ఆహార వనరుల అభివృద్ధి (Improvement in Food Resources)

అన్ని జీవులకూ ఆహారం కావాలి. ఆహారం ప్రోటీన్లు, పిండిపదార్థాలు (carbohydrates), కొవ్వులు, విటమిన్లు, ఖనిజాలను అందిస్తుంది; ఇవి శరీర అభివృద్ధికి, పెరుగుదలకు, ఆరోగ్యానికి అవసరం.

మనకు ఆహారంలో ఎక్కువ భాగం వ్యవసాయం (agriculture), పశుపోషణ (animal husbandry) నుండి వస్తుంది.

ఉత్పత్తిని ఎందుకు పెంచాలి

• భారతదేశం జనాభా ఎక్కువ ఉన్న దేశం
• జనాభా ఇంకా పెరుగుతోంది. పుస్తకంలో జనాభా 100 కోట్లకు పైగా అని ఉంది [ఇప్పుడు సుమారు 140 కోట్లు]. ఈ జనాభాకు ఏటా పావు బిలియన్ (25 కోట్ల) టన్నులకు పైగా ధాన్యం అవసరమవుతుందని పుస్తకం చెబుతుంది.
• ఎక్కువ భూమిలో సాగు చేయడం ద్వారా దీన్ని సాధించవచ్చు, కానీ భారతదేశంలో ఇప్పటికే భూమి తీవ్రంగా సాగులో ఉంది
• సాగు విస్తీర్ణం పెంచే అవకాశం పెద్దగా లేదు. కాబట్టి పంటలు, పశు ఉత్పత్తుల సామర్థ్యాన్ని (production efficiency) పెంచాలి.

సాధించిన విజయాలు

• హరిత విప్లవం (Green Revolution): ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తిని పెంచింది.
• శ్వేత విప్లవం (White Revolution): పాల లభ్యతను, సమర్థ వినియోగాన్ని పెంచింది.
• [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం:
  1. హరిత విప్లవంలో ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్ను భారత హరిత విప్లవ పితామహుడిగా పిలుస్తారు
  2. శ్వేత విప్లవం (ఆపరేషన్ ఫ్లడ్) సారథి వర్గీస్ కురియన్.]

పర్యావరణ జాగ్రత్త – స్థిరమైన పద్ధతులు

• ఈ విప్లవాల వల్ల సహజ వనరులు మరింత తీవ్రంగా వాడబడుతున్నాయి
• వాటి సమతుల్యత పూర్తిగా దెబ్బతినే ప్రమాదం ఉంది.
• కాబట్టి పర్యావరణాన్ని పాడుచేయకుండా, సమతుల్యతను చెదరగొట్టకుండా ఉత్పత్తి పెంచాలి. వ్యవసాయం, పశుపోషణలో స్థిరమైన పద్ధతులు (sustainable practices) అవసరం.

ఆహార భద్రత (Food security)

• గిడ్డంగుల్లో నిల్వ చేయడానికి ధాన్యం ఉత్పత్తి పెంచడం మాత్రమే పోషకాహార లోపం, ఆకలిని పరిష్కరించదు
• ప్రజల వద్ద ఆహారం కొనడానికి డబ్బు ఉండాలి.
• ఆహార భద్రత = ఆహార లభ్యత (availability) + దాన్ని పొందగల సామర్థ్యం (access) – ఈ రెండింటిపై ఆధారపడుతుంది.
• మన జనాభాలో అధిక భాగం జీవనోపాధికి వ్యవసాయంపై ఆధారపడుతోంది
• అందువల్ల వ్యవసాయంలో పనిచేసేవారి ఆదాయం పెంచడం ఆకలిని ఎదుర్కోవడానికి అవసరం.
• పొలాల్లో అధిక దిగుబడికి శాస్త్రీయ యాజమాన్య పద్ధతులు అవసరం.
• స్థిరమైన జీవనోపాధికి మిశ్రమ వ్యవసాయం (mixed farming), అంతర పంటలు (intercropping), సమీకృత వ్యవసాయం (integrated farming) చేపట్టాలి – ఉదాహరణకు వ్యవసాయాన్ని పశుపోషణ / కోళ్ల పెంపకం / చేపల పెంపకం / తేనెటీగల పెంపకంతో కలపడం.
• అసలు ప్రశ్న: పంటల, పశువుల దిగుబడిని ఎలా పెంచాలి?

పంటల రకాలు – వాటి నుండి లభించేవి (పటం 3.1)

• తృణధాన్యాలు (Cereals): గోధుమ (wheat), వరి, మొక్కజొన్న, చిరుధాన్యాలు (millets), జొన్న – శక్తికి కావలసిన పిండిపదార్థాలు ఇస్తాయి.
• పప్పుధాన్యాలు (Pulses): శనగ (gram), బఠాణీ (pea), మినుము (black gram), పెసర (green gram), కంది (pigeon pea), మసూర్ (lentil) – ప్రోటీన్లు ఇస్తాయి.
• నూనె గింజలు (Oil seeds): సోయాబీన్, వేరుశనగ, నువ్వులు, ఆముదం, ఆవాలు, అవిసె (linseed), పొద్దుతిరుగుడు – కొవ్వులు ఇస్తాయి.
• కూరగాయలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, పండ్లు: అనేక విటమిన్లు, ఖనిజాలతో పాటు కొద్ది మొత్తంలో ప్రోటీన్లు, పిండిపదార్థాలు, కొవ్వులు ఇస్తాయి.
• మేత పంటలు (Fodder crops): బర్సీమ్ (berseem), ఓట్స్, సూడాన్ గడ్డి – పశువుల ఆహారం కోసం పెంచుతారు.

పంటల పెరుగుదలకు అవసరమైనవి

• వేర్వేరు పంటలకు వేర్వేరు వాతావరణ పరిస్థితులు, ఉష్ణోగ్రత, కాంతి కాలం (photoperiod) అవసరం.
• కాంతి కాలం (Photoperiod) అంటే సూర్యకాంతి ఉండే వ్యవధి. మొక్కల పెరుగుదల, పుష్పించడం సూర్యకాంతిపై ఆధారపడతాయి
• మొక్కలు కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా ఆహారం తయారుచేస్తాయి.

సాగు కాలాలు

• ఖరీఫ్ (Kharif) పంటలు: వర్షాకాలంలో, జూన్ నుండి అక్టోబర్ వరకు పండిస్తారు. ఉదాహరణలు: వరి, సోయాబీన్, కంది, మొక్కజొన్న, పత్తి, పెసర, మినుము.
• రబీ (Rabi) పంటలు: శీతాకాలంలో, నవంబర్ నుండి ఏప్రిల్ వరకు. ఉదాహరణలు: గోధుమ, శనగ, బఠాణీ, ఆవాలు, అవిసె.

ఉత్పత్తి పెరుగుదల – గణాంకాలు

• 1952 నుండి 2010 వరకు భారతదేశంలో ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి నాలుగు రెట్లు పెరిగింది
• సాగు భూమి విస్తీర్ణం పెరిగింది కేవలం 25%.
• వ్యవసాయ పద్ధతులను మూడు దశలుగా చూడవచ్చు: (1) నాటడానికి విత్తనాల ఎంపిక, (2) పంట మొక్కల పోషణ, (3) పెరుగుతున్న, కోసిన పంటల నష్టం నుండి రక్షణ.
• కాబట్టి దిగుబడి పెంపుదల చర్యలు మూడు రకాలు:
  1. పంట రకాల మెరుగుదల (Crop variety improvement)
  2. పంట ఉత్పత్తి యాజమాన్యం (Crop production improvement / management)
  3. పంట రక్షణ యాజమాన్యం (Crop protection management)

ఈ పద్ధతి మంచి దిగుబడినిచ్చే పంట రకాన్ని (variety) కనుగొనడంపై ఆధారపడుతుంది. వ్యాధి నిరోధకత, ఎరువులకు స్పందన, ఉత్పత్తి నాణ్యత, అధిక దిగుబడి వంటి ఉపయోగకరమైన లక్షణాల కోసం పంట రకాలను సంతానోత్పత్తి (breeding) ద్వారా ఎంచుకోవచ్చు.

