కాకతీయ రాజ్యం (The Kakatiya Kingdom)

ఆంధ్ర ప్రాంతం గురించిన ప్రస్తావన వేద కాలం నుంచే కనిపిస్తుంది. తెలుగు మాట్లాడే ప్రజలందరినీ మధ్యయుగంలో ఒకే పాలన కిందకు తెచ్చిన ఘనత కాకతీయులది. అంతకుముందు ఈ ప్రాంతాన్ని అనేక వంశాలు పాలించాయి.

• వేద కాలంలో ఆంధ్ర: ఋగ్వేదంలోని ఐతరేయ బ్రాహ్మణం (Aitareya Brahmana) ఆంధ్రుల ప్రస్తావన చేస్తుంది. ఆంధ్ర ప్రాంతం మహాజనపదాల్లో ఒక భాగంగా ఉండేది.
• ఆంధ్రను పాలించిన వంశాల వరుస:
  1. శాతవాహనులు
  2. ఇక్ష్వాకులు, పల్లవులు, విష్ణుకుండినులు
  3. తూర్పు చాళుక్యులు – కోస్తా ఆంధ్రలో బలమైన పాలన నెలకొల్పారు
  4. కాకతీయులు – తెలుగు ప్రజలందరినీ ఒకే పాలన కిందకు తెచ్చారు
• దక్షిణ భారతదేశంలో ఐదు ముఖ్య రాజ్యాలు:
  1. కళ్యాణి చాళుక్యులు (Chalukyas of Kalyani)
  2. యాదవులు (Yadavas)
  3. కాకతీయులు (Kakatiyas) – ఈ ఐదింటిలో తెలుగు నేలకు చెందినవారు
  4. హొయసలులు (Hoysalas)
  5. పాండ్యులు (Pandyas)
• ఉమ్మడి పరిస్థితి: ఈ రాజ్యాలన్నీ పొరుగు రాజ్యాల దండయాత్రలను, ఢిల్లీ సుల్తానుల దండయాత్రలను ఎదుర్కొన్నాయి. అయినా సొంత శక్తితో తమ పాలనను కాపాడుకునే ప్రయత్నం చేశాయి.
• వారి విధానం: తమ పాలిత ప్రాంతాల్లో ఐక్యతను పెంచారు, స్థానిక భాషలను, కళలను, నిర్మాణ శైలిని ప్రోత్సహించారు.

కాకతీయులు తెలుగు ప్రాంతాన్ని రాజకీయంగా ఏకం చేసి, ఆంధ్రులలో ఒకే జాతి అనే భావనను పెంచారు. ఉత్తరం నుంచి వచ్చిన ముస్లిం దండయాత్రలను కొంతవరకు సమర్థంగా ఎదుర్కొని 'ఆంధ్ర' అనే పదానికి గౌరవం తెచ్చారు.

