మహిళలు, కులం & సంస్కరణ (Women, Caste and Reform)

ఈ పాఠం 19, 20 శతాబ్దాల్లో మహిళల స్థితిగతులు, కుల వివక్షపై జరిగిన సంస్కరణ ఉద్యమాలను వివరిస్తుంది. ముందుగా రెండు వందల ఏళ్ల క్రితం సమాజం ఎలా ఉండేదో, నేటి చట్టబద్ధ స్థితితో పోల్చి చూడాలి.

నేటి చట్టబద్ధ స్థితి

• బాలికలు బడులు, కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాల్లో బాలురతో కలిసి చదివి ఉద్యోగాలు చేయవచ్చు.
• చట్టప్రకారం పెళ్లి వయసు వచ్చాకే వివాహం
• ఏ కులం, ఏ మతం వారినైనా ఎంచుకోవచ్చు
• వితంతువులు పునర్వివాహం చేసుకోవచ్చు.
• స్త్రీలు, పురుషులందరికీ ఓటు హక్కు, ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే హక్కు ఉన్నాయి.
• అయితే ఈ హక్కులు అందరికీ ఆచరణలో లేవు:
  1. పేదలకు విద్య అందుబాటులో తక్కువ
  2. చాలా కుటుంబాల్లో మహిళలు భర్తను ఎంచుకోలేరు.

రెండు వందల ఏళ్ల క్రితం

• బాల్య వివాహాలు సర్వసాధారణం.
• హిందూ, ముస్లిం పురుషులు ఇద్దరూ ఒకరికంటే ఎక్కువ భార్యలను చేసుకునేవారు (బహుభార్యత్వం – Polygamy).
• కొన్ని ప్రాంతాల్లో భర్త చితిపై సజీవంగా దహనమయ్యే వితంతువును గొప్పగా పొగిడేవారు. ఇష్టపూర్వకంగా అయినా, బలవంతంగా అయినా ఇలా చనిపోయిన స్త్రీని "సతి" (Sati – అంటే పతివ్రత) అనేవారు.
• మహిళల ఆస్తి హక్కులు పరిమితం
• విద్య దాదాపు లేదు. చదువుకున్న స్త్రీ వితంతువు అవుతుందని చాలా ప్రాంతాల్లో నమ్మేవారు.
• 1813లో బాల్తజార్ సోల్విన్ (Balthazar Solvyn) వేసిన సతి చిత్రం ప్రసిద్ధం. భారతదేశానికి వచ్చిన ఐరోపా చిత్రకారులు ఇలాంటి చిత్రాలు ఎన్నో గీసి, సతిని "తూర్పు దేశాల అనాగరికత"కు సాక్ష్యంగా చూపారు.

కుల వ్యవస్థ – ఎక్కువ తక్కువల వరుస

• పైన: బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు తమను "ఉన్నత కులాలు"గా భావించారు.
• తరువాత: వ్యాపారులు, వడ్డీ వ్యాపారులు (తరచూ వైశ్యులు).
• తరువాత: రైతులు, నేతపనివారు, కుమ్మరి వంటి వృత్తిపనివారు (శూద్రులు).
• అట్టడుగున: పట్టణాలు, గ్రామాలను శుభ్రం చేసేవారు, ఉన్నత కులాలు "కలుషితం చేసే" (Polluting – కుల హోదా పోయేలా చేస్తుందని భావించిన) పనులు చేసేవారు. వీరిని తరచూ అంటరానివారు (Untouchables)గా చూశారు.
• అంటరానివారికి ఆలయ ప్రవేశం లేదు
• ఉన్నత కులాలు వాడే బావుల నుంచి నీరు తోడకూడదు
• వారు స్నానం చేసే చెరువుల్లో స్నానం చేయకూడదు. వారిని తక్కువ స్థాయి మనుషులుగా భావించారు.
• 19, 20 శతాబ్దాల్లో ఈ ఆలోచనలు క్రమంగా మారాయి.

మార్పుకు కారణం – కొత్త సమాచార సాధనాలు 19వ శతాబ్ది ఆరంభం నుంచి సామాజిక ఆచారాలపై చర్చల స్వభావం మారింది. మొదటిసారి పుస్తకాలు, వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు, కరపత్రాలు (Leaflets), గ్రంథాలు ముద్రించారు.

ఇవి చేతిరాత ప్రతుల (Manuscripts) కంటే చాలా చౌకగా, సులభంగా దొరికాయి. సామాన్యులు చదివి, తమ భాషల్లో అభిప్రాయాలు రాయగలిగారు.

సామాజిక, రాజకీయ, ఆర్థిక, మత విషయాలన్నిటిపై కొత్త నగరాల్లో పురుషులు (కొన్నిసార్లు మహిళలు కూడా) చర్చించారు; ఈ చర్చలు విస్తృత ప్రజల వరకు చేరి సామాజిక మార్పు ఉద్యమాలతో ముడిపడ్డాయి.

సంస్కర్తలు (Reformers) ఈ చర్చలను చాలావరకు భారతీయ సంస్కర్తలు, సంస్కరణ సంఘాలు ప్రారంభించాయి. సమాజంలో మార్పులు అవసరమని, అన్యాయమైన ఆచారాలను వదలాలని భావించినవారిని సంస్కర్తలంటారు.

పాత పద్ధతులను వదిలి కొత్త జీవన విధానాన్ని స్వీకరించమని ప్రజలను ఒప్పించడమే ఉత్తమ మార్గమని వారు నమ్మారు.

రాజా రామమోహన్ రాయ్ (1772–1833)

• కలకత్తాలో బ్రహ్మసభ (Brahmo Sabha)ను స్థాపించారు
• ఇదే తరువాత బ్రహ్మ సమాజ్ (Brahmo Samaj) అయింది.
• పాశ్చాత్య విద్యను దేశంలో వ్యాప్తి చేయాలని, మహిళలకు ఎక్కువ స్వేచ్ఛ, సమానత్వం రావాలని కోరారు. మహిళలు ఇంటిపని భారాన్ని మోయడం, ఇంటికి, వంటగదికి పరిమితం కావడం, చదువుకోనివ్వకపోవడం గురించి రాశారు.
• వితంతువుల సమస్యలు ఆయనను కదిలించాయి
• సతి ఆచారానికి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమం నడిపారు.
• సంస్కృతం, పర్షియన్, అనేక భారతీయ, యూరోపియన్ భాషలు తెలిసిన పండితుడు. వితంతు దహనానికి ప్రాచీన గ్రంథాల అనుమతి లేదని తన రచనల ద్వారా చూపారు.
• అప్పటికే చాలామంది బ్రిటిష్ అధికారులు భారతీయ సంప్రదాయాలను విమర్శించడం మొదలుపెట్టారు
• పండితునిగా పేరున్న రామమోహన్ మాట వినడానికి వారు సిద్ధపడ్డారు. ఫలితంగా 1829లో సతి నిషేధించబడింది.
• [బయటి సమాచారం: 1829 సతి నిషేధ చట్టాన్ని గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ విలియం బెంటింక్ తెచ్చారు.]