కావలసిన లక్షణాలను చేర్చే పద్ధతులు

• సంకరణం (Hybridisation): జన్యుపరంగా భిన్నమైన మొక్కల మధ్య సంపర్కం. ఇది మూడు రకాలు:

– రకాంతర (Intervarietal): వేర్వేరు రకాల మధ్య – జాతి అంతర (Interspecific): ఒకే ప్రజాతి (genus)లోని రెండు వేర్వేరు జాతుల మధ్య – ప్రజాతి అంతర (Intergeneric): వేర్వేరు ప్రజాతుల మధ్య

• జన్యు మార్పిడి (Genetic modification):
  1. కావలసిన లక్షణాన్ని ఇచ్చే జన్యువును మొక్కలోకి ప్రవేశపెట్టడం
  2. దీని ఫలితంగా జన్యుమార్పిడి పంటలు (genetically modified crops) ఏర్పడతాయి.
• [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం, ధృవీకరించినది:
  1. భారతదేశంలో వాణిజ్య సాగుకు అనుమతి ఉన్న ఏకైక జన్యుమార్పిడి పంట బీటీ పత్తి (Bt cotton, 2002లో GEAC అనుమతి)
  2. జన్యుమార్పిడి ఆవాలు (DMH-11) సుప్రీంకోర్టులో పెండింగ్‌లో ఉంది.]

కొత్త రకాల అంగీకారానికి షరతులు

• కొత్త రకం వివిధ ప్రాంతాల్లోని వేర్వేరు పరిస్థితుల్లో అధిక దిగుబడి ఇవ్వాలి.
• రైతులకు ఒకే రకానికి చెందిన, ఒకే పరిస్థితుల్లో మొలకెత్తే నాణ్యమైన విత్తనాలు అందించాలి.
• సాగు పద్ధతులు, దిగుబడి వాతావరణం, నేల నాణ్యత, నీటి లభ్యతతో ముడిపడి ఉంటాయి. కరువు, వరదలు అనూహ్యం కాబట్టి వివిధ వాతావరణాల్లో పెరిగే రకాలు ఉపయోగకరం
• అధిక నేల లవణీయతను తట్టుకునే రకాలూ అభివృద్ధి చేశారు.

రకాల మెరుగుదల చేసే అంశాలు (factors)

1. అధిక దిగుబడి (Higher yield): ఎకరాకు పంట ఉత్పాదకత పెంపు.
2. మెరుగైన నాణ్యత (Improved quality): పంటను బట్టి మారుతుంది – గోధుమలో బేకింగ్ నాణ్యత, పప్పుల్లో ప్రోటీన్ నాణ్యత, నూనె గింజల్లో నూనె నాణ్యత, పండ్లు–కూరగాయల్లో నిల్వ నాణ్యత (preserving quality).
3. జీవ, నిర్జీవ నిరోధకత (Biotic and abiotic resistance): జీవ ఒత్తిళ్లు = వ్యాధులు, కీటకాలు, నెమటోడ్లు; నిర్జీవ ఒత్తిళ్లు = కరువు, లవణీయత, నీరు నిలవడం (water logging), వేడి, చలి, మంచు (frost). ఈ ఒత్తిళ్లను తట్టుకునే రకాలు దిగుబడిని పెంచుతాయి.
4. పక్వ కాలంలో మార్పు (Change in maturity duration): విత్తనం నుండి కోత వరకు కాలం తక్కువైతే రకం ఎక్కువ ఆర్థికం; సంవత్సరంలో అనేక పంటలు పండించవచ్చు; ఖర్చు తగ్గుతుంది. ఒకేసారి పక్వానికి వస్తే కోత సులభం, నష్టం తగ్గుతుంది.
5. విస్తృత అనుకూలత (Wider adaptability): విభిన్న పర్యావరణ పరిస్థితుల్లో పంట ఉత్పత్తిని స్థిరపరుస్తుంది; ఒకే రకాన్ని వేర్వేరు వాతావరణాల్లో పండించవచ్చు.
6. ఆశించదగిన వ్యవసాయ లక్షణాలు (Desirable agronomic characteristics): మేత పంటలకు ఎత్తు, ఎక్కువ కొమ్మలు మంచివి; ధాన్యపు పంటలకు పొట్టితనం (dwarfness) మంచిది – అప్పుడు తక్కువ పోషకాలు ఖర్చవుతాయి. కావలసిన లక్షణాల రకాలు అధిక ఉత్పాదకతనిస్తాయి.

పంట ఉత్పత్తి యాజమాన్యం (Crop production management)

• భారతదేశంలో చిన్న రైతుల నుండి పెద్ద వ్యవసాయ క్షేత్రాల వరకు ఉన్నాయి. రైతులకు భూమి, డబ్బు, సమాచారం, సాంకేతికత అందుబాటు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. ఆర్థిక స్థితే వేర్వేరు వ్యవసాయ పద్ధతులు చేపట్టడానికి వీలునిస్తుంది.
• అధిక పెట్టుబడులకు, అధిక దిగుబడికి సంబంధం ఉంది
• రైతు కొనుగోలు శక్తి సాగు విధానాన్ని, ఉత్పత్తి పద్ధతులను నిర్ణయిస్తుంది.
• అందువల్ల ఉత్పత్తి పద్ధతులు మూడు స్థాయుల్లో ఉంటాయి: ఖర్చు లేని (no cost), తక్కువ ఖర్చు (low cost), ఎక్కువ ఖర్చు (high cost) ఉత్పత్తి పద్ధతులు.

పోషకాల నిర్వహణ (Nutrient management)

• మనకు ఆహారం పెరుగుదలకు, శ్రేయస్సుకు కావాలన్నట్టే మొక్కలకూ పోషకాలు కావాలి. పోషకాలను గాలి, నీరు, నేల అందిస్తాయి.
• గాలి కార్బన్, ఆక్సిజన్‌లను
• నీరు హైడ్రోజన్‌ను అందిస్తుంది
• నేల మిగతా పదమూడు (13) పోషకాలను అందిస్తుంది (పుస్తక వివరణ).
• పట్టిక 3.1 – గాలి, నీరు, నేల అందించే పోషకాలు:

– గాలి: కార్బన్, ఆక్సిజన్ – నీరు: హైడ్రోజన్, ఆక్సిజన్ – నేల: స్థూల పోషకాలు (Macro-nutrients) – నత్రజని (nitrogen), భాస్వరం (phosphorus), పొటాషియం, కాల్షియం, మెగ్నీషియం, సల్ఫర్ (ఆరు); సూక్ష్మ పోషకాలు (Micro-nutrients) – ఇనుము, మాంగనీస్, బోరాన్, జింక్, మాలిబ్డినం, రాగి (copper), క్లోరిన్ (ఏడు).

• ఎక్కువ పరిమాణంలో కావాల్సినవి స్థూల పోషకాలు
• తక్కువ పరిమాణంలో కావాల్సినవి సూక్ష్మ పోషకాలు.
• ఈ పోషకాల లోపం మొక్కల శరీర ధర్మ ప్రక్రియలను – పునరుత్పత్తి, పెరుగుదల, వ్యాధులకు గురయ్యే సామర్థ్యాన్ని – దెబ్బతీస్తుంది.
• దిగుబడి పెంచడానికి నేలను సేంద్రియ ఎరువులు, రసాయనిక ఎరువుల ద్వారా పోషకాలతో సంపన్నం చేస్తారు.