• త్రిలింగ దేశం (Trilingadesam): కాకతీయుల పాలనలోని తెలుగు ప్రాంతానికి ఈ పేరు ఉండేది.
• ప్రారంభ స్థితి: తొలి కాకతీయులు రాష్ట్రకూటులకు, పశ్చిమ చాళుక్యులకు సామంతులుగా (Feudatories) ఉండేవారు. పశ్చిమ చాళుక్యుల పతనం తర్వాత కాకతీయ రాజ్యం ఏర్పడింది.
• రాజ్య విస్తీర్ణం: తూర్పు దక్కన్‌లో ఎక్కువ భాగం – ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, తూర్పు కర్ణాటకలోని కొంత భాగం, దక్షిణ ఒడిశా.
• కాకతీయ పేరు మూలం (మూడు అభిప్రాయాలు):
  1. వారు 'కాకతి' అనే దేవతను పూజించారు (కాకతి అంటే దుర్గాదేవి మరో రూపం).
  2. వారు కాకతి అనే కోటకు రక్షకులు కాబట్టి.
  3. వారు ఒకప్పుడు చోళుల పాలనలో ఉన్న కాకతిపురానికి చెందినవారు.
• వంశ స్థాపకుడు: గుండ్యన (Gundyana).
• రాజధానులు:
  1. మొదటి రాజధాని హనుమకొండ.
  2. రుద్రదేవుడు ఓరుగల్లు (Orugallu) అనే కొత్త రాజధాని నిర్మించాడు; తర్వాత రాజధాని హనుమకొండ నుంచి ఓరుగల్లుకు మారింది.
  3. ఓరుగల్లు ప్రస్తుత పేరు వరంగల్ (Warangal); దాని ప్రాచీన నామం ఏకశిలానగరం. (వరంగల్ ప్రాంతం ఇప్పుడు హనుమకొండ, వరంగల్ జిల్లాలుగా ఉంది.)
• త్రిలింగ క్షేత్రాలు (Thrilinga places):
  1. కాళేశ్వరం – తెలంగాణ (ప్రస్తుతం జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లా)
  2. శ్రీశైలం – రాయలసీమ (ప్రస్తుతం నంద్యాల జిల్లా)
  3. ద్రాక్షారామం – కోస్తా ఆంధ్ర (ప్రస్తుతం డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ కోనసీమ జిల్లా)
• సంస్కృతి: తెలుగు సాహిత్యానికి, శిల్పకళకు వీరి సేవ గొప్పది. శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతాన్ని తెలుగులో తొలి కావ్యంగా అందించిన తిక్కన ఈ కాలం వారు.
• శాంతి విధానం: పొరుగు రాజ్యాలతో, ఢిల్లీ సుల్తానులతో నిరంతరం యుద్ధాలు చేసినా, దక్కన్‌లో శాంతి సామరస్యాలను పెంచే ప్రయత్నం చేశారు.

కాకతీయ చరిత్రలో రెండో ప్రోలరాజు కాలం ఒక మైలురాయి. అతడి తర్వాత వచ్చిన రుద్రదేవుడు రాజ్యాన్ని విస్తరించి ఓరుగల్లును రాజధానిగా నిలిపాడు. ఈ ముగ్గురి గురించిన వివరాలు పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.

• రెండో ప్రోలరాజు (Prola II) – క్రీ.శ. 1115–1157:
  1. చాళుక్యుల అధిపత్యాన్ని వదిలించుకుని స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు.
  2. హనుమకొండ నుంచి స్వతంత్ర పాలన ప్రారంభించాడు.
  3. అతడి వారసుల కాలంలో ఈ రాజ్యం ఆంధ్ర ప్రాంతమంతటినీ ఆవరించిన శక్తివంతమైన రాజ్యంగా ఎదిగింది.
• రుద్రదేవుడు (Rudra Deva) – క్రీ.శ. 1158–1195:
  1. అనేక పొరుగు రాజులను ఓడించి, రాజ్యాన్ని గోదావరి తీరం వరకు విస్తరించాడు.
  2. దక్షిణంలో తెలుగు చోడ వంశానికి చెందిన నలుగురు రాజులను ఓడించాడు; వేంగి పైనా దండెత్తాడు.
  3. పాలన చివరి ఏడాది దేవగిరి యాదవులతో ఘర్షణలో ఓడి మరణించాడు.
  4. సంస్కృతంలో 'నీతిసారం' అనే గ్రంథం రాశాడు.
  5. హనుమకొండలో అద్భుతమైన వేయి స్తంభాల గుడిని కట్టించాడు.
  6. ఓరుగల్లు రాజధానిని నిర్మించాడు; తర్వాతి వారసుల కాలంలోనూ అదే రాజధానిగా కొనసాగింది.
• మహాదేవుడు (Mahadeva):
  1. రుద్రదేవుడి సోదరుడు, అతడి తర్వాత రాజయ్యాడు.
  2. సుమారు నాలుగేళ్లు మాత్రమే పాలించాడు.
  3. యాదవ రాజ్యంపై దండెత్తి, దేవగిరి మీద దాడిలో మరణించాడు.

కాకతీయ రాజులలో అత్యంత శక్తివంతుడు గణపతి దేవుడు. అననుకూల పరిస్థితుల్లో పాలన మొదలుపెట్టినా, అతడి కాలం ఆంధ్ర చరిత్రలోనే గొప్ప యుగాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.