ప్రాచీన గ్రంథాల వ్యూహం రామమోహన్ వ్యూహాన్ని తరువాతి సంస్కర్తలూ అనుసరించారు. హానికరంగా అనిపించిన ఆచారాన్ని సవాలు చేయాలంటే, తమ వాదనకు అనుకూలమైన శ్లోకాన్ని లేదా వాక్యాన్ని పవిత్ర గ్రంథాల్లో వెతికి, ప్రస్తుత ఆచారం ప్రాచీన సంప్రదాయానికి విరుద్ధమని చెప్పేవారు.

ముఖ్యమైన బాక్సు – "ముందు వారిని చితికి కట్టేస్తాం" (Source 1) రామమోహన్ అనేక కరపత్రాలు ప్రచురించారు; కొన్ని సతి సమర్థకుడికి, విమర్శకుడికి మధ్య సంభాషణ రూపంలో ఉన్నాయి.

• సమర్థకుడి వాదన:
  1. స్త్రీలు స్వభావంగా తక్కువ అవగాహన, దృఢ సంకల్పం లేనివారు, నమ్మదగనివారు
  2. భర్త మరణిస్తే చాలామంది వెంట చనిపోవాలనుకుంటారు
  3. కానీ మంటల నుంచి తప్పించుకోకుండా ఉండేందుకు దహనానికి ముందు వారిని చితికి కట్టేస్తాం.
• విమర్శకుడి సమాధానం:
  1. స్త్రీలకు తమ సహజ సామర్థ్యాన్ని చూపే అవకాశం ఎప్పుడైనా ఇచ్చారా? బోధించాక కూడా అర్థం చేసుకోలేనివారిని మాత్రమే లోపం ఉన్నవారనగలం
  2. విద్య ఇవ్వకుండా స్త్రీలను తక్కువగా ఎలా చూస్తారు?
• ఈ వాదన 175 ఏళ్ల క్రితమే జరిగింది.

హుక్ స్వింగింగ్ (Hook swinging) ఒక ప్రసిద్ధ ఉత్సవంలో భక్తులు చర్మంలో కొక్కేలు గుచ్చుకుని చక్రంపై ఊగుతూ బాధ అనుభవించేవారు. 19వ శతాబ్ది ఆరంభంలో యూరోపియన్ అధికారులు భారతీయ ఆచారాలను "అనాగరికం"గా విమర్శించినప్పుడు దాడికి గురైన ఆచారాల్లో ఇది ఒకటి.

ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్ ప్రసిద్ధ సంస్కర్తల్లో ఒకరైన ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్ (Ishwarchandra Vidyasagar) ప్రాచీన గ్రంథాలనే ఆధారంగా చూపి వితంతువులు పునర్వివాహం చేసుకోవచ్చని వాదించారు.

ఆయన సూచనను బ్రిటిష్ అధికారులు అంగీకరించారు; 1856లో వితంతు పునర్వివాహాన్ని అనుమతించే చట్టం చేశారు. పునర్వివాహాన్ని వ్యతిరేకించినవారు విద్యాసాగర్‌ను ఎదిరించి, ఆయనను బహిష్కరించారు కూడా.

• [బయటి సమాచారం: ఈ చట్టం పేరు హిందూ వితంతు పునర్వివాహ చట్టం, 1856.]

ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాప్తి 19వ శతాబ్ది రెండో అర్ధభాగానికి వితంతు పునర్వివాహ ఉద్యమం దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది.

• మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని తెలుగు ప్రాంతాల్లో వీరేశలింగం పంతులు వితంతు పునర్వివాహం కోసం ఒక సంఘాన్ని ఏర్పరచారు.
• అదే కాలంలో బొంబాయిలో యువ మేధావులు, సంస్కర్తలు ఇదే లక్ష్యం కోసం పనిచేస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేశారు.
• ఉత్తర భారతంలో స్వామి దయానంద సరస్వతి (Swami Dayanand Saraswati) వితంతు పునర్వివాహానికి మద్దతిచ్చారు. ఆయన హిందూ మతాన్ని సంస్కరించే ప్రయత్నంగా 1875లో ఆర్య సమాజ్ (Arya Samaj)ను స్థాపించారు.

కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు (ఆంధ్ర సంస్కర్త)

• [బయటి సమాచారం – పాఠ్యపుస్తకంలో లేదు, పరీక్షలకు ముఖ్యం:] రాజమహేంద్రవరం (రాజమండ్రి) కేంద్రంగా పనిచేసిన ఆయనను "ఆంధ్ర సంఘ సంస్కరణ పితామహుడు"గా పిలుస్తారు.
• 1881లో రాజమండ్రిలో తొలి వితంతు పునర్వివాహం జరిపించారు.
• వివేకవర్ధని పత్రిక (1874) ద్వారా సంఘ సంస్కరణ భావాలను ప్రచారం చేశారు
• తొలి తెలుగు నవలగా సాధారణంగా పరిగణించే రాజశేఖర చరిత్రము (1878) రచించారు
• 1906లో హితకారిణీ సమాజం స్థాపించారు
• స్త్రీ విద్యకూ కృషి చేశారు.

ఫలితం ఎంత? చట్టం వచ్చినా పునర్వివాహం చేసుకున్న వితంతువుల సంఖ్య తక్కువగానే మిగిలింది. పునర్వివాహం చేసుకున్నవారిని సమాజం సులభంగా అంగీకరించలేదు; సంప్రదాయవాద సమూహాలు కొత్త చట్టాన్ని వ్యతిరేకిస్తూనే ఉన్నాయి.

బాలికల బడులు స్త్రీల స్థితి మెరుగుపడాలంటే బాలికలకు విద్య అవసరమని అనేకమంది సంస్కర్తలు భావించారు. కలకత్తాలో విద్యాసాగర్, బొంబాయిలో ఇతర సంస్కర్తలు బాలికల పాఠశాలలు స్థాపించారు. 19వ శతాబ్ది మధ్యలో తొలి బడులు తెరిచినప్పుడు చాలామంది భయపడ్డారు.

• బడులు బాలికలను ఇంటి నుంచి దూరం చేసి, ఇంటి పనులకు అడ్డుపడతాయని భయం.
• బడికి చేరడానికి బాలికలు బహిరంగ ప్రదేశాల గుండా వెళ్లాలి
• ఇది వారిని చెడగొడుతుందని, బాలికలు బహిరంగ ప్రదేశాలకు దూరంగా ఉండాలని భావించారు.
• అందువల్ల 19వ శతాబ్దమంతా చదువుకున్న మహిళల్లో ఎక్కువమందికి ఉదార భావాలున్న తండ్రులు లేదా భర్తలు ఇంట్లోనే చదువు చెప్పారు
• కొందరు స్వయంగా నేర్చుకున్నారు.
• రాశసుందరి దేవి (Rashsundari Debi) రాత్రివేళ కొవ్వొత్తి వెలుగులో రహస్యంగా చదవడం, రాయడం నేర్చుకున్నారు (గత సంవత్సరం పాఠ్యపుస్తకంలో చదివిన ఉదాహరణ).
• బాలికల విద్యా సంస్థల్లో బాలికలకు తేలికైన పాఠ్యప్రణాళిక ఉండాలని మొదట భావించారు. హిందూ మహిళా విద్యాలయం (Hindu Mahila Vidyalaya, 1875) బాలురకు అప్పట్లో ఇచ్చే స్థాయి విద్యను బాలికలకు ఇచ్చిన తొలి సంస్థల్లో ఒకటి.
• శతాబ్ది చివరి భాగంలో పంజాబ్‌లో ఆర్య సమాజ్, మహారాష్ట్రలో జ్యోతిరావు ఫూలే బాలికల బడులు స్థాపించారు.

