వలస వెళ్తుంది.
• వ్యవసాయం:
  1. ఆర్థిక వ్యవస్థలో అత్యధిక శ్రమను ఇముడ్చుకునే (labour absorbing) రంగం. ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో జనాభా వ్యవసాయంపై ఆధారపడటం తగ్గింది
  2. దీనికి కొంతవరకు కారణం మారువేషపు నిరుద్యోగం.
• వ్యవసాయంలోని కొంత మిగులు శ్రమ ద్వితీయ లేదా తృతీయ రంగాలకు మారింది.
• ద్వితీయ రంగం: ఇందులో చిన్న తరహా తయారీ (small scale manufacturing) అత్యధిక శ్రమను ఇముడ్చుకుంటుంది.
• తృతీయ రంగం: బయోటెక్నాలజీ (Biotechnology), సమాచార సాంకేతికత (IT) వంటి కొత్త సేవలు ఇప్పుడు వస్తున్నాయి.
• పుస్తక అభ్యాసం (పాఠం చివరి ప్రశ్న 12) భావం: ఉపాధి అవకాశాలను గరిష్ఠంగా సృష్టించగల రంగాలు – చిన్న తరహా తయారీ, బయోటెక్నాలజీ, IT వంటి కొత్త సేవలు.

పాఠం చివర ఒక సాధారణ గ్రామం మానవ మూలధనం పెరగడం ద్వారా ఎలా సంపన్నమైందో చూపే కథ ఉంది. దాని నుంచి తీసుకోవాల్సిన భావమే పరీక్షకు ముఖ్యం.

• ప్రారంభ స్థితి:
  1. ఆ గ్రామంలో ప్రతి కుటుంబం తన అవసరాలకు సరిపడా పండించుకునేది
  2. సొంత బట్టలు తామే తయారుచేసుకునేవారు
  3. తమ పిల్లలకు తామే చదువు చెప్పేవారు. గ్రామంలో ఉద్యోగాలు ఉండేవి కావు.
• వ్యవసాయ ఇంజినీర్: ఒక కుటుంబం తమ కొడుకును సమీప వ్యవసాయ కళాశాలకు పంపింది. అతడు వ్యవసాయ ఇంజినీరింగ్ (agro-engineering)లో అర్హత పొంది తిరిగి వచ్చి, మెరుగైన నాగలిని రూపొందించాడు. దానివల్ల గోధుమ దిగుబడి పెరిగింది. ఇలా గ్రామంలో 'వ్యవసాయ ఇంజినీర్' అనే కొత్త ఉద్యోగం ఏర్పడింది.
• ఆ కుటుంబం మిగులు ఉత్పత్తిని పొరుగు గ్రామంలో అమ్మి లాభం సంపాదించి, కుటుంబ సభ్యులు పంచుకున్నారు.
• ఈ విజయంతో స్ఫూర్తి పొందిన గ్రామస్థులు తమ పిల్లల భవిష్యత్తు కోసం గ్రామంలో పాఠశాల ప్రారంభించాలని పంచాయతీని కోరారు
• అందరూ తమ పిల్లలను బడికి పంపుతామని హామీ ఇచ్చారు. పంచాయతీ ప్రభుత్వ సహాయంతో బడి తెరిచింది
• సమీప పట్టణం నుంచి ఉపాధ్యాయుడిని నియమించారు
• ఇలా 'ఉపాధ్యాయుడు' ఉద్యోగం ఏర్పడింది.
• ఒక కుటుంబం తమ కుమార్తెకు టైలరింగ్ శిక్షణ ఇప్పించింది. ఆమె గ్రామంలోని అన్ని కుటుంబాలకు బట్టలు కుట్టడం మొదలుపెట్టింది – ఇలా 'దర్జీ' ఉద్యోగం ఏర్పడింది.
• పరోక్ష ప్రభావం: బట్టల కోసం దూరం వెళ్లే రైతుల సమయం ఆదా అయింది. ఎక్కువ సమయం పొలంలో గడపడంతో దిగుబడి పెరిగింది. ఇదే శ్రేయస్సుకు ఆరంభం.
• రైతులకు తాము వినియోగించే దానికన్నా ఎక్కువ ఉత్పత్తి వచ్చింది
• మిగిలినది గ్రామ మార్కెట్లకు వచ్చే ఇతరులకు అమ్మగలిగారు. ఉద్యోగాలు లేని ఆ గ్రామంలో కాలక్రమంలో ఉపాధ్యాయుడు, దర్జీ, వ్యవసాయ ఇంజినీర్ వంటి అనేక ఉద్యోగాలు వచ్చాయి.
• నీతి: పెరుగుతున్న మానవ మూలధన స్థాయి ఆ గ్రామాన్ని సంక్లిష్టమైన, ఆధునిక ఆర్థిక కార్యకలాపాలున్న సంపన్న ప్రదేశంగా మార్చింది.

పాఠ సారాంశం

• విద్య, ఆరోగ్యం వంటి ఉత్పాదకాలు ప్రజలను ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఆస్తిగా ఎలా మారుస్తాయి
• మూడు రంగాల్లో ఆర్థిక కార్యకలాపాలు
• నిరుద్యోగ సమస్య
• చివరగా ఉద్యోగాలు లేని గ్రామం సంపన్నమైన కథ.
• పాఠ్యాంతం ప్రశ్నల ముఖ్యాంశాలు:
  1. 'People as Resource' అర్థం
  2. మానవ వనరు–భూమి, భౌతిక మూలధనం తేడా
  3. మానవ మూలధన నిర్మాణంలో విద్య, ఆరోగ్యం పాత్ర
  4. మూడు రంగాల కార్యకలాపాలు
  5. ఆర్థిక–ఆర్థికేతర కార్యకలాపాల తేడా
  6. మహిళలు తక్కువ వేతన పనుల్లో ఉండటం
  7. నిరుద్యోగ నిర్వచనం
  8. మారువేషపు–కాలానుగుణ నిరుద్యోగాల తేడా
  9. విద్యావంతుల నిరుద్యోగం భారతదేశ విచిత్ర సమస్య ఎందుకు
  10. గరిష్ఠ ఉపాధి అవకాశాల రంగం
  11. భూమి, శ్రమ, భౌతిక మూలధనం, మానవ మూలధనం – ఏది ఉత్తమం.