• పాలనా కాలం:
  1. క్రీ.శ. 1199–1262
  2. సుమారు 63 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ పాలన. తెలుగు ప్రజలు నివసించే దాదాపు మొత్తం ప్రాంతాన్ని జయించాడు.
• బిరుదు: మహామండలేశ్వర (Mahamandaleswara).
• సామ్రాజ్య విస్తీర్ణం: గోదావరి ప్రాంతం నుంచి చెంగల్పట్టు వరకు, ఎల్గందల్ నుంచి సముద్రం వరకు.
• విజయాలు: కోస్తా ప్రాంతంపై దండెత్తి విజయవాడను, దివిసీమ (Divi Seema) ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• మోటుపల్లి శాసనం (Motupalli Inscription): దీనిని గణపతి దేవుడు వేయించాడు. ఇందులో పన్నుల విధానం, విదేశీ వాణిజ్యం, వివిధ వస్తువులపై సుంకాల సూత్రాలను తెలిపాడు.
• పాలన:
  1. మంచి పరిపాలకుడు. వాణిజ్యం, వ్యవసాయం మెరుగుపరచడానికి చర్యలు తీసుకున్నాడు
  2. జలాశయాలు కట్టించి, సాగునీటి చెరువులు తవ్వించాడు
  3. పెద్ద అటవీ భూమిని సాగులోకి తెచ్చాడు. దేవాలయ నిర్మాణాన్ని, సాహిత్యాన్ని ప్రోత్సహించాడు. పొరుగు రాజ్యాలతో వివాహ సంబంధాలతో స్నేహాన్ని బలపరిచాడు.
• మోటుపల్లి (Motupalli) ఓడరేవు:
  1. ఇప్పటి బాపట్ల జిల్లా చినగంజాం మండలంలో ఉన్న ప్రాచీన గ్రామం; ప్రాచీన, మధ్యయుగాల్లో అంతర్జాతీయ ఓడరేవు.
  2. కాకతీయ, రెడ్డి, విజయనగర రాజుల కాలంలో ఆంధ్ర ఆర్థిక వ్యవస్థలో ముఖ్య పాత్ర పోషించింది.
  3. విదేశీ వాణిజ్యం క్రీ.పూ. 260 నుంచి క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దం వరకు సాగింది.
  4. ఇటలీ వ్యాపారి మార్కోపోలో 13వ శతాబ్దంలో సందర్శించి నమోదు చేశాడు; ఇక్కడి నుంచి తూర్పు, పశ్చిమ దేశాలకు నాణ్యమైన వస్త్రాల ఎగుమతిని గమనించాడు.
  5. సముద్ర దొంగల నుంచి ప్రజలను, వ్యాపారులను కాపాడేందుకు గణపతి దేవుడు కఠిన చర్యలు తీసుకున్నాడు; అందులో భాగంగా వీరభద్రస్వామి గుడిలో తెలుగు, సంస్కృత భాషల్లో 'అభయ శాసనాలు' చెక్కించారు. అవి ఇప్పటికీ చూడవచ్చు.
  6. ఇతర కాలాల ప్రస్తావనలు: శాతవాహన గౌతమీపుత్ర యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి (క్రీ.శ. 106–130) కాలంలో ఇక్కడి బౌద్ధ సన్యాసులు బౌద్ధాన్ని వ్యాపింపజేయడానికి ప్రయాణించారు.

మోటుపల్లి ఓడరేవు గురించి పాఠ్యపుస్తకం ప్రత్యేక పెట్టెలో చరిత్ర వివరించింది. ఆంధ్ర సముద్ర వాణిజ్యం ఎంత ప్రాచీనమో ఈ వివరాలు చూపిస్తాయి. (ఇక్కడి విషయాలన్నీ పాఠ్యపుస్తకం చెప్పినవే.)