ముస్లిం కుటుంబాల్లో మహిళా విద్య

• ఉత్తర భారతంలోని కులీన ముస్లిం ఇళ్లలో మహిళలు అరబిక్‌లో ఖురాన్ చదవడం నేర్చుకునేవారు
• ఇంటికి వచ్చే మహిళా ఉపాధ్యాయులు నేర్పేవారు.
• ముంతాజ్ అలీ (Mumtaz Ali) వంటి సంస్కర్తలు ఖురాన్ వచనాలకు కొత్త వివరణ ఇచ్చి మహిళా విద్యకు మద్దతు తెలిపారు.
• 19వ శతాబ్ది చివరి నుంచి తొలి ఉర్దూ నవలలు రాశారు. మహిళలు అర్థమయ్యే భాషలో మతం, గృహ నిర్వహణ గురించి చదివేలా ప్రోత్సహించడం వీటి ఉద్దేశం.
• 20వ శతాబ్ది ఆరంభం నుంచి భోపాల్ బేగంలు మహిళా విద్యను ప్రోత్సహించడంలో ముఖ్య పాత్ర పోషించారు
• అలీగఢ్‌లో బాలికల ప్రాథమిక పాఠశాల స్థాపించారు.
• బేగం రొకేయా సఖావత్ హుస్సేన్ (Begum Rokeya Sakhawat Hossain) పాట్నా, కలకత్తాల్లో ముస్లిం బాలికల కోసం పాఠశాలలు నడిపారు. సంప్రదాయ భావాలను నిర్భయంగా విమర్శిస్తూ, ప్రతి మతం నాయకులూ స్త్రీలకు తక్కువ స్థానం ఇచ్చారని వాదించారు.

1880ల నుంచి మార్పులు

• 1880ల నాటికి భారతీయ మహిళలు విశ్వవిద్యాలయాల్లో చేరడం ప్రారంభించారు
• కొందరు వైద్యులుగా, మరికొందరు ఉపాధ్యాయులుగా శిక్షణ పొందారు.
• అనేకమంది సమాజంలో మహిళల స్థానంపై తమ విమర్శనాత్మక అభిప్రాయాలను రాసి ప్రచురించారు.

తారాబాయి షిండే (Tarabai Shinde) పూనాలో ఇంట్లోనే చదువుకున్న మహిళ. స్త్రీపురుషతులన (Stripurushtulna – "స్త్రీ పురుషుల పోలిక") అనే పుస్తకం ప్రచురించి, స్త్రీపురుషుల మధ్య సామాజిక భేదాలను, పురుషాధిపత్య సమాజాన్ని విమర్శించారు.

• [బయటి సమాచారం: ఈ పుస్తకం 1882లో ప్రచురితం.]
• బాక్సు ఉదాహరణ (Source 2):
  1. ప్రతి స్త్రీకి తన ప్రాణం పురుషుడికి తన ప్రాణమంత ప్రియమైనది కాదా? స్త్రీలు వేరే పదార్థంతో (మట్టి, రాయి, తుప్పుపట్టిన ఇనుము) తయారైనట్లు, పురుషులు మేలిమి బంగారంతో తయారైనట్లు సమాజం చూస్తుంది. భర్త మరణిస్తే క్షురకుడు వచ్చి తల వెంట్రుకలన్నీ గొరుగుతాడు
  2. శుభకార్యాలకు, వేడుకలకు ఆమెను రానివ్వరు
  3. ఆమె దురదృష్టవంతురాలని, నుదుటిపై చెడు రాత ఉందని, ఆమె ముఖం చూడరాదని, అపశకునమని భావిస్తారు. భర్త చనిపోయినందుకే ఇన్ని ఆంక్షలా అని ఆమె ప్రశ్నించారు.

పండిత రమాబాయి (Pandita Ramabai)

• సంస్కృతంలో గొప్ప పండితురాలు
• హిందూ మతం స్త్రీల పట్ల అణచివేతగా ఉందని భావించారు.
• ఉన్నత కులాల హిందూ స్త్రీల దుర్భర జీవితాల గురించి పుస్తకం రాశారు.
• భర్త బంధువుల చేత చెడుగా చూడబడిన వితంతువులకు ఆశ్రయం ఇచ్చేందుకు పూనాలో వితంతు గృహం (Widows' home) స్థాపించారు
• ఇక్కడ మహిళలు ఆర్థికంగా తమను తాము పోషించుకునేలా శిక్షణ పొందారు.

సంప్రదాయవాదుల స్పందన ఈ మార్పులు సంప్రదాయవాదులను బాగా కలవరపెట్టాయి. హిందూ జాతీయవాదులు చాలామంది హిందూ స్త్రీలు పాశ్చాత్య పోకడలు అనుసరిస్తున్నారని, ఇది హిందూ సంస్కృతిని భ్రష్టు పట్టించి కుటుంబ విలువలను దెబ్బతీస్తుందని భావించారు.

సంప్రదాయ ముస్లింలు కూడా ఈ ప్రభావం పట్ల ఆందోళన చెందారు.

20వ శతాబ్దంలో మహిళా ఉద్యమం

• 19వ శతాబ్ది చివరికి మహిళలు స్వయంగా సంస్కరణ కోసం పనిచేశారు: పుస్తకాలు రాశారు, పత్రికలు నడిపారు, పాఠశాలలు, శిక్షణ కేంద్రాలు స్థాపించారు, మహిళా సంఘాలు ఏర్పరచారు.
• 20వ శతాబ్ది ఆరంభం నుంచి ఓటు హక్కు (Suffrage), మెరుగైన ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్య కోసం చట్టాలు సాధించడానికి రాజకీయ ఒత్తిడి గ్రూపులు ఏర్పరచారు.
• 1920ల నుంచి కొందరు జాతీయవాద, సామ్యవాద ఉద్యమాల్లో చేరారు.
• జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, సుభాష్ చంద్రబోస్ వంటి నాయకులు మహిళలకు ఎక్కువ సమానత్వం, స్వేచ్ఛ కావాలనే డిమాండ్లకు మద్దతిచ్చారు.
• స్వాతంత్ర్యం తరువాత స్త్రీపురుషులందరికీ పూర్తి ఓటు హక్కు ఇస్తామని జాతీయ నాయకులు హామీ ఇచ్చారు
• అప్పటి వరకు మహిళలు బ్రిటిష్ వ్యతిరేక పోరాటంపై దృష్టి పెట్టాలని కోరారు.

చట్టం ఎలా వచ్చింది మహిళా సంస్థలు పెరిగి, ఈ విషయాలపై రచనలు ఎక్కువవుతున్న కొద్దీ సంస్కరణ ఉద్యమానికి బలం వచ్చింది. స్థిరపడిన మరొక ఆచారాన్ని – బాల్య వివాహాన్ని – ప్రజలు ప్రశ్నించారు.

కేంద్ర శాసనసభ (Central Legislative Assembly)లోని అనేకమంది భారతీయ శాసనసభ్యులు బాల్య వివాహాలను నిరోధించే చట్టం కోసం పోరాడారు.

