భారత రాజకీయ పటం పునర్నిర్మాణం (Reshaping India's Political Map)

11వ నుండి 17వ శతాబ్దాల మధ్య కాలంలో హిందూ కుష్ పర్వతాల అవతల నుండి వచ్చిన దండయాత్రలు, కొత్త వంశాల ఆవిర్భావం భారత రాజకీయ సరిహద్దులను ఎలా మార్చాయో ఈ అధ్యాయం వివరిస్తుంది. పుస్తకం ఈ కాలాన్ని 'మధ్యయుగం'లో తరువాతి భాగంగా చెబుతుంది.

అధ్యాయం ప్రారంభ అంశాలు

• అమీర్ ఖుస్రో వాక్యం: 'భూమిపై స్వర్గం ఉంటే అది ఇక్కడే, ఇక్కడే, ఇక్కడే... అది భారతదేశం' అనే అమీర్ ఖుస్రో మాటలతో అధ్యాయం మొదలవుతుంది.
• మూడు పెద్ద ప్రశ్నలు:
  1. (1) విదేశీ దండయాత్రలు, కొత్త వంశాల ఆవిర్భావం భారత రాజకీయ సరిహద్దులను ఎలా మార్చాయి? (2) భారత సమాజం దండయాత్రలకు ఎలా స్పందించింది
  2. రాజకీయ అస్థిరత కాలంలో ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎలా అలవాటుపడింది? (3) ఈ కాలం ప్రజల జీవితాలపై ఏ ప్రభావం చూపింది?
• అభ్యసన లక్ష్యాలు:
  1. 11–17 శతాబ్దాలను మధ్యయుగంగా గుర్తించడం
  2. రాజ్యాల ఉత్థాన పతనాలు, నిరంతర యుద్ధాలు, పొత్తులు, ఆక్రమణలు సరిహద్దులను మార్చాయని అర్థం చేసుకోవడం
  3. చిత్రాలు, పటాలను విశ్లేషించడం
  4. ఢిల్లీ సుల్తానేట్ ఉత్థాన పతనాలను వివరించడం
  5. కట్టడాలు, కళాకృతులను మతపరమైన దృష్టితో కాక సాంస్కృతిక వారసత్వంగా గౌరవించడం.

ముఖ్య పదాలు

• తుర్కిక్ (Turkic): మధ్య ఆసియా నుండి టర్కీ, సైబీరియా వరకు విస్తరించిన ప్రాంతంతో చారిత్రకంగా ముడిపడిన ప్రజలు, భాషలు, సంస్కృతులు.
• స్పెల్లింగ్‌లు:
  1. పర్షియన్ లిపిని రోమన్ లిపిలోకి మార్చడంలో ఇబ్బందుల వల్ల ఖల్జీ/ఖిల్జీ ఒకటే. 'మొఘల్' ప్రామాణిక రూపం
  2. 'మొఘుల్', 'మోగుల్' కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి.
• దండయాత్రల ప్రత్యేకత:
  1. భారత్‌లో యుద్ధాలు ముందు కూడా జరిగినా, ఈ కాలంలో ఉపఖండం వెలుపలి వారి దండయాత్రల వరద అపూర్వం. ఆక్రమణదారుల్లో చాలామంది మధ్య ఆసియా తుర్కులు, ఆఫ్ఘన్లు
  2. భారత సంపద, భూభాగ విస్తరణ కోరిక, తమ మతాన్ని వ్యాపింపజేయాలనే ఉద్దేశం వారిని ఆకర్షించాయి.