• స్థానం, ప్రాచీనత:
  1. బాపట్ల జిల్లా చినగంజాం మండలంలోని ప్రాచీన గ్రామం
  2. సుమారు 2,000 ఏళ్ల చరిత్ర కలిగి, ప్రాచీన, మధ్యయుగాల్లో అంతర్జాతీయ ఓడరేవుగా వెలిగింది.
• ఆర్థిక పాత్ర: కాకతీయ, రెడ్డి, విజయనగర రాజుల కాలంలో ఆంధ్ర ఆర్థిక వ్యవస్థను తీర్చిదిద్దడంలో కీలక పాత్ర వహించింది.
• విదేశీ వాణిజ్య కాలం: క్రీ.పూ. 260 నుంచి క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దం వరకు ఇక్కడ విదేశీ వాణిజ్యం వర్ధిల్లింది.
• కాలక్రమంలో ప్రస్తావనలు:
  1. చంద్రగుప్త మౌర్యుని కాలం – వజ్రాలు, వస్త్రాలు, ఔషధాలు, ప్రత్తి (cotton wool) సుదూర దేశాలకు ఎగుమతి అయ్యాయి.
  2. మెగస్తనీస్ (గ్రీకు రాయబారి – Megasthenes) – రత్నాలు, బంగారు నగల అమ్మకాల్లో ఈ పట్టణం సంపన్నంగా ఉందని పేర్కొన్నాడు.
  3. శాతవాహన గౌతమీపుత్ర యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి (క్రీ.శ. 106–130) – ఈ రేవు నుంచి బౌద్ధ సన్యాసులు బౌద్ధాన్ని వ్యాపింపజేయడానికి ప్రయాణించారు.
  4. ఫాహియాన్ (చైనా యాత్రికుడు; పుస్తకంలో 'పహియాన్') – క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దంలో నౌకాయానంలో మోటుపల్లి ప్రాధాన్యాన్ని గమనించాడు.
  5. మార్కోపోలో (ఇటలీ వ్యాపారి) – క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దంలో సందర్శించి నమోదు చేశాడు; రుద్రమదేవి పాలనలో నాణ్యమైన వస్త్రాలు తూర్పు, పశ్చిమ దేశాలకు ఎగుమతి కావడం చూశాడు; ప్రసిద్ధ ఆలయాలున్న ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రంగా కూడా పేర్కొన్నాడు.
• సముద్ర దొంగల నుంచి రక్షణ:
  1. 13వ శతాబ్దంలో గణపతి దేవుడు మోటుపల్లి మార్గంలో వ్యాపారం చేసేవారిని సముద్ర దొంగల (pirates) నుంచి కాపాడేందుకు కఠిన చర్యలు తీసుకున్నాడు. అందులో భాగంగా వీరభద్రస్వామి గుడిలో తెలుగు, సంస్కృత భాషల్లో అభయ శాసనాలు (Abhaya Sasanas) చెక్కించారు
  2. అవి ఇప్పటికీ చూడవచ్చు.
• శాసనం ఎందుకు ముఖ్యం (అభ్యాస ప్రశ్న 5 సారాంశం):
  1. ఈ శాసనం గణపతి దేవుడు ప్రకటించిన పన్నులు, విదేశీ వాణిజ్యం, వస్తువులపై సుంకాల సూత్రాలను తెలిపే చారిత్రక ఆధారం
  2. అలాగే ఆ కాలంలో వ్యాపారులకు, ప్రజలకు రాజు ఇచ్చిన రక్షణ హామీని, ఓడరేవు ప్రాధాన్యాన్ని చూపుతుంది.

మధ్యయుగ భారతదేశంలో పాలించిన గొప్ప మహిళా పాలకుల్లో రుద్రమదేవి ఒకరు. ఆమె పాలన, పరిపాలనా సామర్థ్యం, బయటి దాడులను ఎదుర్కొన్న తీరు చరిత్రలో ప్రసిద్ధి.