• 1929లో బాల్య వివాహ నిరోధక చట్టం (Child Marriage Restraint Act) ఆమోదం పొందింది.
• ఇంతకుముందు చట్టాల సమయంలో ఎదురైన తీవ్ర చర్చలు, పోరాటాలు ఈసారి లేకుండానే ఇది ఆమోదించబడింది.
• [బయటి సమాచారం: ఈ చట్టాన్ని ప్రతిపాదించిన హర్‌బిలాస్ సర్దా పేరుతో "శారదా చట్టం" అని కూడా అంటారు.]

వయో పరిమితులు

• చట్టం ప్రకారం 18 ఏళ్ల లోపు పురుషుడు, 16 ఏళ్ల లోపు స్త్రీ వివాహం చేసుకోకూడదు.
• తరువాత ఈ పరిమితులను పురుషులకు 21, స్త్రీలకు 18కి పెంచారు.
• [బయటి సమాచారం:
  1. ఈ పెంపు 1978 సవరణలో జరిగింది
  2. ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్నది బాల్య వివాహ నిషేధ చట్టం, 2006 (Prohibition of Child Marriage Act) – పురుషులకు 21, స్త్రీలకు 18.]

పాఠంలోని చిత్రం, గణాంకం

• ఎనిమిదేళ్ల వధువు చిత్రం: 20వ శతాబ్ది ఆరంభంలో బాల వధువు పరిస్థితికి ఉదాహరణ.
• ఈనాటికీ భారతదేశంలో 20 శాతానికి పైగా బాలికలు 18 ఏళ్ల లోపే వివాహం చేసుకుంటున్నారని పాఠం పేర్కొంది. [నవీకరణ – బయటి సమాచారం: జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే 5 (2019–21) ప్రకారం ఇది సుమారు 23 శాతం
• ఆ తరువాత క్రమంగా తగ్గుతోంది.]

సంస్కర్తలు, కుల విమర్శ అనేకమంది సంస్కర్తలు కుల అసమానతలనూ విమర్శించారు.

• రామమోహన్ రాయ్ కులాన్ని విమర్శించిన ఒక ప్రాచీన బౌద్ధ గ్రంథాన్ని అనువదించారు.
• ప్రార్థనా సమాజం (Prarthana Samaj) అన్ని కులాల ఆధ్యాత్మిక సమానత్వాన్ని నమ్మే భక్తి సంప్రదాయాన్ని అనుసరించింది.
• 1840లో బొంబాయిలో పరమహంస మండలి (Paramhans Mandali) కుల నిర్మూలన కోసం ఏర్పడింది.
• ఈ సంస్కర్తలు, సంఘ సభ్యుల్లో చాలామంది ఉన్నత కులాల వారే. వారు తరచూ రహస్య సమావేశాల్లో ఆహారం, స్పర్శ విషయాల్లో కుల నియమాలను ఉల్లంఘించి, తమ జీవితాల్లో కుల పక్షపాతపు పట్టును తొలగించుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.

క్రైస్తవ మిషనరీల పాత్ర 19వ శతాబ్దంలో క్రైస్తవ మిషనరీలు గిరిజన సమూహాల కోసం, "తక్కువ" కులాల పిల్లల కోసం పాఠశాలలు స్థాపించడం ప్రారంభించారు. దీనివల్ల ఈ పిల్లలు మారుతున్న ప్రపంచంలోకి అడుగుపెట్టడానికి కొన్ని వనరులు పొందారు. [పాఠ్యపుస్తకం చర్చా ప్రశ్న 5 ప్రకారం, మిషనరీలను చాలామంది వ్యతిరేకించినా, కొందరు తక్కువ కులాల వారికి విద్య ఇచ్చినందుకు మద్దతిచ్చి ఉండవచ్చు.]

పేదలకు కొత్త ఉపాధి

• అదే సమయంలో పేదలు ఉద్యోగాల కోసం గ్రామాలు విడిచి నగరాలకు వెళ్లసాగారు. కొత్తగా వచ్చిన కర్మాగారాల్లో, మునిసిపాలిటీల్లో పని దొరికింది.
• కొత్త శ్రామిక అవసరాలు: మురుగు కాలువలు తవ్వడం, రోడ్లు వేయడం, భవనాలు కట్టడం, నగరాల శుభ్రత. ఇందుకు కూలీలు, తవ్వేవారు, మోసేవారు, ఇటుకలు పేర్చేవారు, మురుగు శుభ్రపరిచేవారు, తుడిచేవారు, పల్లకీ మోసేవారు, రిక్షా లాగేవారు అవసరమయ్యారు.
• ఈ శ్రమ గ్రామాలు, చిన్న పట్టణాల పేదల నుంచి, చాలావరకు తక్కువ కులాల నుంచి వచ్చింది. కొందరు అస్సాం, మారిషస్, ట్రినిడాడ్, ఇండోనేషియాలోని తోటలకు కూడా వెళ్లారు (కూలీల ఓడ John Allen మారిషస్‌కు భారతీయ కూలీలను తీసుకెళ్లింది
• ఎక్కువమంది తక్కువ కులాల వారు).
• కొత్త చోట్ల పని కఠినమే అయినా, ఉన్నత కులాల భూస్వాముల అణచివేత పట్టు నుంచి, రోజువారీ అవమానాల నుంచి బయటపడే అవకాశంగా పేదలు, తక్కువ కులాల వారు దీన్ని చూశారు.

చెప్పులు ఎవరు తయారు చేయగలరు? (మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం)

• తోలు పనివారిని సంప్రదాయంగా తక్కువగా చూశారు, ఎందుకంటే వారు చనిపోయిన జంతువులతో పని చేస్తారు
• వీటిని మురికిగా, అపవిత్రంగా (Polluting) భావించేవారు.
• మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో సైన్యాలకు చెప్పులు, బూట్ల (షూస్) డిమాండ్ భారీగా పెరిగింది. తోలు పని పట్ల ఉన్న కుల పక్షపాతం వల్ల సంప్రదాయ తోలు పనివారు, చెప్పులు కుట్టేవారు మాత్రమే సరఫరాకు సిద్ధపడ్డారు. అందువల్ల వారు అధిక ధరలు అడిగి మంచి లాభాలు పొందగలిగారు.
• మాదిగలు (Madigas) ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ముఖ్యమైన అంటరాని కులం. 19వ శతాబ్దపు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వారు చర్మాలను శుభ్రం చేయడం, ఉపయోగానికి వీలుగా చర్మం పదును చేయడం (Tanning), చెప్పులు కుట్టడంలో నిపుణులు.

ఇతర ఉద్యోగాలు – సైన్యం

• సైన్యం కూడా అవకాశాలు ఇచ్చింది. అంటరానివారిగా భావించే అనేకమంది మహార్లకు మహార్ రెజిమెంట్ (Mahar Regiment)లో ఉద్యోగాలు దొరికాయి.
• దళిత ఉద్యమ నాయకుడు బి.ఆర్. అంబేద్కర్ తండ్రి సైనిక పాఠశాలలో బోధించారు.