అధ్యాయ కాలరేఖ (Fig. 2.2)

• 1206 – ఢిల్లీ సుల్తానేట్ స్థాపన • 1326 – మేవాడ్ రాజ్యం పునఃస్థాపన • 1336 – విజయనగర సామ్రాజ్య స్థాపన • 1347 – బహమనీ సుల్తానేట్ స్థాపన • 1398 – తైమూర్ ఢిల్లీపై దాడి • 1498 – భారత్‌కు పోర్చుగీసుల రాక • 1526 – మొదటి పానిపట్ యుద్ధం, మొఘల్ సామ్రాజ్య స్థాపన • 1556 – రెండో పానిపట్ యుద్ధం, అక్బర్ నిర్ణయాత్మక విజయం • 1565 – తళ్ళికోట యుద్ధం, విజయనగర నగర విధ్వంసం • 1576 – హల్దీఘాటీ యుద్ధం, మహారాణా ప్రతాప్ వెనుదిరగడం • 1671 – సరైఘాట్ యుద్ధం, అహోమ్‌ల విజయం • 1699 – గురు గోవింద్ సింగ్ ఖాల్సా ఏర్పాటు • 1754 – ఢిల్లీపై మరాఠా నియంత్రణ ఆరంభం • 1799 – సిక్కు సామ్రాజ్య స్థాపన.

పటాలు Fig. 2.3 తుగ్లక్‌లు, లోడీల భూభాగాలను (13–15 శతాబ్దాలు), దక్షిణ, తూర్పు ప్రాంతీయ శక్తులను పోలుస్తుంది. Fig. 2.12 దక్కన్ రాజ్యాలు, విజయనగరాన్ని, Fig. 2.16 వేర్వేరు కాలాల్లో మొఘలులు, ప్రాంతీయ శక్తుల ఎదుగుదలను చూపుతాయి.

ఈ మూడింటిని పోల్చడమే 'రాజకీయ పటం పునర్నిర్మాణం'.

భారతదేశ చరిత్రలో 11వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు ఉన్న కాలాన్ని ఈ పాఠ్యపుస్తకం 'మధ్యయుగం' (Medieval period) అని పిలుస్తుంది. హిందూ కుష్ పర్వతాల అవతల నుండి వచ్చిన దండయాత్రలు ఈ కాలంలో భారత రాజకీయ పటాన్ని మార్చేశాయి.

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ ఈ మార్పులో మొదటి ముఖ్య ఘట్టం.

• 'మధ్యయుగం' పదం: 'రెండు యుగాల మధ్య' అని అర్థం. ఇది మొదట యూరప్ చరిత్రకు వాడారు (రోమన్ సామ్రాజ్య పతనం నుండి పునరుజ్జీవనం (Renaissance) వరకు). భారత్‌కు అదే పదం పూర్తిగా సరిపోదని చరిత్రకారులు అంటారు.
• దండయాత్రల స్వభావం: ఆక్రమణదారుల్లో చాలామంది మధ్య ఆసియా తుర్కులు (Turkic), ఆఫ్ఘన్లు. భారతదేశ సంపద, రాజ్య విస్తరణ కోరిక, తమ మతాన్ని వ్యాపింపజేయాలనే ఉద్దేశం వీరిని ఆకర్షించాయి.
• సుల్తానేట్ స్థాపన:
  1. ఉత్తర భారతంలో కొంత భాగాన్ని పాలించిన పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ 1192లో (రెండవ తరైన్ యుద్ధం) ముహమ్మద్ ఘోరీ చేతిలో ఓడిపోయాడు
  2. ఘోరీ మరణానంతరం అతని సేనాని కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ 1206లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను స్థాపించాడు. 'సుల్తాన్' అనేది కొందరు ముస్లిం పాలకులు తీసుకున్న బిరుదు. సుల్తానేట్ స్థాపన సంవత్సరం 1206 (పుస్తక కాలరేఖలోనూ ఇదే)
  3. 1192 అనేది పృథ్వీరాజ్ ఓటమి సంవత్సరం మాత్రమే.
• ఐదు వంశాలు: తుర్కో-ఆఫ్ఘన్ మూలానికి చెందిన ఐదు వరుస వంశాలు పాలించాయి:
• మమ్లూక్‌లు (బానిస వంశం)
• ఖిల్జీలు
• తుగ్లక్‌లు
• సయ్యిద్‌లు
• లోడీలు
• పొరుగు రాజ్యాలు:
  1. తూర్పున తూర్పు గంగులు, దక్షిణాన హొయసలులు సుల్తానేట్ ముందంజను అడ్డుకున్నారు
  2. ఇవి కళ, సంస్కృతి, పరిపాలనకు కేంద్రాలుగా కూడా వర్ధిల్లాయి.
• అస్థిరత: సుల్తానుల్లో దాదాపు ప్రతి ముగ్గురిలో ఇద్దరు తమ ముందున్న పాలకుడిని తొలగించి అధికారం చేపట్టారు. ఒక సుల్తాన్ సగటు పాలనా కాలం తొమ్మిదేళ్లు మాత్రమే.
• సైనిక దాడులు: గ్రామాలు, నగరాలను దోచుకోవడం, దేవాలయాలు, విద్యా కేంద్రాలను నాశనం చేయడం జరిగింది.