• పాలనా కాలం:
  1. క్రీ.శ. 1262–1289
  2. 1262లో సింహాసనం అధిష్టించింది.
• ఇతర పేర్లు: రుద్రమాంబ, రుద్రదేవ మహారాజు.
• యాదవ దండయాత్ర: యాదవ రాజుల్లో ఒకడైన మహాదేవుడు కాకతీయ రాజ్యంపై దండెత్తాడు. రుద్రమదేవి అతడిని ఓడించి సంధికి వచ్చేలా చేసింది.
• అంతర్గత తిరుగుబాటు: కాకతీయ సామంతుడైన అంబదేవుడు నెల్లూరులో ఆమె పాలనను వ్యతిరేకించాడు. ఆమె స్వయంగా పెద్ద సైన్యంతో వెళ్లి అతడిని ఓడించి త్రిపురాంతకం సహా ఇతర ప్రదేశాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది.
• ఆమె సేవలు:
  1. చెరువులు, దేవాలయాలు కట్టించింది
  2. వాస్తు నిర్మాణాన్ని ప్రోత్సహించింది
  3. ఆమె కాలంలో విదేశీ వాణిజ్యం అభివృద్ధి చెందింది.
• మార్కోపోలో ప్రశంస: రుద్రమదేవి రాజ్యాన్ని సందర్శించిన ఇటలీ యాత్రికుడు మార్కోపోలో ఆమె పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించాడు. అతడి రచనల ప్రకారం ఆంధ్ర దేశం వజ్రాలు, విలువైన రాళ్లు, ఆభరణాల విదేశీ వాణిజ్యానికి ప్రసిద్ధి.
• వారసుడు: తన మనవడు ప్రతాపరుద్రుడిని కాకతీయ వంశానికి తదుపరి వారసుడిగా ప్రకటించింది.
• ఆమె కాలం మోటుపల్లి: 13వ శతాబ్దంలో ఆమె పాలనలో మోటుపల్లి నుంచి తూర్పు, పశ్చిమ దేశాలకు నాణ్యమైన వస్త్రాలు ఎగుమతి అయ్యాయి.

కాకతీయుల పరిపాలన సైనిక ప్రాతిపదికపై నిర్మితమైంది. భూమి శిస్తు ప్రధాన ఆదాయం కాగా, చెరువుల నిర్మాణం, విదేశీ వాణిజ్యం ఆర్థిక వ్యవస్థకు బలం ఇచ్చాయి.

• పరిపాలన: రాజ్య భూభాగాలను అనేక మంది సైనిక నాయకులకు పంచారు. ఈ సైనిక నాయకులను నాయంకరులు (Nayankara) అంటారు.
• ప్రధాన ఆదాయం: భూమి శిస్తు (Land Revenue).
• వ్యవసాయం – సాగునీరు:
  1. పెద్ద ఎత్తున అటవీ భూమిని సాగులోకి తెచ్చారు.
  2. జలాశయాలు, అనేక చెరువులు తవ్వించారు.
  3. వాటిలో కొన్ని ఇప్పటికీ ఉన్నాయి: పాకాల, లక్నవరం (లక్కవరం), ఘనపురం చెరువులు.
• వాణిజ్యం:
  1. విదేశీ వాణిజ్యానికి ఎంతో ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు
  2. ఇందుకోసం మోటుపల్లి ఓడరేవును అభివృద్ధి చేశారు.
• దానాలు: రాజకుటుంబంలోని మహిళలు ముప్పమాంబ, మల్లాంబ వంటివారు భూదానాలు చేశారు. ధనవంతులు కూడా భూమి, చెరువులు, డబ్బు, పశువులు, నగలు వంటివి దేవాలయాలకు, బ్రాహ్మణులకు, ఇతరులకు దానమిచ్చారు.
• మతం:
  1. తొలి కాకతీయ చక్రవర్తులు జైనులు; తర్వాతివారు శైవులు.
  2. శైవం సాధారణంగా, వీరశైవం ప్రత్యేకంగా బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి; వైష్ణవం కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉండేది.
  3. వీరశైవ సంప్రదాయానుయాయి మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు 'శివతత్త్వసారం' రాశాడు; ఇతడు కాకతీయ కాలం వాడు.

కాకతీయ రాజులు సంస్కృత సాహిత్యాన్ని ఉదారంగా ఆదరించారు; వారి ఆస్థానంలో అనేకమంది సంస్కృత కవులు ఉండేవారు. అదే సమయంలో తెలుగు సాహిత్యం కూడా వికసించింది. కవి–గ్రంథం జతలు పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా వచ్చే అంశం.