దుబ్లాలు (Dublas) గుజరాత్‌లోని దుబ్లాలు ఉన్నత కులాల భూస్వాముల కోసం పొలాల్లో సాగు చేసేవారు, భూస్వాముల ఇళ్లలో అనేక చిన్న పనులు చేసేవారు (పాఠంలో మామిడి పండ్లను మార్కెట్‌కు మోసుకెళ్లే దుబ్లాల చిత్రం ఉంది).

తరగతి గది లోపల చోటు లేదు (విద్యలో వివక్ష)

• బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలో 1829 వరకు అంటరానివారికి ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో ప్రవేశమే లేదు.
• గట్టిగా ఒత్తిడి చేసినప్పుడు వారిని తరగతి గది బయట వరండాలో కూర్చుని పాఠాలు వినడానికి అనుమతించారు. ఉన్నత కులాల బాలురు చదివే గదిని "కలుషితం" చేయకూడదనే కారణం.
• పాఠం చర్చా ప్రశ్నలు: వరండాలో కూర్చుని పాఠాలు వినే విద్యార్థి మనసులో ఎలాంటి ప్రశ్నలు వస్తాయి? అసలు విద్యే లేకపోవడం కంటే ఇది మేలని కొందరు భావించారు;

బ్రిటిష్ కాలంలో కొత్త అవకాశాలు (చర్చా ప్రశ్న 6 సారాంశం) "తక్కువ" కులాల వారికి మిషనరీ పాఠశాలలు, నగరాల్లో కర్మాగార, మునిసిపల్ పనులు, తోటల్లో శ్రమ, యుద్ధకాలంలో తోలు పరిశ్రమ డిమాండ్, సైన్యంలో (మహార్ రెజిమెంట్) ఉద్యోగాలు వంటి కొత్త అవకాశాలు వచ్చాయి.

19వ శతాబ్ది రెండో అర్ధభాగానికి బ్రాహ్మణేతర కులాల వారు కుల వివక్షకు వ్యతిరేకంగా తమ సొంత ఉద్యమాలు నడిపి సామాజిక సమానత్వం, న్యాయం కోరారు.

ప్రధాన ఉద్యమాలు

• సత్నామీ ఉద్యమం (Satnami movement) – మధ్య భారతదేశంలో ఘాసీదాస్ (Ghasidas) స్థాపించారు. ఆయన తోలు పనివారి మధ్య పని చేసి, వారి సామాజిక హోదా మెరుగుపరచడానికి ఉద్యమం నడిపారు.
• మతువా శాఖ (Matua sect) – తూర్పు బెంగాల్‌లో హరిదాస్ ఠాకూర్ (Haridas Thakur) నాయకత్వంలో చండాల సాగుదారుల మధ్య పనిచేసింది. కుల వ్యవస్థను సమర్థించే బ్రాహ్మణ గ్రంథాలను హరిదాస్ ప్రశ్నించారు.
• శ్రీ నారాయణ గురు (Shri Narayana Guru) – ప్రస్తుత కేరళలో ఈజవ కులానికి చెందిన గురువు. తన ప్రజల ఐక్యత ఆదర్శాలను ప్రకటించారు
• కుల భేదాల ఆధారంగా మనుషులను అసమానంగా చూడడాన్ని వ్యతిరేకించారు. మానవాళి అంతా ఒకే కులానికి చెందినదని ఆయన వాదన. ఆయన ప్రసిద్ధ వాక్యం: "ఒరు జాతి, ఒరు మతం, ఒరు దైవం మనుష్యనూ" (మనిషికి ఒకే కులం, ఒకే మతం, ఒకే దేవుడు).

ఈ ఉద్యమాల ఉమ్మడి లక్షణాలు

• అన్ని శాఖలను బ్రాహ్మణేతర కులాల నుంచి వచ్చిన నాయకులు స్థాపించి, వారి మధ్యనే పనిచేశారు.
• ఆధిపత్య కులాల ధిక్కారానికి కారణమైన అలవాట్లు, ఆచారాలను మార్చడానికి ప్రయత్నించారు.
• అణగారిన (Subordinate) కులాల్లో ఆత్మగౌరవ భావన కలిగించడమే లక్ష్యం.

ఫూలే నేపథ్యం "తక్కువ" కులాల నాయకుల్లో అత్యంత గట్టిగా మాట్లాడినవారిలో జ్యోతిరావు ఫూలే (Jyotirao Phule) ఒకరు. 1827లో జన్మించారు; క్రైస్తవ మిషనరీలు స్థాపించిన పాఠశాలల్లో చదివారు.

పెద్దయ్యాక కుల సమాజంలోని అన్యాయాలపై తన సొంత ఆలోచనలను రూపొందించుకున్నారు.

ఆర్యుల వాదంపై దాడి

• తాము ఆర్యులమైనందువల్ల ఇతరులకంటే గొప్పవారమని బ్రాహ్మణులు చేసే వాదనను ఫూలే ఖండించారు.
• ఆర్యులు ఉపఖండం బయటి నుంచి వచ్చిన విదేశీయులని, ఇక్కడి నిజమైన బిడ్డలను (ఆర్యుల రాకకు ముందు నుంచే ఇక్కడ ఉన్నవారిని) ఓడించి లొంగదీసుకున్నారని ఆయన వాదన.
• ఆధిపత్యం ఏర్పరచిన ఆర్యులు ఓడిన జనాభాను తక్కువవారిగా, "తక్కువ కులం" వారిగా చూశారు.
• ఫూలే ప్రకారం "ఉన్నత" కులాలకు భూమిపై, అధికారంపై హక్కు లేదు
• నిజానికి భూమి స్థానికులదే, అంటే "తక్కువ కులాలు" అనబడేవారిదే.
• ఆర్య పాలనకు ముందు స్వర్ణయుగం ఉండేదని, అప్పుడు యోధులైన రైతులు పొలాలు దున్నుతూ మరాఠా గ్రామీణ ప్రాంతాన్ని న్యాయంగా, సక్రమంగా పాలించారని ఆయన చెప్పారు.
• కుల వివక్షను ఎదిరించడానికి శూద్రులు (శ్రమించే కులాలు), అతిశూద్రులు (అంటరానివారు) ఏకం కావాలని ప్రతిపాదించారు.
• ఆయన స్థాపించిన సత్యశోధక్ సమాజ్ (Satyashodhak Samaj) కుల సమానత్వాన్ని ప్రచారం చేసింది.

"ఇక్కడ నేను, అక్కడ నువ్వు" (Source 3) ఉన్నత కులాల నాయకులు ప్రచారం చేసిన వలస వ్యతిరేక జాతీయవాదాన్ని కూడా ఫూలే విమర్శించారు. తన రచన "రైతు కొరడా" (The Cultivator's Whipcord)లో ఆయన ఇలా రాశారు: బ్రాహ్మణులు తమ మతమనే ఖడ్గాన్ని దాచిపెట్టారు, అదే ప్రజల సమృద్ధి గొంతు కోసింది; అయినా ఇప్పుడు గొప్ప దేశభక్తులుగా నటిస్తున్నారు; శూద్ర, ముస్లిం, పార్సీ యువతకు, ఉన్నత-తక్కువ భేదాల కొట్లాటలు వదిలి ఏకమైతేనే దేశం పురోగమిస్తుందని సలహా ఇస్తున్నారు; కానీ ఆ ఐక్యత వారి ప్రయోజనాల కోసమే, ఆ తరువాత మళ్లీ "నేను ఇక్కడ, నువ్వు అక్కడ" అనే స్థితే వస్తుంది.