కట్టడాలు ఢిల్లీలోని కుతుబ్ మినార్ ప్రాంగణంలో ఉన్న ఖువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం ('ఇస్లాం శక్తి') మసీదు నిర్మాణం కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ కాలంలో (1193లో) మొదలై, తర్వాతి సుల్తానుల కాలంలో పూర్తయింది. కొన్ని కూల్చిన దేవాలయాల సామగ్రి దీనిలో వాడినట్లు శాసనం చెబుతుంది.

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ ఉచ్ఛస్థితికి చేరినది ఖిల్జీ, తుగ్లక్ పాలకుల కాలంలో. తర్వాత తైమూర్ దాడితో బలహీనపడి లోడీల చేతిలో చివరి దశకు వచ్చింది.

• అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ (14వ శతాబ్దం ఆరంభం): ఉత్తర, మధ్య భారతంలో విస్తృత సైనిక దండయాత్రలు చేశాడు. మొత్తం ఆసియాలో చాలా భాగాన్ని ఏలిన మంగోల్ సామ్రాజ్యంలో భారత్‌ను కలపాలని ప్రయత్నించిన మంగోల్ దాడులను అనేకసార్లు తిప్పికొట్టాడు. అతని నాణెం మీద 'సికందర్-ఇ-సానీ' (రెండో అలెగ్జాండర్) అని పర్షియన్‌లో ముద్రించారు.
• మాలిక్ కాఫూర్: అల్లావుద్దీన్ బానిస సేనాపతి. దక్షిణ భారతం వైపు సుల్తానేట్ ప్రాభవాన్ని విస్తరించి అనేక రాజ్యాలను జయించాడు. అక్కడ దోచుకున్న సంపద సుల్తానేట్ భారీ సైన్యానికి నిధులు అందించింది. శ్రీరంగం, మదురై, చిదంబరం వంటి మత కేంద్రాలపై కూడా దాడులు చేశాడు.
• మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్:
  1. దాదాపు పదేళ్ల తర్వాత ఢిల్లీని పాలించాడు. మౌర్య సామ్రాజ్యం తర్వాత మొదటిసారిగా ఉపఖండంలో చాలా భాగం ఒకే పాలకుని కింద వచ్చింది
  2. కానీ ఇది ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు.
• రాజధాని మార్పు:
  1. రాజధానిని ఢిల్లీ నుండి దౌలతాబాద్‌కు (పూర్వ నామం దేవగిరి, ప్రస్తుత ఛత్రపతి సంభాజీనగర్ సమీపం) మార్చాడు. ప్రజలు 1,000 కి.మీ.కు పైగా ప్రయాణించాల్సి వచ్చింది. ప్రణాళిక విఫలమవడంతో కొన్నేళ్ల తర్వాత మళ్లీ ఢిల్లీకి మార్చాడు
  2. రెండు మార్పుల్లోనూ ప్రాణనష్టం జరిగిందని కొన్ని ఆధారాలు చెబుతాయి.
• సంకేత నాణేలు (Token currency):
  1. రాగి నాణేలకు వెండి, బంగారు నాణేల విలువ ప్రకటించాడు. ఇది ప్రగతిశీల ఆలోచనే (నేటి కరెన్సీ చాలావరకు టోకెన్ రూపమే)
  2. కానీ అప్పట్లో నకిలీ రాగి నాణేలు పెరిగి వ్యాపారంలో గందరగోళం వచ్చి ఆర్థిక వ్యవస్థ క్షీణించింది.