సేంద్రియ ఎరువు (Manure)

• జంతు విసర్జితాలు, మొక్కల వ్యర్థాలు కుళ్లడం ద్వారా తయారవుతుంది. ఇందులో సేంద్రియ పదార్థం ఎక్కువ
• పోషకాలు తక్కువ మొత్తంలో ఉంటాయి.
• నేలను పోషకాలతో, సేంద్రియ పదార్థంతో సంపన్నం చేసి నేల సారాన్ని పెంచుతుంది. సేంద్రియ పదార్థ పరిమాణం నేల నిర్మాణాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది: ఇసుక నేలల్లో నీటిని నిలుపుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది
• బంకమట్టి నేలల్లో నీరు ఇంకి పోవడానికి (drainage) తోడ్పడి నీరు నిలవడాన్ని (water logging) నివారిస్తుంది.
• జీవ వ్యర్థాలను వాడటం వల్ల పర్యావరణం రసాయనిక ఎరువుల అతివాడకం నుండి రక్షించబడుతుంది
• వ్యవసాయ వ్యర్థాల పునర్వినియోగం కూడా అవుతుంది.
• రకాలు:

– కంపోస్టు, వర్మీ కంపోస్టు: పశువుల పేడ, కూరగాయల వ్యర్థాలు, జంతు వ్యర్థాలు, గృహ వ్యర్థాలు, మురుగు వ్యర్థాలు, గడ్డి, తొలగించిన కలుపు మొక్కలు మొదలైన వ్యవసాయ వ్యర్థాలను గుంతల్లో కుళ్లింపజేసే ప్రక్రియ కంపోస్టింగ్.

కంపోస్టులో సేంద్రియ పదార్థం, పోషకాలు సమృద్ధిగా ఉంటాయి.

వ్యర్థాల కుళ్లడాన్ని వేగవంతం చేయడానికి వానపాములను వాడి చేసే కంపోస్టు వర్మీ కంపోస్టు. – పచ్చిరొట్ట ఎరువు (Green manure): పంట విత్తనాలు విత్తే ముందు జనుము (sun hemp) లేదా గోరుచిక్కుడు (guar) వంటి మొక్కలను పెంచి, దున్ని నేలలో కలిపేస్తారు.

ఆ పచ్చని మొక్కలు ఎరువుగా మారి నేలలో నత్రజని, భాస్వరాలను పెంచుతాయి.

రసాయనిక ఎరువులు (Fertilizers)

• వాణిజ్యపరంగా తయారయ్యే మొక్కల పోషకాలు
• నత్రజని, భాస్వరం, పొటాషియం అందిస్తాయి.
• ఆకులు, కొమ్మలు, పూలతో కూడిన మంచి శాఖీయ పెరుగుదల (vegetative growth) కోసం వాడతారు
• అధిక ఖర్చు గల వ్యవసాయంలో అధిక దిగుబడికి ఇదొక కారణం.
• సరైన మోతాదు, సమయం, వేయడానికి ముందు, తర్వాత జాగ్రత్తలు పాటించాలి. అతిగా నీరు పెడితే ఎరువులు కొట్టుకుపోయి మొక్కలు పూర్తిగా గ్రహించలేవు
• ఈ మిగులు ఎరువు నీటి కాలుష్యానికి దారితీస్తుంది.
• ఒకే ప్రాంతంలో ఎరువులు నిరంతరం వాడితే నేలలో సేంద్రియ పదార్థం తిరిగి చేరక, నేలలోని సూక్ష్మజీవులు దెబ్బతిని సారం నశిస్తుంది.
• రసాయనిక ఎరువుల స్వల్పకాల లాభాలు, సేంద్రియ ఎరువుల దీర్ఘకాల లాభాలు – రెండూ పరిగణించి సరైన దిగుబడిని లక్ష్యంగా పెట్టుకోవాలి.

సేంద్రియ వ్యవసాయం (Organic farming)

• రసాయనిక ఎరువులు, కలుపు నాశకాలు, పురుగుమందులు కనిష్ఠంగా లేదా అసలు వాడకుండా, సేంద్రియ ఎరువులు, పునర్వినియోగ వ్యవసాయ వ్యర్థాలు (గడ్డి, పశువుల విసర్జితాలు), జీవ కారకాలు గరిష్ఠంగా వాడే వ్యవసాయ విధానం.
• జీవ కారకాల ఉదాహరణలు:
  1. జీవ ఎరువుల తయారీలో నీలి ఆకుపచ్చ శైవలాల (blue green algae) కల్చర్
  2. ధాన్యం నిల్వలో జీవ పురుగుమందులుగా వేప ఆకులు లేదా పసుపు.
• ఆరోగ్యకరమైన పంట విధానాలు (మిశ్రమ పంట, అంతర పంట, పంట మార్పిడి) అనుసరిస్తారు
• ఇవి పోషకాలతో పాటు కీటకాలు, చీడపీడలు, కలుపు నియంత్రణకు తోడ్పడతాయి. (పుస్తకంలో 'wheat control' అని తప్పుగా ముద్రితమై ఉంది – సందర్భం కలుపు నియంత్రణ.)
• [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం, ధృవీకరించినది:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ సహజ వ్యవసాయ కార్యక్రమం APCNF రైతు సాధికార సంస్థ (RySS) ద్వారా అమలవుతోంది
  2. 2026 ఫుడ్ ప్లానెట్ ప్రైజ్ గెలుచుకుంది.]

భారతదేశంలో చాలా వ్యవసాయం వర్షాధారం (rain-fed): పంటల విజయం సకాలంలో వచ్చే రుతుపవనాలు, సాగు కాలమంతా తగినంత వర్షంపై ఆధారపడుతుంది. రుతుపవనాలు బలహీనమైతే పంటలు విఫలమవుతాయి.

పంటల పెరుగుదల దశల్లో సరైన సమయానికి నీరు అందితే ఏ పంట దిగుబడైనా పెరుగుతుంది; అందుకే ఎక్కువ వ్యవసాయ భూమిని నీటిపారుదల కిందకు తెస్తున్నారు.

కరువు (Drought)

• వర్షాలు తక్కువగా ఉండటం లేదా అసమానంగా పడటం వల్ల వస్తుంది. నీటిపారుదల లేకుండా వర్షంపైనే ఆధారపడే వర్షాధార ప్రాంతాలకు ఇది ముప్పు.
• తేలికపాటి నేలలకు నీటిని నిలుపుకునే సామర్థ్యం తక్కువ
• అలాంటి నేలల్లో కరువు వల్ల పంటలు ఎక్కువగా దెబ్బతింటాయి.
• శాస్త్రవేత్తలు కరువును తట్టుకునే కొన్ని పంట రకాలను అభివృద్ధి చేశారు.

నీటిపారుదల విధానాలు (నీటి వనరుల రకాన్ని బట్టి)

• బావులు (Wells) – రెండు రకాలు: తవ్వుడు బావులు (dug wells) – నీటిని నిల్వచేసే పొరల (water bearing strata) నుండి నీరు సేకరిస్తారు
• గొట్టపు బావులు (tube wells) – లోతైన పొరల నుండి నీరు తీయగలవు. వీటి నుండి పంపుల ద్వారా నీటిని ఎత్తి పారిస్తారు.
• కాలువలు (Canals) – విస్తృతమైన నీటిపారుదల వ్యవస్థ. ఒకటి లేదా అనేక జలాశయాల (reservoirs) నుండి, లేదా నదుల నుండి నీరు స్వీకరిస్తాయి. ప్రధాన కాలువ శాఖా కాలువలుగా, వాటి నుండి పిల్ల కాలువలు (distributaries)గా విడిపోయి పొలాలకు నీరు పంపుతుంది.
• నదీ ఎత్తిపోతల పథకాలు (River lift systems) – జలాశయ విడుదల సరిపోక కాలువ ప్రవాహం తగినంతగా లేదా క్రమంగా లేని ప్రాంతాల్లో నదుల నుండి నేరుగా నీటిని తోడి, నదికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో అదనపు నీటిపారుదల కల్పిస్తారు.
• చెరువులు (Tanks) – చిన్న నిల్వ జలాశయాలు
• చిన్న పరీవాహక ప్రాంతాల (catchment) నుండి వచ్చే ప్రవాహాన్ని అడ్డగించి నిల్వచేస్తాయి.