గులాంగిరి (Gulamgiri) – 1873

• 1873లో ఫూలే గులాంగిరి అంటే బానిసత్వం అనే పుస్తకం రాశారు.
• దీనికి సుమారు పదేళ్ల ముందు అమెరికా పౌర యుద్ధం (American Civil War) జరిగి, అమెరికాలో బానిసత్వం అంతమైంది.
• బానిసలను విముక్తి చేయడానికి పోరాడిన అమెరికన్లకు ఫూలే ఈ పుస్తకాన్ని అంకితం ఇచ్చారు. తద్వారా భారతదేశంలోని "తక్కువ" కులాల స్థితికి, అమెరికాలోని నల్లజాతి బానిసల స్థితికి సంబంధం చూపారు (చర్చా ప్రశ్న 8: అణగారిన కులాల్లో స్ఫూర్తి కలిగించడం).

ఫూలే విమర్శ పరిధి కుల వ్యవస్థపై విమర్శను అన్ని రకాల అసమానతలకు ఆయన విస్తరించారు: "ఉన్నత" కుల స్త్రీల దుస్థితి, కార్మికుల కష్టాలు, "తక్కువ" కులాల అవమానం ఆయనను కలవరపెట్టాయి. ఈ కుల సంస్కరణ ఉద్యమాన్ని 20వ శతాబ్దంలో పశ్చిమ భారతంలో డా. బి.ఆర్.

అంబేద్కర్, దక్షిణాన ఇ.వి. రామస్వామి నాయకర్ వంటి దళిత నాయకులు కొనసాగించారు.

• [బయటి సమాచారం:
  1. సత్యశోధక్ సమాజ్ 1873లో స్థాపితం
  2. ఫూలే భార్య సావిత్రీబాయి ఫూలేతో కలిసి 1848లో పుణెలో బాలికల బడిని ప్రారంభించారు.]

బాల్యం, విద్య

• అంబేద్కర్ మహార్ కుటుంబంలో జన్మించారు. చిన్నప్పటి నుంచే రోజువారీ జీవితంలో కుల పక్షపాతం అంటే ఏమిటో అనుభవించారు.
• బడిలో ఆయనను తరగతి గది బయట నేలపై కూర్చోబెట్టారు
• ఉన్నత కులాల పిల్లలు వాడే కుళాయిల నుంచి నీళ్లు తాగనివ్వలేదు.
• పాఠశాల విద్య తరువాత ఉన్నత విద్య కోసం అమెరికా వెళ్లడానికి ఫెలోషిప్ (ఉపకార వేతనం) పొందారు.
• పాఠం ప్రకారం 1919లో భారతదేశం తిరిగి వచ్చాక సమకాలీన సమాజంలో "ఉన్నత" కులాల అధికారం గురించి విస్తృతంగా రాశారు.

ఆలయ ప్రవేశ ఉద్యమాలు

• 1927లో అంబేద్కర్ ఆలయ ప్రవేశ ఉద్యమం ప్రారంభించారు
• ఆయన మహార్ కుల అనుచరులు పాల్గొన్నారు. దళితులు ఆలయ చెరువు (Tank) నీటిని వాడినప్పుడు బ్రాహ్మణ పూజారులు ఆగ్రహించారు.
• 1927–1935 మధ్య ఇలాంటి మూడు ఆలయ ప్రవేశ ఉద్యమాలకు నాయకత్వం వహించారు.
• సమాజంలో కుల పక్షపాతాల శక్తిని అందరూ గుర్తించేలా చేయడమే ఆయన లక్ష్యం (చర్చా ప్రశ్న 9).
• [సవరణ/వివరణ – బయటి సమాచారం:
  1. 1927లో మహాడ్ సత్యాగ్రహం (చావ్దార్ చెరువు నీటి హక్కు) జరిగింది
  2. నాసిక్‌లోని కాలారామ్ ఆలయ ప్రవేశ సత్యాగ్రహం 1930లో ప్రారంభమైంది. పాఠం ఈ ఉద్యమాలను కలిపి చెబుతోంది.]
• ఆలయ ద్వారాల చిత్రం (మదురై ఆలయ గోపురం ద్వారం, థామస్ డేనియల్ గీసినది, 1792): ఆలయ ప్రవేశ ఉద్యమం మొదలయ్యే వరకు "అంటరానివారిని" ఇలాంటి ద్వారాల దగ్గరికి కూడా రానివ్వలేదు.

బాక్సు – "మేము కూడా మనుషులమే" (Source 4) 1927లో అంబేద్కర్ ఇలా అన్నారు: తామిప్పుడు చెరువు దగ్గరికి వెళ్లడానికి కోరేది, ఇతరుల మాదిరిగానే తామూ మనుషులమే అని నిరూపించడానికి. హిందూ సమాజాన్ని రెండు ప్రధాన సూత్రాలపై పునర్వ్యవస్థీకరించాలి: సమానత్వం, కులతత్వం లేకపోవడం.

ఉద్యమ వారసత్వం పశ్చిమ భారతంలో అంబేద్కర్, దక్షిణంలో ఇ.వి. రామస్వామి నాయకర్ (పెరియార్) వంటి గొప్ప దళిత నాయకులు ఫూలే మొదలుపెట్టిన కుల సంస్కరణ ఉద్యమాన్ని 20వ శతాబ్దంలో కొనసాగించారు.

బ్రాహ్మణేతర ఉద్యమం 20వ శతాబ్ది ఆరంభంలో బ్రాహ్మణేతర ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. విద్య, సంపద, ప్రభావం పొందిన బ్రాహ్మణేతర కులాల నుంచి ఈ చొరవ వచ్చింది.

బ్రాహ్మణులు ఉత్తరం నుంచి వచ్చిన ఆర్య ఆక్రమణదారుల వారసులని, వారు దక్షిణ భూములను అసలు నివాసులైన ద్రావిడ జాతుల నుంచి జయించారని ఈ ఉద్యమం వాదించింది. బ్రాహ్మణుల అధికార వాదనలనూ సవాలు చేసింది.

ఇ.వి. రామస్వామి నాయకర్ – పెరియార్

• మధ్యతరగతి కుటుంబం నుంచి వచ్చారు. జీవితం ఆరంభంలో సన్యాసిగా ఉండి సంస్కృత గ్రంథాలను జాగ్రత్తగా చదివారు.
• తరువాత కాంగ్రెస్ సభ్యుడయ్యారు
• అయితే జాతీయవాదులు ఏర్పాటు చేసిన ఒక విందులో కుల భేదాల ప్రకారం (తక్కువ కులాలవారిని ఉన్నత కులాలకు దూరంగా) కూర్చోబెట్టడం చూసి విసుగెత్తి కాంగ్రెస్‌ను వదిలారు.
• అంటరానివారు తమ గౌరవం కోసం పోరాడాలని నమ్మి ఆత్మగౌరవ ఉద్యమం (Self Respect Movement)ను స్థాపించారు. [బయటి సమాచారం: 1925లో.]
• అంటరానివారే అసలైన తమిళ, ద్రావిడ సంస్కృతికి నిజమైన వారసులని, దాన్ని బ్రాహ్మణులు అణచివేశారని వాదించారు.
• అన్ని మత అధికారులు సామాజిక విభజనలను, అసమానతను దేవుడిచ్చినవిగా చూస్తారని, అందువల్ల సామాజిక సమానత్వం కోసం అంటరానివారు అన్ని మతాల నుంచి విముక్తి పొందాలని భావించారు.
• హిందూ గ్రంథాలను, ముఖ్యంగా ప్రాచీన న్యాయకర్త మనువు స్మృతిని, భగవద్గీతను, రామాయణాన్ని ఘాటుగా విమర్శించారు. ఈ గ్రంథాలను బ్రాహ్మణుల అధికారాన్ని తక్కువ కులాలపై, పురుషుల ఆధిపత్యాన్ని మహిళలపై స్థాపించడానికి వాడారని చెప్పారు.