సుల్తానుల జీవనం, పన్నులు సుల్తానులు, ఆస్థాన ప్రముఖులు విలాసవంతమైన భవనాల్లో నివసించారు. వారి సంపద దోపిడీ, ప్రజలపై, జయించిన ప్రాంతాలపై పన్నులు, బానిస వ్యాపారం నుండి వచ్చింది.

కొందరు సుల్తానులు ముస్లిమేతర ప్రజలపై జిజియా (Jizya) పన్ను విధించారు.

తైమూర్ దాడి, లోడీలు 14వ శతాబ్దం చివరలో మధ్య ఆసియా తుర్కో-మంగోల్ విజేత తైమూర్ వాయవ్య భారతంపై దాడి చేసి సంపన్న నగరమైన ఢిల్లీని ధ్వంసం చేశాడు (1398). అనేకమంది హతులయ్యారు లేదా బానిసలయ్యారు. అతడు అపార దోపిడీ సొత్తుతో వెనుదిరిగాడు.

తర్వాత లోడీలు సుల్తానేట్ చివరి వంశాన్ని స్థాపించారు; అప్పటికే సుల్తానేట్ భూభాగం బాగా కుంచించుకుపోయింది.

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కాలపు ఆర్థిక, సామాజిక పార్శ్వాలను ఈ నోట్ వివరిస్తుంది: సుల్తానుల సంపద ఎక్కడి నుండి వచ్చింది, ప్రజలపై భారం, మతపరమైన విధానాలు, తైమూర్ దాడి లక్ష్యాలు.

సుల్తానుల జీవితం, సంపద మూలాలు

• సుల్తానులు, ఆస్థాన ప్రముఖులు విలాసవంతమైన భవనాల్లో, అలంకార వస్త్రాలు, రత్నాల ఆభరణాలు, శ్రేష్ఠ ఆహారంతో జీవించారు.
• ఈ సంపద మూడు మూలాల నుండి:
  1. (1) సైనిక దండయాత్రల్లో దోపిడీ
  2. (2) సామాన్య ప్రజలపై, జయించిన ప్రాంతాలపై పన్నులు
  3. (3) బానిస వ్యాపారం – బానిసలు ఉచిత శ్రమ ఇచ్చేవారు, కొందరిని సుదూర మధ్య ఆసియాకు అమ్మడానికి పంపేవారు.
• దోపిడీ వ్యాపార జాలాలను, వ్యవసాయ ఉత్పత్తిని దెబ్బతీసింది.
• సైన్యం నిర్వహణకు ఆయుధాలు, సైనికులకు ఆహారం, యుద్ధ జంతువులు, రోడ్ల నిర్మాణం వంటి భారీ వనరులు కావాలి
• మాలిక్ కాఫూర్ దక్షిణ దోపిడీ ఈ సైనిక వ్యవస్థకు నిధులిచ్చింది.

విగ్రహ విధ్వంసం (Iconoclasm) ఐకనోక్లాజం అంటే విగ్రహారాధనగా భావించే చిహ్నాలు, మత చిత్రాలను తిరస్కరించడం లేదా ధ్వంసం చేయడం. ఈ కాలంలో స్థానిక బౌద్ధ, జైన, హిందూ దేవాలయాల్లోని పవిత్ర విగ్రహాలపై అనేక దాడులు జరిగాయని పుస్తకం చెబుతుంది.