కొత్త కార్యక్రమాలు

• వ్యవసాయానికి లభ్యమయ్యే నీటిని పెంచడానికి వర్షపు నీటి సంరక్షణ (rainwater harvesting), వాటర్‌షెడ్ యాజమాన్యం (watershed management) చేపడుతున్నారు.
• ఇందులో చిన్న చెక్ డ్యాములు నిర్మిస్తారు
• ఇవి భూగర్భ జల మట్టాలను పెంచుతాయి. చెక్ డ్యాములు వర్షపు నీరు కొట్టుకుపోకుండా ఆపుతాయి, నేల కోతను కూడా తగ్గిస్తాయి.

గరిష్ఠ ప్రయోజనం పొందడానికి పంటలను వేర్వేరు విధాలుగా పండించవచ్చు.

మిశ్రమ పంట (Mixed cropping)

• ఒకే భూమిలో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పంటలను ఏకకాలంలో పండించడం.
• ఉదాహరణలు: గోధుమ + శనగ, గోధుమ + ఆవాలు, వేరుశనగ + పొద్దుతిరుగుడు.
• ప్రయోజనం:
  1. నష్ట భయం తగ్గుతుంది
  2. ఒక పంట విఫలమైనా మరొకదాని ద్వారా బీమా వంటి రక్షణ లభిస్తుంది.

అంతర పంట (Inter-cropping)

• ఒకే పొలంలో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పంటలను నిర్ణీత వరుస క్రమంలో ఏకకాలంలో పండించడం (పటం 3.2). ఒక పంట కొన్ని వరుసలు, రెండో పంట కొన్ని వరుసలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి మారుతూ ఉంటాయి.
• ఉదాహరణలు:
  1. సోయాబీన్ + మొక్కజొన్న
  2. సజ్జ (పుస్తకంలో "finger millet (bajra)" అని ఉంది
  3. bajra అంటే నిజానికి సజ్జలు) + అలసంద (లొబియా, cowpea).
• పంటలను వాటి పోషక అవసరాలు వేర్వేరుగా ఉండేలా ఎంచుకుంటారు. దీనివల్ల అందించిన పోషకాలు గరిష్ఠంగా వినియోగమవుతాయి
• ఒక పంటలోని అన్ని మొక్కలకు చీడపీడలు, వ్యాధులు వ్యాపించకుండా ఉంటాయి. రెండు పంటలూ మెరుగైన ఆదాయాన్ని ఇస్తాయి.

పంట మార్పిడి (Crop rotation)

• ఒక భూమిలో వేర్వేరు పంటలను ముందే ప్రణాళిక చేసిన క్రమంలో (pre-planned succession) పండించడం.
• వ్యవధిని బట్టి వేర్వేరు పంటల కలయికలతో చేస్తారు. ఒక కోత తర్వాత ఏ పంట వేయాలో తేమ, నీటిపారుదల సౌకర్యాలు నిర్ణయిస్తాయి.
• సరిగ్గా చేస్తే సంవత్సరానికి రెండు లేదా మూడు పంటలు మంచి దిగుబడితో పండించవచ్చు.

పోలిక

• మిశ్రమ పంట: ఏకకాలం, నిర్ణీత వరుసలు అవసరం లేదు, నష్ట భయం తగ్గింపు.
• అంతర పంట: ఏకకాలం, నిర్ణీత వరుస నమూనా, పోషకాల గరిష్ఠ వినియోగం, వ్యాధి వ్యాప్తి అడ్డుకట్ట.
• పంట మార్పిడి:
  1. ఒకదాని తర్వాత మరొకటి (క్రమానుగతం), ప్రణాళిక ప్రకారం
  2. సంవత్సరంలో 2–3 పంటలు.

పొలంలోని పంటలను కలుపు మొక్కలు (weeds), కీటక చీడలు (insect pests), వ్యాధులు చాలా ఎక్కువగా ఆశిస్తాయి. సరైన సమయంలో నియంత్రించకపోతే పంటలో ఎక్కువ భాగం నష్టపోవచ్చు.

కలుపు మొక్కలు (Weeds)

• సాగు పొలంలో కోరని మొక్కలు. ఉదాహరణలు: గ్జాంథియం (Xanthium – గోఖ్రూ), పార్థీనియం (Parthenium – గాజర్ ఘాస్, వ్యాప్తి చెందే కలుపు), సైపరస్ రొటండస్ (Cyperus rotundus – తుంగ/మోతా).
• ఇవి ఆహారం, స్థలం, కాంతి కోసం పంటతో పోటీపడతాయి
• పోషకాలను తీసుకుని పంట పెరుగుదలను తగ్గిస్తాయి. కాబట్టి పంట తొలి దశల్లోనే కలుపు తీయడం మంచి దిగుబడికి అవసరం.

కీటక చీడలు (Insect pests) – మూడు విధాలుగా ఆశిస్తాయి

1. వేరు, కాండం, ఆకులను కత్తిరిస్తాయి.
2. మొక్క వివిధ భాగాల నుండి కణరసాన్ని పీలుస్తాయి.
3. కాండం, కాయల లోపలికి తొలుస్తాయి.

• ఇవి పంట ఆరోగ్యాన్ని దెబ్బతీసి దిగుబడిని తగ్గిస్తాయి.

వ్యాధులు (Diseases)

• బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు (fungi), వైరస్‌ల వంటి వ్యాధికారకాల (pathogens) వల్ల వస్తాయి. ఇవి నేల, నీరు, గాలిలో ఉండి వాటి ద్వారా వ్యాపిస్తాయి.

నియంత్రణ పద్ధతులు

• పురుగుమందులు (Pesticides): కలుపు నాశకాలు (herbicides), కీటక నాశకాలు (insecticides), శిలీంధ్ర నాశకాలు (fungicides). వీటిని పంట మొక్కలపై చల్లుతారు లేదా విత్తనాలు, నేల శుద్ధికి వాడతారు. అతివాడకం అనేక మొక్కలు, జంతు జాతులకు విషం కావచ్చు, పర్యావరణ కాలుష్యం కలిగిస్తుంది.
• కలుపు నియంత్రణకు యాంత్రికంగా తొలగించడం కూడా ఒక పద్ధతి.
• నివారణ పద్ధతులు: సరైన విత్తన మంచె తయారీ (seed bed preparation), సకాలంలో విత్తడం, అంతర పంట, పంట మార్పిడి – కలుపు నియంత్రణలో తోడ్పడతాయి.
• చీడల నివారణకు మరికొన్ని: నిరోధక రకాలను వాడటం, వేసవి దుక్కి (summer ploughing) – వేసవిలో పొలాలను లోతుగా దున్నడం ద్వారా కలుపు, చీడలను నాశనం చేయడం.
• నివారణ పద్ధతులు, జీవ నియంత్రణ పద్ధతులకే ప్రాధాన్యం ఎందుకంటే రసాయనాలు పర్యావరణానికి హాని చేస్తాయి.

కలిపి చూసే సూత్రం (పుస్తకం అభ్యాసం)

• నాణ్యమైన విత్తనాలు + నీటిపారుదల + ఎరువులు + పంట రక్షణ చర్యలు – ఇవన్నీ కలిపి పాటించే రైతుకు అత్యధిక ప్రయోజనం లభిస్తుంది
• ఏ ఒక్కటో వదిలేస్తే దిగుబడి తగ్గుతుంది.

వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల నిల్వలో నష్టాలు చాలా ఎక్కువగా ఉండవచ్చు.