బాక్సు – మహిళలపై పెరియార్ (Source 5) "తార ముహూర్తం" (Thara Mukurtham) వంటి మాటలు వచ్చాక మన మహిళలు భర్తల చేతిలో బొమ్మలుగా మారారని, తండ్రులు తమ కూతుళ్లను భర్తలకు కానుకగా ఇచ్చామని, వారు భర్త ఇంటికే చెందుతారని సలహా ఇచ్చే పరిస్థితి వచ్చిందని, ఇది సంస్కృతంతో మన సంబంధం వల్ల కలిగిన ఫలితమని పెరియార్ రాశారు.

ప్రతిస్పందనలు

• ఈ వాదనలను ఎవరూ సవాలు చేయకుండా వదలలేదు. "తక్కువ" కుల నాయకుల ఉపన్యాసాలు, రచనలు, ఉద్యమాలు ఉన్నత కుల జాతీయవాద నాయకుల్లో పునరాలోచన, కొంత ఆత్మవిమర్శకు దారితీశాయి.
• అదే సమయంలో సంప్రదాయ హిందూ సమాజం ఉత్తరాదిన సనాతన ధర్మ సభలు, భారత్ ధర్మ మహామండల్‌ను, బెంగాల్‌లో బ్రాహ్మణ సభ వంటి సంఘాలను స్థాపించింది. కుల భేదాలను హిందూ మతానికి మూలస్తంభంగా నిలిపి, అవి శాస్త్రాల ఆమోదం పొందినవని చూపడం వీటి లక్ష్యం.
• కులంపై చర్చలు, పోరాటాలు వలస కాలం తరువాత కూడా కొనసాగి నేటికీ జరుగుతున్నాయి.

పాఠం చివరి భాగం "సంస్కరణ కోసం సంఘటితం కావడం" (Organising for reform) అనే శీర్షికతో వివిధ సంస్కరణ సంఘాలను వివరిస్తుంది.

బ్రహ్మ సమాజ్ (Brahmo Samaj)

• 1830లో ఏర్పడింది (పాఠం ప్రకారం)
• అన్ని రకాల విగ్రహారాధనను, బలులను నిషేధించింది.
• ఉపనిషత్తులను నమ్మింది
• ఇతర మత ఆచారాలను విమర్శించకూడదని సభ్యులను నిషేధించింది.
• హిందూ, క్రైస్తవ మతాల ఆదర్శాలను వాటి సానుకూల, ప్రతికూల అంశాలను పరిశీలిస్తూ విమర్శనాత్మకంగా స్వీకరించింది.
• కేశబ్ చంద్ర సేన్ (Keshub Chunder Sen) ప్రధాన నాయకుల్లో ఒకరు.

డెరోజియో, యంగ్ బెంగాల్ (Derozio and Young Bengal)

• హెన్రీ లూయీ వివియన్ డెరోజియో (Henry Louis Vivian Derozio) 1820ల్లో కలకత్తా హిందూ కళాశాలలో ఉపాధ్యాయుడు
• తీవ్ర భావాలను ప్రోత్సహించి, ఏ అధికారాన్నైనా ప్రశ్నించమని శిష్యులను ప్రోత్సహించారు.
• ఆయన శిష్యుల ఉద్యమాన్ని యంగ్ బెంగాల్ ఉద్యమం (Young Bengal Movement) అంటారు.
• ఈ శిష్యులు సంప్రదాయాలను, ఆచారాలను విమర్శించారు
• మహిళలకు విద్యను డిమాండ్ చేశారు
• ఆలోచనా, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ కోసం ప్రచారం చేశారు.

రామకృష్ణ మిషన్, స్వామి వివేకానంద

• రామకృష్ణ పరమహంస పేరుతో ఉన్న రామకృష్ణ మిషన్ (Ramakrishna Mission) సామాజిక సేవ, నిస్వార్థ కర్మ ద్వారా ముక్తి అనే ఆదర్శాన్ని నొక్కి చెప్పింది. రామకృష్ణ పరమహంస స్వామి వివేకానంద గురువు.
• స్వామి వివేకానంద (1863–1902) అసలు పేరు నరేంద్రనాథ్ దత్తా. శ్రీ రామకృష్ణుల సరళమైన బోధనలను తన బాగా పాతుకున్న ఆధునిక దృక్పథంతో కలిపి ప్రపంచమంతా ప్రచారం చేశారు.
• 1893లో చికాగోలో జరిగిన ప్రపంచ మతాల పార్లమెంటు (World Parliament of Religions)లో ఆయన ప్రసంగం విన్నాక న్యూయార్క్ హెరాల్డ్ పత్రిక: ఇంత విద్యావంతులైన దేశానికి మిషనరీలను పంపడం ఎంత మూర్ఖత్వమో అనిపిస్తోందని రాసింది.
• ఆధునిక కాలంలో వేదాంత తత్వానికి ప్రపంచ స్థాయిలో ఆధ్యాత్మిక అగ్రస్థానాన్ని తిరిగి నెలకొల్పిన తొలి భారతీయుడు ఆయనే.
• ఆయన లక్ష్యం కేవలం మతం కాదు
• దేశవాసుల పేదరికం, దుస్థితి ఆయనను తీవ్రంగా బాధించాయి. ఏ సంస్కరణ అయినా ప్రజల స్థితిని మెరుగుపరిస్తేనే విజయవంతమవుతుందని దృఢంగా నమ్మారు.
• "వంటగది మతం" (religion of the kitchen) అనే సంకుచిత పరిధిని దాటి దేశ సేవలో ఏకం కావాలని పిలుపునిచ్చి, భారతదేశపు తొలి దశ జాతీయవాదానికి ప్రత్యేక దోహదం చేశారు.
• ఆయన జాతీయవాదం సంకుచితం కాదు:
  1. ప్రపంచ దేశాలు సమాన స్థాయిలో కలిస్తేనే మానవాళి సమస్యలు అధిగమించవచ్చని నమ్మారు
  2. యువతను ఉమ్మడి ఆధ్యాత్మిక వారసత్వం ఆధారంగా ఏకం కావాలని కోరారు.
• [బయటి సమాచారం: రామకృష్ణ మిషన్‌ను వివేకానంద 1897లో స్థాపించారు.]