• తెలుగు గ్రంథాలు:
  1. బసవపురాణం – పాల్కురికి సోమనాథుడు
  2. కుమారసంభవం – నన్నెచోడుడు
  3. క్రీడాభిరామం – వల్లభరాయుడు
  4. శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతం – తిక్కన (తెలుగులో తొలి కావ్యంగా ఈ పుస్తకం పేర్కొంది)
• సంస్కృత గ్రంథాలు:
  1. ప్రతాపరుద్రీయం – విద్యానాథుడు
  2. గీతరత్నావళి, నృత్యరత్నావళి – జాయప సేనాని
  3. నీతిసారం – రుద్రదేవుడు
  4. శివతత్త్వసారం – మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు (వీరశైవ సంప్రదాయం)
• ప్రాధాన్యం: ఈ రచనలు కాకతీయ యుగ సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేశాయి.
• శాసనాలు: మోటుపల్లి, బయ్యారం శాసనాలు కాకతీయుల పాలన గురించి తెలియజేస్తాయి.

కాకతీయుల కాలంలో గొప్ప దేవాలయాలు, శిల్పాలు నిర్మితమయ్యాయి. వేయి స్తంభాల గుడి, రామప్ప గుడి వాటిలో ప్రసిద్ధమైనవి.

వారసత్వం (Heritage) అంటే గతం నుంచి మనకు సంక్రమించినది, వర్తమానంలో మనం జీవిస్తున్నది, భావితరాలకు అందించేది – అని యునెస్కో నిర్వచనం.

• రామప్ప గుడి (Ramappa Temple):
  1. వరంగల్ ప్రాంతంలో పాలంపేట గ్రామం దగ్గర ఉంది (ప్రస్తుత ములుగు జిల్లా).
  2. విష్ణువు, శివుడు ఇద్దరినీ ఒకే చోట కలిపి ఆరాధించడం దీని ప్రత్యేకత.
  3. కొన్ని స్తంభాలు సప్తస్వరాలను పలుకుతాయి.
  4. జాయప రాసిన నృత్యరత్నావళిలో వివరించిన నృత్య భంగిమలు ఈ గుడి శిల్పాల్లో కనిపిస్తాయి.
• వేయి స్తంభాల గుడి (Thousand Pillar Temple): హనుమకొండలో రుద్రదేవుడు కట్టించాడు.
• యునెస్కో గుర్తింపు:
  1. వేయి స్తంభాల గుడి, రామప్ప గుడి రెండూ యునెస్కో గుర్తింపు పొందిన ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రాలని పాఠ్యపుస్తకం పేర్కొంది. (అదనపు సమాచారం: యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా అధికారికంగా నమోదైనది రామప్ప గుడి మాత్రమే – 2021లో
  2. వేయి స్తంభాల గుడి ప్రస్తుతం తాత్కాలిక జాబితాలో (Tentative List) మాత్రమే ఉంది. పరీక్షల్లో ముఖ్యమైనది: రామప్ప గుడి – 2021.)
• ఏకశిలా తోరణం (Ekasila Thoranam): ఓరుగల్లు (ఏకశిలానగరం) ప్రసిద్ధ చిహ్నం.
• ఇతర శిల్పకళ: కాకతీయ శిల్పకళ ప్రసిద్ధి చెందింది. కాకతీయులు తెలుగు నేలకు అద్భుతమైన శిల్పాలను అందించారు.

రెండో ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో ఢిల్లీ సుల్తానులు కాకతీయ రాజ్యంపై అనేకసార్లు దండెత్తారు. చివరికి కాకతీయ రాజ్యం ఢిల్లీ సుల్తానుల వశమైంది. ఆ తర్వాత తెలుగు ప్రాంతంలో కొత్త రాజ్యాలు పుట్టుకొచ్చాయి.