నష్టానికి కారణాలు

• జీవ కారకాలు (Biotic): కీటకాలు, ఎలుకలు (rodents), శిలీంధ్రాలు (fungi), పురుగులు (mites), బ్యాక్టీరియా.
• నిర్జీవ కారకాలు (Abiotic): నిల్వ చేసే చోట సరికాని తేమ, ఉష్ణోగ్రతలు.
• ఈ కారకాల వల్ల ఉత్పత్తి నాణ్యత తగ్గడం, బరువు నష్టం, మొలకెత్తే సామర్థ్యం (germinability) తగ్గడం, రంగు మారడం జరుగుతాయి
• ఫలితంగా మార్కెట్ విలువ తగ్గుతుంది.
• వీటిని సరైన శుద్ధి చర్యలతో, గిడ్డంగుల క్రమబద్ధ నిర్వహణతో నియంత్రించవచ్చు.

నివారణ, నియంత్రణ చర్యలు (నిల్వకు ముందు)

1. నిల్వ చేసే ముందు ఉత్పత్తిని కఠినంగా శుభ్రం చేయడం.
2. ఉత్పత్తిని మొదట ఎండలో, తర్వాత నీడలో సరిగ్గా ఆరబెట్టడం.
3. ధూమీకరణ (Fumigation): పురుగులను చంపే రసాయనాలతో పొగబెట్టడం.

ఈ చర్యలే ఎందుకు

• నిల్వ దశలో నష్టం కలిగించేవి జీవ, నిర్జీవ కారకాలు రెండూ
• ఎండబెట్టడం తేమను తగ్గించి శిలీంధ్రాలు, పురుగులు పెరగకుండా చేస్తుంది.
• పుస్తక ప్రశ్న: పంటల రక్షణకు నివారణ పద్ధతులు, జీవ నియంత్రణ పద్ధతులకు ఎందుకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి? – రసాయన పురుగుమందులు అనేక జీవులకు విషం, పర్యావరణ కాలుష్యం కలిగిస్తాయి.
• కృత్యం 3.1, 3.2:
  1. తోటలోని కలుపు మొక్కలు, చీడపురుగుల జాబితా తయారుచేయడం
  2. తృణధాన్యాలు, పప్పులు, నూనె గింజలు సేకరించి వాటి విత్తన, కోత కాలాలు తెలుసుకోవడం (ఫలితం: పంటల కాలాల అవగాహన).

పశుపోషణ (Animal husbandry) అంటే పశు సంపద (livestock) శాస్త్రీయ నిర్వహణ. ఇందులో ఆహారం ఇవ్వడం (feeding), సంతానోత్పత్తి (breeding), వ్యాధి నియంత్రణ (disease control) వంటి అంశాలుంటాయి.

• జంతు ఆధారిత వ్యవసాయంలో పశువులు (cattle), మేకలు, గొర్రెలు, కోళ్లు (poultry), చేపల పెంపకం ఉంటాయి.
• జనాభా పెరగడం, జీవన ప్రమాణాలు పెరగడం వల్ల పాలు, గుడ్లు, మాంసం డిమాండ్ పెరుగుతోంది.
• పశువుల పట్ల మానవీయ వైఖరి అవసరమనే అవగాహన పెరగడంతో పశుపోషణలో కొత్త పరిమితులు వచ్చాయి. కాబట్టి పశు ఉత్పత్తిని కూడా మెరుగుపరచాలి.

పట్టిక 3.2 – జంతు ఉత్పత్తుల పోషక విలువలు (శాతం %)

• పాలు (ఆవు):
  1. కొవ్వు 3.60, ప్రోటీన్ 4.00, చక్కెర 4.50, ఖనిజాలు 0.70, నీరు 87.20
  2. విటమిన్లు B1, B2, B12, D, E.
• గుడ్డు:
  1. కొవ్వు 12.00, ప్రోటీన్ 13.00, ఖనిజాలు 1.00, నీరు 74.00
  2. విటమిన్లు B2, D. (చక్కెర విలువ పట్టికలో ఇవ్వలేదు.)
• మాంసం:
  1. కొవ్వు 3.60, ప్రోటీన్ 21.10, ఖనిజాలు 1.10, నీరు 74.20
  2. విటమిన్లు B2, B12
  3. చక్కెర చాలా స్వల్పం (*).
• చేప:
  1. కొవ్వు 2.50, ప్రోటీన్ 19.00, ఖనిజాలు 1.30, నీరు 77.20
  2. విటమిన్లు నియాసిన్ (Niacin), D, A
  3. చక్కెర చాలా స్వల్పం (*).

పట్టిక నుండి పోలికలు

• ప్రోటీన్ ఎక్కువ: మాంసం (21.10) > చేప (19.00) > గుడ్డు (13.00) > పాలు (4.00).
• కొవ్వు ఎక్కువ:
  1. గుడ్డు (12.00)
  2. పాలు, మాంసం 3.60
  3. చేపలో అత్యల్పం 2.50.
• నీరు ఎక్కువ:
  1. పాలు (87.20)
  2. చక్కెర గణనీయంగా ఉన్నది పాలలో మాత్రమే (4.50).
• విటమిన్ D నాలుగింటిలో పాలు, గుడ్డు, చేపలో ఉంది
• విటమిన్ A చేపలో
• విటమిన్ E పాలలో.

పశువుల పెంపకం రెండు ప్రయోజనాల కోసం: పాలు, వ్యవసాయ పనులకు (దుక్కి దున్నడం, నీటిపారుదల, బండ్లు లాగడం) శ్రమ (draught labour).

పశువుల రకాలు

• భారతీయ పశువులు రెండు జాతులకు చెందినవి:
  1. బాస్ ఇండికస్ (Bos indicus) – ఆవులు
  2. బాస్ బుబాలిస్ (Bos bubalis) – గేదెలు [ఇప్పుడు శాస్త్రీయ నామం Bubalus bubalis].
• పాలిచ్చే ఆడ పశువులు పాడి పశువులు (milch / dairy animals)
• వ్యవసాయ పనుల కోసం వాడేవి పని పశువులు (draught animals).

పాల ఉత్పత్తి – జాతుల ఎంపిక

• పాల ఉత్పత్తి కొంతవరకు పాలిచ్చే కాలం (lactation period) పై ఆధారపడుతుంది – దూడ పుట్టిన తర్వాత పాలు ఉత్పత్తి అయ్యే కాలం. ఈ కాలాన్ని పెంచితే పాల ఉత్పత్తి పెరుగుతుంది.
• విదేశీ (exotic) జాతులు – జెర్సీ (Jersey), బ్రౌన్ స్విస్ (Brown Swiss) – దీర్ఘ పాలిచ్చే కాలం కోసం ఎంచుకుంటారు.
• స్థానిక (local/indigenous) జాతులు – రెడ్ సింధీ (Red Sindhi), సాహివాల్ (Sahiwal) – వ్యాధి నిరోధకత అద్భుతంగా చూపిస్తాయి.
• రెండింటినీ సంకరం (cross-breeding) చేసి, రెండు లక్షణాలూ గల పశువులను పొందుతారు. (పుస్తక ప్రశ్న: పశు జాతుల మెరుగుదలకు సాధారణంగా వాడే పద్ధతి – సంకర జాతి కల్పన.)

నివాసం, సంరక్షణ

• ఆవులు, గేదెలకు మానవీయ పెంపకానికి, ఆరోగ్యానికి, పరిశుభ్రమైన పాల ఉత్పత్తికి సరైన శుభ్రత, నివాస సౌకర్యాలు అవసరం.
• మురికి, వదులు వెంట్రుకలు తొలగించడానికి క్రమం తప్పకుండా బ్రష్ చేయాలి.
• వర్షం, వేడి, చలి నుండి రక్షించే, గాలి బాగా ఆడే పైకప్పు గల షెడ్లలో ఉంచాలి.
• షెడ్ నేల వాలుగా ఉండాలి – పొడిగా ఉంటుంది, శుభ్రం చేయడం సులభం.