ప్రార్థనా సమాజ్ (Prarthana Samaj)

• 1867లో బొంబాయిలో స్థాపితం.
• కుల ఆంక్షల తొలగింపు, బాల్య వివాహాల నిర్మూలన, మహిళా విద్యకు ప్రోత్సాహం, వితంతు పునర్వివాహంపై నిషేధం ఎత్తివేత దీని లక్ష్యాలు.
• దీని మత సమావేశాల్లో హిందూ, బౌద్ధ, క్రైస్తవ గ్రంథాల ఆధారంగా చర్చించారు.

వేద సమాజ్ (Veda Samaj)

• 1864లో మద్రాసు (చెన్నై)లో స్థాపితం
• బ్రహ్మ సమాజ్ నుంచి స్ఫూర్తి పొందింది.
• కుల భేదాల నిర్మూలన, వితంతు పునర్వివాహం, మహిళా విద్యను ప్రోత్సహించింది.
• సభ్యులు ఒకే దేవుడిని నమ్మారు
• సంప్రదాయ హిందూమతంలోని మూఢనమ్మకాలను, ఆచారాలను ఖండించారు.

అలీగఢ్ ఉద్యమం (Aligarh Movement)

• సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ (Sayyid Ahmed Khan) 1875లో అలీగఢ్‌లో మహమ్మడన్ ఆంగ్లో-ఓరియంటల్ కళాశాల (Mohammedan Anglo-Oriental College) స్థాపించారు
• ఇదే తరువాత అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం అయింది.
• ఈ సంస్థ ముస్లింలకు పాశ్చాత్య విజ్ఞానంతో సహా ఆధునిక విద్యను అందించింది.
• అలీగఢ్ ఉద్యమంగా పిలవబడిన ఇది విద్యా సంస్కరణ రంగంలో అపార ప్రభావం చూపింది.

సింగ్ సభ ఉద్యమం (Singh Sabha Movement)

• సిక్కుల సంస్కరణ సంఘాలు. తొలి సింగ్ సభలు 1873లో అమృత్‌సర్‌లో, 1879లో లాహోర్‌లో ఏర్పడ్డాయి.
• సిక్కు మతంలోని మూఢనమ్మకాలను, కుల భేదాలను, సిక్కు మతానికి విరుద్ధమని భావించిన ఆచారాలను తొలగించాలని ప్రయత్నించాయి.
• సిక్కుల మధ్య విద్యను ప్రోత్సహించి, తరచూ ఆధునిక విద్యను సిక్కు బోధనలతో కలిపి అందించాయి.
• సింగ్ సభ నాయకులు 1892లో అమృత్‌సర్‌లో ఖల్సా కళాశాల (Khalsa College) స్థాపించారు.

కాలక్రమం (పాఠంలోని సంవత్సరాలు)

• 1772–1833: రాజా రామమోహన్ రాయ్ జీవిత కాలం.
• 1813: సోల్విన్ సతి చిత్రం.
• 1820లు: డెరోజియో, యంగ్ బెంగాల్.
• 1827: జ్యోతిరావు ఫూలే జననం.
• 1829:
  1. సతి నిషేధం
  2. అదే సంవత్సరం వరకు బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ ప్రభుత్వ బడుల్లో అంటరానివారికి ప్రవేశం లేదు.
• 1830: బ్రహ్మ సమాజ్.
• 1840: పరమహంస మండలి, బొంబాయి.
• 1856: వితంతు పునర్వివాహ చట్టం.
• 1864: వేద సమాజ్. 1867: ప్రార్థనా సమాజ్.
• 1873:
  1. గులాంగిరి
  2. అమృత్‌సర్‌లో సింగ్ సభ. 1875: ఆర్య సమాజ్, అలీగఢ్ కళాశాల, హిందూ మహిళా విద్యాలయం (చిత్రం ప్రకారం). 1879: లాహోర్ సింగ్ సభ.
• 1880లు: మహిళలు విశ్వవిద్యాలయాల్లో. 1892: ఖల్సా కళాశాల. 1893: వివేకానంద చికాగో.
• 1927–1935: అంబేద్కర్ ఆలయ ప్రవేశ ఉద్యమాలు. 1929: బాల్య వివాహ నిరోధక చట్టం.

వివిధ వ్యక్తులు ఏ సామాజిక ఆలోచనలను సమర్థించారు ("Let's recall" – 1)

• రామమోహన్ రాయ్: సతి నిర్మూలన, మహిళా విద్య, పాశ్చాత్య విద్య.
• దయానంద సరస్వతి: వితంతు పునర్వివాహం, ఆర్య సమాజ్, హిందూ సంస్కరణ.
• వీరేశలింగం పంతులు: వితంతు పునర్వివాహ సంఘం (తెలుగు ప్రాంతం).
• జ్యోతిరావు ఫూలే:
  1. కుల సమానత్వం
  2. ఆర్యుల వాదంపై దాడి
  3. బాలికల బడులు.
• పండిత రమాబాయి:
  1. ఉన్నత కుల హిందూ స్త్రీల దుస్థితిపై రచన
  2. వితంతు గృహం.
• పెరియార్:
  1. ఆత్మగౌరవ ఉద్యమం
  2. కులం, మత గ్రంథాల విమర్శ.
• ముంతాజ్ అలీ: ఖురాన్ వచనాల పునర్వివరణతో మహిళా విద్య.
• ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్: వితంతు పునర్వివాహం, బాలికల బడులు.

నిజం/అబద్ధం ("Let's recall" – 2)

1. బెంగాల్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాక వివాహం, దత్తత, ఆస్తి వారసత్వం వంటి విషయాలను నియంత్రించే అనేక కొత్త చట్టాలను బ్రిటిష్ వారు రూపొందించారు – నిజం.
2. సంస్కర్తలు ప్రాచీన గ్రంథాలను వదిలేసి సంస్కరణ కోసం వాదించారు – అబద్ధం (వారు గ్రంథాల ఆధారాలనే వాడారు).
3. సంస్కర్తలకు దేశంలోని అన్ని వర్గాల మద్దతు లభించింది – అబద్ధం (సంప్రదాయవాదులు వ్యతిరేకించారు).
4. బాల్య వివాహ నిరోధక చట్టం 1829లో ఆమోదం పొందింది – అబద్ధం (అది 1929).

చర్చా ప్రశ్నల సారాంశం ("Let's discuss")

• ప్రాచీన గ్రంథాల జ్ఞానం: సంస్కర్తలు గ్రంథాల్లోని వాక్యాలను ఆధారంగా చూపి, ఆచారం ప్రాచీన సంప్రదాయ విరుద్ధమని నిరూపించి, చట్టాలకు అధికారుల మద్దతు పొందారు.
• బాలికలను బడికి పంపకపోవడానికి కారణాలు: ఇంటి పనులకు ఆటంకం, బహిరంగ ప్రదేశాల్లో ప్రయాణం వల్ల "చెడు ప్రభావం" అనే భయం.
• ఫూలే, రామస్వామి నాయకర్ జాతీయ ఉద్యమాన్ని విమర్శించడానికి కారణం:
  1. ఉన్నత కుల నాయకులు కుల అసమానతలను పట్టించుకోలేదని భావించారు (పెరియార్ కాంగ్రెస్ విందులో వివక్ష చూశారు
  2. ఫూలే "ఇక్కడ నేను, అక్కడ నువ్వు" అన్నారు).
• "Let's imagine" కార్యకలాపం: రొకేయా పాఠశాలలో 20 మంది బాలికల చర్చల వివరణ రాయడం.