జిజియా (Jizya)

• కొందరు సుల్తానులు ముస్లిమేతర ప్రజలపై విధించిన పన్ను. ఇది రక్షణ కల్పించడానికి, సైనిక సేవ నుండి మినహాయింపునకు ప్రతిఫలంగా చెప్పబడింది.
• ఆచరణలో పాలకుడిని బట్టి ఇది వివక్షాత్మక పన్నుగా ఆర్థిక భారం, బహిరంగ అవమానంగా మారింది
• మతం మార్చుకోవడానికి ఆర్థిక, సామాజిక ప్రోత్సాహకంగా పనిచేసింది.

'అవిశ్వాసి' (Infidel) పదం అక్షరార్థం: ఒక మతం విశ్వాసాలను పంచుకోని వ్యక్తి. మధ్యయుగ క్రైస్తవంలో అవిశ్వాసులు ముస్లింలు లేదా పేగన్‌లు; మధ్యయుగ ఇస్లాంలో క్రైస్తవులు, భారత సందర్భంలో హిందువులు, బౌద్ధులు, జైనులు.

తైమూర్ దాడి

• 14వ శతాబ్దం చివరలో తుర్కో-మంగోల్ విజేత తైమూర్ వాయవ్య భారతంపై దండెత్తి, అప్పటికి సంపన్న నగరమైన ఢిల్లీపై వినాశకర దాడి చేశాడు.
• అతడు తన జ్ఞాపకాల్లో లక్ష్యం రెండు అని రాశాడు: అవిశ్వాసులతో యుద్ధం చేయడం, వారి సంపదను దోచుకోవడం.
• అనేకమంది హతులయ్యారు లేదా బానిసలయ్యారు
• నగరం శిథిలమైంది. అతడు అపార దోపిడీతో వెనుదిరిగి గందరగోళాన్ని వదిలాడు.
• ఆ తర్వాత లోడీలు సుల్తానేట్ చివరి వంశాన్ని స్థాపించారు
• అప్పటికే భారతదేశంలోని ఇతర రాజ్యాల ప్రతిఘటనతో సుల్తానేట్ భూభాగం బాగా కుంచించుకుపోయింది.

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ అనేక రాజ్యాలను తన పరిధిలోకి తెచ్చుకున్నా, చాలా ప్రాంతాల నుండి నిరంతరం ప్రతిఘటన ఎదుర్కొంది. ఈ ప్రతిఘటనే దాని విస్తరణను అడ్డుకుని, స్వతంత్ర ప్రాంతీయ శక్తులు ఎదగడానికి దారి ఇచ్చింది.