• పతనం:
  1. క్రీ.శ. 1323లో ఉలుగ్ ఖాన్ ఓరుగల్లుపై దండెత్తి రాజ్యాన్ని ఆక్రమించాడు. ప్రతాపరుద్రుడు ఖైదీ అయ్యాడు
  2. అవమానం భరించలేక ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. దీంతో కాకతీయ వంశ వైభవం అంతమైంది.
• కాకతీయ పతనం తర్వాత చిన్న రాజ్యాలు: కోస్తా ఆంధ్రలో అద్దంకి, కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరం, కందుకూరు వంటివి ఏర్పడ్డాయి.
• ఐక్య ప్రయత్నం: ఈ రాజ్యాలు ముస్లిం దండయాత్రల నుంచి తమను కాపాడుకోవడానికి కూటమిగా ఏర్పడ్డాయి. ప్రోలయ వేమారెడ్డి, ప్రోలయ నాయకుడు ఈ ప్రాంతం నుంచి ముస్లిం పాలనను తరిమివేయడానికి కలిసి కృషి చేశారు.
• రెడ్డి–నాయక యుగం (Reddy Nayaka Age): కాకతీయుల తర్వాత ఆంధ్ర ప్రాంతం రెడ్డి రాజులు, ముసునూరి నాయకులు, పద్మనాయకుల పాలనలోకి వచ్చింది.
• ముసునూరి నాయకులు – కృష్ణా నదికి ఉత్తర ప్రాంతాన్ని రేకపల్లి నుంచి పాలించారు.
• పద్మనాయకులు – తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని రాచకొండ, వెలమకొండల నుంచి పాలించారు.
• రెడ్డి రాజులు – కోస్తా ఆంధ్రలో కొన్ని భాగాలను పాలించారు.
• కవులు: ఎర్రాప్రగడ (మహాభారతాన్ని పూర్తి చేశాడు), పోతన (సంస్కృత భాగవతాన్ని తెలుగులోకి అనువదించాడు – పరీక్షల్లో ప్రామాణిక వాస్తవం 'పోతన భాగవతం'), శ్రీనాథుడు (పలనాటి చరిత్ర, భీమఖండం, కాశీఖండం మొదలైనవి).
• తర్వాత: ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాంతం విజయనగర సామ్రాజ్యం పాలనలోకి వచ్చింది.

అధ్యాయం ప్రారంభంలోని లక్ష్యాలు, చివరి సారాంశం, అభ్యాస ప్రశ్నలు కూడా పరీక్షలకు ఉపయోగపడే వాస్తవాలను ఇస్తాయి. అన్నీ ఇక్కడ ఒకచోట సంక్షిప్తంగా ఉన్నాయి.