ఆహారం

• పాడి పశువుల ఆహార అవసరాలు రెండు రకాలు:
  1. (a) నిర్వహణ అవసరం (maintenance requirement) – ఆరోగ్యంగా జీవించడానికి కావలసినది
  2. (b) పాల ఉత్పత్తి అవసరం (milk producing requirement) – పాలిచ్చే కాలంలో కావలసిన ఆహారం.
• దాణా:
  1. (a) ముతక మేత (roughage) – ప్రధానంగా పీచు
  2. (b) గాఢ దాణా (concentrates) – పీచు తక్కువ, ప్రోటీన్లు, ఇతర పోషకాలు సాపేక్షంగా ఎక్కువ.
• పశువులకు అన్ని పోషకాలు తగిన నిష్పత్తిలో గల సమతుల్య దాణా (balanced ration) కావాలి
• సూక్ష్మ పోషకాలున్న దాణా సంకలనాలు (feed additives) ఆరోగ్యాన్ని, పాల దిగుబడిని పెంచుతాయి.

వ్యాధులు

• వ్యాధులు మరణానికి కారణమవడమే కాక పాల ఉత్పత్తిని తగ్గిస్తాయి. ఆరోగ్యకరమైన పశువు క్రమం తప్పకుండా తింటుంది, సాధారణ భంగిమలో ఉంటుంది.
• బాహ్య పరాన్నజీవులు చర్మంపై ఉండి ప్రధానంగా చర్మ వ్యాధులు కలిగిస్తాయి. అంతర పరాన్నజీవులు: ఏలిక పాములు (worms) కడుపు, ప్రేగులను ప్రభావితం చేస్తాయి
• కాలేయ పురుగులు (flukes) కాలేయాన్ని దెబ్బతీస్తాయి.
• బ్యాక్టీరియా, వైరస్‌ల వల్ల అంటువ్యాధులు వస్తాయి
• ప్రధాన వైరల్, బ్యాక్టీరియల్ వ్యాధులకు వ్యతిరేకంగా టీకాలు (vaccinations) ఇస్తారు.
• కృత్యం 3.3: పశుక్షేత్రం సందర్శించి పశువుల సంఖ్య, జాతులు, రోజువారీ పాల ఉత్పత్తి గమనించడం.

కోళ్ల పెంపకం (poultry farming) గుడ్లు, కోడి మాంసం కోసం పెంపుడు కోళ్లను పెంచడానికి చేపడతారు. అందుకే మెరుగైన కోళ్ల జాతులను అభివృద్ధి చేసి, గుడ్ల కోసం గుడ్ల కోళ్లు (layers), మాంసం కోసం మాంసపు కోళ్లు (broilers) పెంచుతారు.

సంకర జాతి కల్పన (cross-breeding)

• భారతీయ (స్థానిక) జాతి – అసీల్ (Aseel) – విదేశీ (exotic) జాతి – లెగ్‌హార్న్ (Leghorn) మధ్య సంకర కార్యక్రమాలు కొత్త రకాల కోసం చేపడతారు (పటం 3.4).
• ఆశించే లక్షణాలు:
  1. పిల్లల సంఖ్య, నాణ్యత;
  2. వాణిజ్య పిల్లల ఉత్పత్తికి పొట్టి (dwarf) బ్రాయిలర్ తల్లిదండ్రులు;
  3. వేసవిని తట్టుకునే సామర్థ్యం / అధిక ఉష్ణోగ్రత సహనం;
  4. తక్కువ నిర్వహణ అవసరాలు;
  5. గుడ్లు పెట్టే కోడి పరిమాణం తగ్గడం – వ్యవసాయ ఉప ఉత్పత్తులతో రూపొందించిన చౌకైన, ఎక్కువ పీచు గల ఆహారాన్ని వినియోగించుకునే సామర్థ్యంతో.

గుడ్లు, మాంసపు కోళ్ల ఉత్పత్తి

• బ్రాయిలర్లకు మంచి పెరుగుదల రేటు, మెరుగైన ఆహార సామర్థ్యం (feed efficiency) కోసం విటమిన్లు గల అదనపు దాణా ఇస్తారు. మరణాలు నివారించడం, ఈకలు, కళేబర (carcass) నాణ్యత నిర్వహించడంపై శ్రద్ధ తీసుకుంటారు. వాటిని మాంసం కోసం బ్రాయిలర్లుగా మార్కెట్‌కు పంపుతారు.
• మంచి ఉత్పత్తికి నిర్వహణ పద్ధతులు ముఖ్యం:
  1. ఇంటి (housing)లో, దాణాలో ఉష్ణోగ్రత నిర్వహణ, పరిశుభ్రత
  2. వ్యాధులు, చీడల నివారణ, నియంత్రణ.
• బ్రాయిలర్లకు కావలసిన నివాసం, పోషకాలు, పర్యావరణ అవసరాలు గుడ్ల కోళ్ల (layers) కంటే కొంత భిన్నం. బ్రాయిలర్ల రోజువారీ ఆహారం (ration) ప్రోటీన్ సమృద్ధిగా, తగినంత కొవ్వుతో ఉంటుంది. కోళ్ల దాణాలో విటమిన్ A, K స్థాయిలు ఎక్కువగా ఉంచుతారు.

వ్యాధులు

• కోళ్లకు వైరస్, బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు, పరాన్నజీవుల వల్ల, పోషక లోపాల వల్ల అనేక వ్యాధులు వస్తాయి. అందుకే క్రమం తప్పకుండా శుభ్రత, పారిశుద్ధ్యం, క్రిమిసంహారకాల పిచికారీ అవసరం.
• తగిన టీకాలు అంటువ్యాధులను నివారించి, వ్యాధి ప్రబలినప్పుడు నష్టాన్ని తగ్గిస్తాయి.

పుస్తక ప్రశ్నల వాస్తవాలు

• పాడి, కోళ్ల పెంపకంలో ఉమ్మడి నిర్వహణ పద్ధతులు: శుభ్రమైన నివాసం, సమతుల్య ఆహారం, వ్యాధి నియంత్రణ (టీకాలు), జాతుల మెరుగుదల (సంకరం).
• పుస్తకం చెప్పిన విషయం: కోళ్ల పెంపకం, మనుషులకు పనికిరాని తక్కువ పీచు ఆహారాన్ని అధిక పోషక విలువ గల జంతు ప్రోటీన్‌గా మార్చడంలో భారతదేశంలో అత్యంత సమర్థవంతమైనది.
• కృత్యం 3.4:
  1. కోళ్ల క్షేత్రం సందర్శించి జాతులు, ఆహారం, నివాసం, వెలుతురు సౌకర్యాలు గమనించడం
  2. గ్రోవర్లు, లేయర్లు, బ్రాయిలర్లను గుర్తించడం.

చేపలు చౌకైన జంతు ప్రోటీన్ ఆహార వనరు. చేపల ఉత్పత్తిలో రెక్కలుగల నిజమైన చేపలు (finned fish)తో పాటు రొయ్యలు (prawns), మొలస్క్‌లు వంటి గవ్వ జీవులు (shellfish) కూడా వస్తాయి.

చేపలు పొందే రెండు మార్గాలు

• సంగ్రహణ చేపల వేట (Capture fishing): సహజ వనరుల నుండి చేపలను పట్టడం.
• సాగు మత్స్య పరిశ్రమ (Culture fishery) / చేపల పెంపకం: చేపలను పెంచడం.
• నీటి వనరు సముద్రపు నీరు కావచ్చు లేదా నదులు, చెరువుల వంటి మంచినీరు కావచ్చు. కాబట్టి సముద్ర, మంచినీటి పర్యావరణ వ్యవస్థల్లో సంగ్రహణ, పెంపకం రెండూ చేయవచ్చు.