• తూర్పు గంగులు (Eastern Gangas):
  1. కళింగ ప్రాంతాన్ని (ప్రస్తుత ఒడిశా, బెంగాల్, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కొన్ని భాగాలు) పాలించారు
  2. సుల్తానేట్ వీరిని ఎన్నడూ జయించలేకపోయింది. 13వ శతాబ్దం మధ్యలో నరసింహదేవుడు-I సైనిక బలం, సాంస్కృతిక వైభవం తెచ్చాడు. సుల్తానేట్ దాడులను తిప్పికొట్టి, బెంగాల్ గవర్నర్‌ను ఓడించాడు. ఈ విజయాల జ్ఞాపకార్థం కోణార్క్ సూర్య దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు.
• ముసునూరి నాయకులు: తెలుగు నాయకులైన ముసునూరి నాయకులు 75 మందికి పైగా సామంతులను ఒకచోట చేర్చి కూటమి కట్టారు. ఈ కూటమి మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ సైన్యాలను సుమారు 1330–1336 మధ్య వరంగల్ (ప్రస్తుత తెలంగాణ) నుండి తరిమికొట్టింది.
• హొయసలులు:
  1. ప్రస్తుత కర్ణాటకలో ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించారు. సుల్తానేట్ దాడులను అనేకసార్లు ఎదుర్కొని, దక్షిణాన స్వతంత్రంగా నిలిచిన ఏకైక రాజ్యంగా ఉన్నారు. దాడులు, అంతర్గత కలహాలతో బలహీనపడి 14వ శతాబ్దం మధ్యలో విజయనగర సామ్రాజ్యంలో కలిసిపోయారు. బేలూరు, హళేబీడు దేవాలయాలు వీరి నిర్మాణాలు. కన్నడ జానపద కథ ప్రకారం 'సళ' అనే యువకుడు సింహంతో పోరాడాడు
  2. 'హోయ్ (కొట్టు)! సళ' నుండి హొయసల పేరు వచ్చింది.
• ప్రాంతీయ సుల్తానేట్లు:
  1. 14వ శతాబ్దం మధ్యలో బహమనీ సుల్తానేట్ (1347) ఉద్భవించి కొంతకాలం దక్కన్‌లో చాలా భాగాన్ని నియంత్రించింది. గుజరాత్, బెంగాల్ వంటి చోట్ల కూడా శక్తివంతమైన సుల్తానేట్లు ఏర్పడ్డాయి
  2. దీనివల్ల పొత్తులు, తరచు యుద్ధాలు కొనసాగాయి.
• మేవాడ్ – రాణా కుంభ:
  1. రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని భాగాలు సుల్తానేట్ చేతికి చిక్కలేదు. 15వ శతాబ్దంలో మేవాడ్ పాలకుడు రాణా కుంభ గట్టి ప్రతిఘటన ఇచ్చి, తర్వాతి సుల్తానేట్ల దాడులనూ ఓడించాడు. అతడు ఆరావళి కొండల్లో కుంభల్‌గఢ్ కోట నిర్మించాడు
  2. దీనికి 36 కి.మీ. పొడవైన గోడ ఉంది, ప్రపంచంలో అతి పొడవైన నిరంతర గోడల్లో ఒకటి.

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ అస్థిరమవుతున్న సమయంలో దక్షిణాన కొత్త శక్తి కేంద్రం ఉద్భవించింది. అదే విజయనగర సామ్రాజ్యం. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో ఇది శిఖరానికి చేరింది.

• స్థాపన:
  1. 14వ శతాబ్దంలో హరిహర, బుక్క అనే ఇద్దరు సోదరులు మొదట మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ కింద గవర్నర్లుగా పనిచేశారు. తర్వాత ఢిల్లీ అధికారాన్ని తిరస్కరించి స్వతంత్ర రాజ్యం స్థాపించారు
  2. ఇదే విజయనగర సామ్రాజ్యంగా ఎదిగింది. కాలరేఖలో స్థాపన 1336.
• జానపద కథనం: హంపి వద్ద కుందేలు వేటకుక్కలను తరమడం చూసి, గురువు విద్యారణ్యుడు దానిని ధైర్యానికి సంకేతంగా చెప్పి అదే చోట రాజధాని నిర్మించమని సలహా ఇచ్చాడని ప్రతీతి.
• ప్రత్యర్థులు: ఉత్తరాన బహమనీ సుల్తానేట్ ప్రధాన ప్రత్యర్థి. అది చీలి ఐదు స్వతంత్ర రాజ్యాలైంది – 'దక్కన్ సుల్తానేట్లు': బీజాపూర్, గోల్కొండ, బేరార్, అహ్మద్‌నగర్, బీదర్. విజయనగర రాజులు మొదటి రెండింటితో, అలాగే ఒడిశా గజపతులతో యుద్ధాలు చేశారు.
• 'పతి' బిరుదులు: 'పతి' అంటే ప్రభువు. విజయనగర రాజులు 'నరపతి', బహమనీ పాలకులు 'అశ్వపతి', మరాఠా పాలకులు 'ఛత్రపతి', ఒడిశా రాజులు 'గజపతి'.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