• అధ్యాయ లక్ష్యాలు (Learning outcomes):
  1. కాకతీయుల కింద తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాల రాజకీయ ఏకీకరణను వివరించడం.
  2. పరిపాలనా, ఆర్థిక విధానాలను విశ్లేషించడం.
  3. రామప్ప గుడి వంటి యునెస్కో వారసత్వ కేంద్రాలు, తెలుగు సాహిత్య వికాసం ద్వారా కాకతీయుల సాంస్కృతిక సేవను అంచనా వేయడం.
  4. మధ్యయుగంలో మహిళా నాయకత్వాన్ని – రుద్రమదేవి పాలన, పరిపాలనా సామర్థ్యం, బయటి దాడులను ఎదుర్కొన్న తీరు – పరిశీలించడం.
• పెద్ద ప్రశ్నలు (The Big Questions):
  1. తెలుగు రాజుల చరిత్రలో కాకతీయ రాజ్య ప్రాముఖ్యం ఏమిటి
  2. సాహిత్యం, కళ, వాస్తుకు వారి సేవ ఏమిటి.
• పాఠ్యపుస్తకంలోని చిత్రాల శీర్షికలు: ఏకశిలా తోరణం, వేయి స్తంభాల గుడి, రుద్రమదేవి, గణపతి దేవుని సామ్రాజ్య విస్తీర్ణ పటం, మోటుపల్లి శాసనం, రామప్ప గుడి, మహానంది, కాకతీయ శిల్పకళ, రెడ్డి–నాయక ప్రాంతాల పటం.
• 'ముందుకు వెళ్లే ముందు' సారాంశం:
  1. తెలుగు ప్రాంతాన్ని ఏకం చేసిన పాలకులు కాకతీయులు.
  2. వారి కాలంలో గొప్ప వాస్తు కళ, తెలుగు సాహిత్యం వికసించాయి.
  3. మోటుపల్లి, బయ్యారం శాసనాలు కాకతీయ పాలన గురించి తెలుపుతాయి.
  4. పొరుగు రాజుల, ఢిల్లీ సుల్తానుల వరుస దండయాత్రలను వారు ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది.
  5. కాకతీయుల పతనం తర్వాత కోస్తా ఆంధ్రలో అనేక చిన్న రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి.
• అభ్యాస ప్రశ్నల వాస్తవాలు:
  1. గణపతి దేవుడి చర్యగా పాఠ్యాంశంలో ఉన్నది కోస్తాపై దండెత్తి విజయవాడను, దివిసీమను స్వాధీనం చేసుకోవడం. ఉత్తర దండయాత్రలను అడ్డుకోవడానికి కోటలు కట్టడం, విదేశీ వ్యాపారులను తీర పట్టణాల్లో స్థిరపడమని ఆహ్వానించడం, సముద్రం దగ్గర కొత్త రాజధాని కట్టడం అనేవి పాఠ్యాంశంలో లేవు (కొత్త రాజధాని ఓరుగల్లును కట్టినది రుద్రదేవుడు).
  2. రామప్ప గుడి ప్రత్యేకత – విష్ణువు, శివుడు ఒకేచోట కలిపి పూజలందుకోవడం (బుద్ధుడు–మహావీరుడు కాదు; విష్ణు ఆలయం మాత్రమే కాదు).
  3. స్వతంత్ర రాజులుగా ఎదిగిన క్రమం: రాష్ట్రకూటులకు, పశ్చిమ చాళుక్యులకు సామంతులు → పశ్చిమ చాళుక్యుల పతనం → రెండో ప్రోలరాజు (1115–1157) చాళుక్య అధిపత్యాన్ని వదిలించుకుని హనుమకొండ నుంచి స్వతంత్ర పాలన.
  4. గణపతి దేవుడు గొప్ప రాజు ఎందుకు: 63 ఏళ్ల పాలన; దాదాపు మొత్తం తెలుగు ప్రాంతం జయం; గోదావరి నుంచి చెంగల్పట్టు వరకు సామ్రాజ్యం; మోటుపల్లి శాసనం; వ్యవసాయ, వాణిజ్య అభివృద్ధి; చెరువులు, అడవి భూమి సాగు; గుళ్లు, సాహిత్యానికి ప్రోత్సాహం; వివాహ సంబంధాలతో స్నేహం.
  5. రుద్రమదేవి సమర్థత: యాదవ మహాదేవుడిని ఓడించి సంధికి రప్పించడం; అంబదేవుడిని ఓడించి త్రిపురాంతకం తిరిగి పొందడం; చెరువులు, గుళ్ల నిర్మాణం; విదేశీ వాణిజ్య వృద్ధి; మార్కోపోలో ప్రశంస; మనవడు ప్రతాపరుద్రుడిని వారసుడిగా ప్రకటించడం.
  6. నాయంకర విధానం, పరిపాలన ప్రత్యేకతలు: సైనిక ప్రాతిపదికపై పాలన; భూభాగాలను నాయంకరులైన సైనిక నాయకులకు పంపిణీ; భూమి శిస్తు ప్రధాన ఆదాయం; అడవుల సాగు, చెరువులు; విదేశీ వాణిజ్యం (మోటుపల్లి).
  7. కవి–గ్రంథాల జాబితా (కృత్యం 9): పాల్కురికి సోమనాథుడు – బసవపురాణం; నన్నెచోడుడు – కుమారసంభవం; వల్లభరాయుడు – క్రీడాభిరామం; తిక్కన – శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతం; విద్యానాథుడు – ప్రతాపరుద్రీయం; జాయప సేనాని – గీతరత్నావళి, నృత్యరత్నావళి; రుద్రదేవుడు – నీతిసారం; మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు – శివతత్త్వసారం.