సముద్ర మత్స్య సంపద (Marine fisheries)

• భారతదేశ సముద్ర చేపల వనరుల్లో 7500 కి.మీ. తీరరేఖ, దానికి ఆవల ఉన్న లోతు సముద్రాలు (deep seas) ఉన్నాయి.
• ప్రసిద్ధ సముద్ర చేప రకాలు: పాంఫ్రెట్ (pomphret), మాకరెల్ (mackerel), ట్యూనా (tuna), సార్డినులు (sardines), బాంబే డక్ (Bombay duck).
• సముద్ర చేపలను చేపల పడవల నుండి వివిధ రకాల వలలతో పడతారు. ఉపగ్రహాలు (satellites), ప్రతిధ్వని సూచకాలు (echo-sounders) ఉపయోగించి లోతు సముద్రంలో పెద్ద చేపల గుంపులను కనుగొని దిగుబడిని పెంచుతారు.

సముద్ర జలాల్లో పెంపకం

• అధిక ఆర్థిక విలువ గల కొన్ని సముద్ర చేపలను సముద్రపు నీటిలోనూ పెంచుతారు:
  1. రెక్కల చేపలు – ముల్లెట్లు (mullets), భెట్కీ (bhetki), పెర్ల్ స్పాట్ (pearl spots)
  2. గవ్వ జీవులు – రొయ్యలు (పటం 3.5), మస్సెల్స్ (mussels), ఆయిస్టర్లు (oysters)
  3. సముద్రపు నాచు (seaweed).
• ఆయిస్టర్లను అవి తయారుచేసే ముత్యాల కోసం కూడా పెంచుతారు.
• రొయ్యల రకాలు:
  1. మాక్రోబ్రాకియం రోజెన్‌బెర్గీ (Macrobrachium rosenbergii) – మంచినీటి రొయ్య
  2. పెనియస్ మోనోడాన్ (Penaeus monodon) – సముద్ర రొయ్య.
• సముద్ర చేపల నిల్వలు మరింత క్షీణించే కొద్దీ చేపల డిమాండ్‌ను ఇలాంటి సాగు మత్స్య పరిశ్రమ ద్వారానే తీర్చగలం
• ఈ పద్ధతిని మారికల్చర్ (Mariculture) అంటారు.

అంతర్గత జల వనరులు (Inland fisheries)

• మంచినీటి వనరులు: కాలువలు, చెరువులు, జలాశయాలు, నదులు.
• ఉప్పునీటి (brackish water) వనరులు:
  1. సముద్రపు నీరు, మంచినీరు కలిసే చోట్లు – ముఖద్వారాలు (estuaries), సరస్సు వంటి లగూన్లు (lagoons)
  2. ఇవి కూడా ముఖ్యమైన చేపల నిల్వ ప్రాంతాలు.
• ఇలాంటి అంతర్గత నీటి వనరుల్లో సంగ్రహణ వేట కూడా చేసినా దిగుబడి ఎక్కువ కాదు
• వీటి నుండి చాలా చేపల ఉత్పత్తి ఆక్వాకల్చర్ (Aquaculture) ద్వారా వస్తుంది.
• చేపల పెంపకాన్ని కొన్నిసార్లు వరి పంటతో కలిపి చేస్తారు – వరి పొలంలోని నీటిలో చేపలను పెంచుతారు.
• మరింత సమగ్రమైన పెంపకం మిశ్రమ చేపల పెంపకం (Composite fish culture) వ్యవస్థల్లో చేయవచ్చు. ఇందులో స్థానిక, దిగుమతి చేసిన చేప జాతులు రెండూ వాడతారు.

మిశ్రమ చేపల పెంపకం

• ఒకే చెరువులో ఐదు లేదా ఆరు చేప జాతుల కలయికను వాడతారు.
• ఈ జాతులను ఆహారం కోసం పరస్పరం పోటీపడకుండా, వేర్వేరు ఆహార అలవాట్లు ఉన్నవాటిగా ఎంచుకుంటారు. ఫలితంగా చెరువులోని అన్ని భాగాల్లోని ఆహారం వినియోగమవుతుంది.
• కట్ల (Catla) – ఉపరితలంలో తింటాయి (surface feeders)
• రోహు (Rohu) – చెరువు మధ్య పొరలో తింటాయి
• మృగాల్ (Mrigal), సాధారణ కార్ప్ (Common carp) – అడుగున తింటాయి (bottom feeders)
• గడ్డి కార్ప్ (Grass carp) – కలుపు మొక్కలను తింటాయి.
• పటం 3.6లో ఉన్న జాతులు:
  1. (a) కట్ల, (b) సిల్వర్ కార్ప్, (c) రోహు, (d) గ్రాస్ కార్ప్, (e) మృగాల్, (f) కామన్ కార్ప్. [పుస్తక వెలుపలి సమాచారం: సిల్వర్ కార్ప్ ఉపరితల ఆహార జీవి
  2. ఈ ఆహార ప్రాంతం పుస్తక వచనంలో లేదు.]
• ఇలా ఈ జాతులు పరస్పర పోటీ లేకుండా చెరువులోని ఆహారమంతా ఉపయోగించి చేపల దిగుబడిని పెంచుతాయి.

సమస్య – పరిష్కారం

• సమస్య:
  1. ఈ చేపల్లో చాలా వర్షాకాలంలోనే సంతానోత్పత్తి చేస్తాయి
  2. అడవి నుండి సేకరించిన విత్తనం (fish seed)లో ఇతర జాతులు కలిసిపోవచ్చు. కాబట్టి మంచి నాణ్యత గల చేప విత్తనం (పిల్లలు) లభ్యత లేకపోవడం ఒక ప్రధాన సమస్య.
• పరిష్కారం:
  1. చెరువుల్లో హార్మోన్ల ప్రేరణ (hormonal stimulation) ద్వారా ఈ చేపలను పెంచే మార్గాలు కనుగొన్నారు
  2. దీనివల్ల అవసరమైనంత స్వచ్ఛమైన చేప విత్తనం లభిస్తోంది.

సంగ్రహణ – మారికల్చర్ – ఆక్వాకల్చర్ మధ్య తేడా (అభ్యాసం 9)

• సంగ్రహణ చేపల వేట (capture fishing): సముద్రాలు, నదులు వంటి సహజ వనరుల నుండి పెంచకుండా చేపలు పట్టడం.
• మారికల్చర్ (mariculture): సముద్రపు నీటిలో చేపలు, రొయ్యలు, ఆయిస్టర్లు మొదలైనవాటిని పెంచడం.
• ఆక్వాకల్చర్ (aquaculture): మంచినీటి, ఉప్పునీటి అంతర్గత వనరుల్లో చేపలను పెంచడం (మిశ్రమ చేపల పెంపకం ఇందులో ఉదాహరణ).
• కృత్యం 3.5: చేపల క్షేత్రం సందర్శించి చేప రకాలు, చెరువుల రకాలు, దాణా పదార్థాలు, ఉత్పత్తి సామర్థ్యం గమనించడం.

తేనె విస్తృతంగా వాడబడుతుంది కాబట్టి తేనె కోసం తేనెటీగల పెంపకం ఒక వ్యవసాయ వ్యాపారంగా మారింది. తక్కువ పెట్టుబడి అవసరం కావడంతో రైతులు దీన్ని అదనపు ఆదాయ మార్గంగా చేపడతారు.

తేనెతో పాటు తేనెపట్టులు మైనం (wax) కు వనరు; మైనాన్ని వివిధ ఔషధ తయారీల్లో వాడతారు.

వాణిజ్య తేనె ఉత్పత్తికి వాడే తేనెటీగ రకాలు

• స్థానిక రకాలు:
  1. అపిస్ సెరానా ఇండికా (Apis cerana indica) – భారతీయ తేనెటీగ (Indian bee)
  2. ఎ. డార్సాటా (A. dorsata) – రాతి తేనెటీగ (rock bee)
  3. ఎ. ఫ్లోరియా (A. florea
  4. పుస్తకంలో 'florae') – చిన్న తేనెటీగ (little bee).
• ఇటాలియన్ రకం ఎ. మెల్లిఫెరా (A. mellifera): తేనె దిగుబడిని పెంచడానికి తీసుకొచ్చారు
• వాణిజ్య తేనె ఉత్పత్తికి సాధారణంగా వాడే రకం ఇదే.

ఇటాలియన్ తేనెటీగ ప్రత్యేకతలు (తేనె ఉత్పత్తికి కావలసిన లక్షణాలు)

• తేనె సేకరణ సామర్థ్యం ఎక్కువ.
• కుట్టడం కొంత తక్కువ.
• ఒకే తేనెపట్టు (beehive)లో ఎక్కువ కాలం ఉంటాయి.
• బాగా సంతానోత్పత్తి చేస్తాయి.
• వాణిజ్య తేనె ఉత్పత్తికి తేనెటీగల క్షేత్రాలు (apiaries) ఏర్పాటు చేస్తారు (పటం 3.7: ఆపియరీలో తేనెపట్టుల అమరిక, తేనె తీసే యంత్రం – honey extractor).

పచ్చిక (Pasturage) – తేనె నాణ్యత

• తేనె విలువ, నాణ్యత తేనెటీగలకు మకరందం (nectar), పుప్పొడి (pollen) సేకరణకు అందుబాటులో ఉన్న పుష్పాలైన పచ్చిక (pasturage) పై ఆధారపడతాయి.
• తగినంత పరిమాణంలో పచ్చిక ఉండటంతో పాటు, ఏ రకం పూలు అందుబాటులో ఉన్నాయన్నది తేనె రుచిని నిర్ణయిస్తుంది.

అధ్యాయ సారాంశం (What you have learnt)

• పంటలకు అవసరమైన పోషకాల్లో ఎక్కువ పరిమాణంలో కావాల్సినవి స్థూల పోషకాలు
• మిగిలినవి తక్కువ పరిమాణంలో కావాలి కాబట్టి సూక్ష్మ పోషకాలు.
• పంటలకు పోషకాలు అందించే ప్రధాన వనరులు సేంద్రియ ఎరువు, రసాయనిక ఎరువులు.
• సేంద్రియ వ్యవసాయం:
  1. రసాయన ఎరువులు, కలుపు నాశకాలు, పురుగుమందులు కనిష్ఠంగా లేదా లేకుండా
  2. గరిష్ఠంగా సేంద్రియ ఎరువులు, పునర్వినియోగ వ్యవసాయ వ్యర్థాలు, జీవ కారకాలతో
  3. ఆరోగ్యకరమైన పంట విధానాలతో.
• మిశ్రమ వ్యవసాయం (Mixed farming): ఒకే క్షేత్రంలో పంటల ఉత్పత్తి, పశుపోషణ వంటివి కలిసి ఉండే విధానం.
• మిశ్రమ పంట = ఒకే భూమిలో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పంటల ఏకకాల సాగు
• అంతర పంట = నిర్ణీత వరుస నమూనాలో
• పంట మార్పిడి = ప్రణాళికాబద్ధ క్రమంలో.
• రకాల మెరుగుదల అవసరం: అధిక దిగుబడి, మంచి నాణ్యత, జీవ–నిర్జీవ నిరోధకత, పక్వ కాలం తగ్గింపు, విస్తృత అనుకూలత, ఆశించదగిన వ్యవసాయ లక్షణాలు.
• పశుపోషణ = పశువుల సరైన సంరక్షణ, నిర్వహణ: నివాసం, ఆహారం, సంతానోత్పత్తి, వ్యాధి నియంత్రణ.
• కోళ్ల పెంపకం:
  1. పెంపుడు కోళ్లను పెంచడం
  2. గుడ్ల ఉత్పత్తి, బ్రాయిలర్ మాంసం ఉత్పత్తి
  3. స్థానిక–విదేశీ జాతుల సంకరం.
• చేపలను సముద్ర, అంతర్గత వనరుల నుండి పొందవచ్చు
• సముద్ర చేపల వేటకు వలలు, ఎకో-సౌండర్లు, ఉపగ్రహాలు
• పెంపకానికి మిశ్రమ చేపల పెంపకం వ్యవస్థ.
• తేనెటీగల పెంపకం: తేనె, మైనం కోసం.

అభ్యాసాల్లో దాగిన వాస్తవాలు

• అధిక దిగుబడి నిచ్చే పంట ఉత్పత్తి పద్ధతి (అభ్యాసం 1): పోషకాల నిర్వహణ (సేంద్రియ + రసాయనిక ఎరువులు), నీటిపారుదల, పంట విధానాలు – వీటి ద్వారా అధిక దిగుబడి.
• ఎరువుల వాడకానికి కారణం (2):
  1. నేలను పోషకాలతో సంపన్నం చేసి సారం పెంచడం
  2. మంచి శాఖీయ పెరుగుదల.
• అంతర పంట, పంట మార్పిడి ప్రయోజనాలు (3):
  1. అంతర పంట – పోషకాల గరిష్ఠ వినియోగం, చీడపీడల వ్యాప్తి నివారణ
  2. పంట మార్పిడి – ఏటా 2–3 పంటలు, తేమ, నీటి వసతి సద్వినియోగం.
• జన్యు మార్పిడి (4):
  1. కావలసిన లక్షణాన్నిచ్చే జన్యువును పంట మొక్కలోకి ప్రవేశపెట్టి జన్యుమార్పిడి పంటలు తయారుచేయడం
  2. ఉదా. వ్యాధి నిరోధకత, అధిక దిగుబడి.
• నిల్వ నష్టాలు (5): కీటకాలు, ఎలుకలు, శిలీంధ్రాలు, పురుగులు, బ్యాక్టీరియా (జీవ) + సరికాని తేమ, ఉష్ణోగ్రత (నిర్జీవ).
• పశుపోషణ ప్రయోజనాలు (6, 7):
  1. పాలు, గుడ్లు, మాంసం ఉత్పత్తులు
  2. పని పశువులతో వ్యవసాయ పనులు (దుక్కి, నీటిపారుదల, బండ్లు).
• (8) కోళ్ల, చేపల, తేనెటీగల పెంపకంలో ఉమ్మడి విషయాలు: మెరుగైన జాతులు/రకాల ఎంపిక (కోళ్లలో సంకరం, చేపల్లో మిశ్రమ పెంపకం, తేనెటీగల్లో ఇటాలియన్ రకం) + మంచి నిర్వహణ (నివాసం, ఆహారం, వ్యాధి నియంత్రణ, నాణ్యమైన విత్తనం).
• (9) సంగ్రహణ చేపల వేట = సహజ వనరుల నుండి పట్టడం
• మారికల్చర్ = సముద్రపు నీటిలో పెంపకం
• ఆక్వాకల్చర్ = అంతర్గత (మంచినీరు, ఉప్పునీరు) వనరుల్లో పెంపకం.
• కృత్యాలు 3.1–3.5 క్షేత్ర పరిశీలనలు:
  1. కలుపు మొక్కలు, చీడల జాబితా
  2. విత్తన కాలాలు
  3. పశుక్షేత్రం, కోళ్ల క్షేత్రం, చేపల క్షేత్రం పరిశీలన.

తేనెటీగల పెంపక అభ్యాస ప్రశ్నలు

• తేనె ఉత్పత్తికి తేనెటీగ రకంలో కావలసిన లక్షణాలు: అధిక తేనె సేకరణ, తక్కువ కుట్టడం, ఒకే పట్టులో ఎక్కువ కాలం ఉండటం, మంచి సంతానోత్పత్తి.
• పచ్చిక తేనె రుచిని, నాణ్యతను నిర్ణయిస్తుంది.