• 16వ శతాబ్దంలో సామ్రాజ్యం ఇతని కింద శిఖరాగ్రానికి చేరి దక్కన్‌పై ఆధిపత్యం సాధించింది.
• సంస్కృతం, తెలుగు, కన్నడ కవులు, పండితులను పోషించాడు.
• తమిళ భక్త కవయిత్రి ఆండాళ్ కథపై తెలుగులో 'ఆముక్తమాల్యద' అనే కావ్యాన్ని స్వయంగా రచించాడు
• దానిలో 'రాజనీతి' భాగంలో సుపరిపాలనపై తన భావాలు చెప్పాడు.
• తిరుపతి (ఆంధ్రప్రదేశ్) సహా అనేక దేవాలయాలకు దానాలిచ్చాడు
• రాజధాని విజయనగరంలో విఠలాలయం ఉంది. విఠల దేవాలయ మహామండపంలోని స్తంభాలను తట్టితే సంగీత స్వరాలు వస్తాయి కాబట్టి 'సంగీత స్తంభాలు' అంటారు.
• పోర్చుగీసు యాత్రికులను బాగా ఆదరించారు, ఎందుకంటే వారు గుర్రాలు అమ్మడానికి వచ్చేవారు
• వాటిని శత్రు రాజ్యాలకు అమ్మకూడదనేది రాజు కోరిక. వారిలో డొమింగో పేస్ ఈ నగరాన్ని విస్తృతంగా వర్ణించాడు
• రోమ్ నగరమంత పెద్దదిగా కనిపించిందని రాశాడు.

నగర వైభవం, శిల్పం

• విజయనగర శిథిలాలు ప్రస్తుత హంపిలో ఉన్నాయి
• అక్కడి పెద్ద కట్టడం విరూపాక్ష దేవాలయం.
• విఠల దేవాలయ ఫలకంపై (Fig. 2.14) ఆయుధాలు, జంతువులు, కార్యకలాపాల చిత్రణ ఆనాటి జీవనాన్ని చూపుతుంది.
• డొమింగో పేస్ వర్ణన:
  1. నగరం రోమ్ అంత పెద్దది, చాలా అందమైనది
  2. ఇళ్ల తోటల్లో చెట్ల గుంపులు, నగరం మధ్యకు ప్రవహించే నీటి కాలువలు, కొన్ని చోట్ల సరస్సులు ఉన్నాయి
  3. ప్రజలు లెక్కలేనంత మంది
  4. ప్రపంచంలో అత్యుత్తమ సదుపాయాలున్న నగరం
  5. వీధులు, సంతలు సరకులు మోసిన ఎద్దులతో నిండి ఉండేవి.

నగర వైభవం, శిల్పం

• విజయనగర శిథిలాలు ప్రస్తుత హంపిలో ఉన్నాయి
• అక్కడి పెద్ద కట్టడం విరూపాక్ష దేవాలయం.
• విఠల దేవాలయ ఫలకంపై (Fig. 2.14) ఆయుధాలు, జంతువులు, కార్యకలాపాల చిత్రణ ఆనాటి జీవనాన్ని చూపుతుంది.
• డొమింగో పేస్ వర్ణన:
  1. నగరం రోమ్ అంత పెద్దది, చాలా అందమైనది
  2. ఇళ్ల తోటల్లో చెట్ల గుంపులు, నగరం మధ్యకు ప్రవహించే నీటి కాలువలు, కొన్ని చోట్ల సరస్సులు ఉన్నాయి
  3. ప్రజలు లెక్కలేనంత మంది
  4. ప్రపంచంలో అత్యుత్తమ సదుపాయాలున్న నగరం
  5. వీధులు, సంతలు సరకులు మోసిన ఎద్దులతో నిండి ఉండేవి.

పతనం కృష్ణదేవరాయలు 1529లో అనారోగ్యంతో మరణించాడు. 1565లో దక్కన్ సుల్తానేట్లు కూటమి కట్టి, రామరాయ (కృష్ణదేవరాయల అల్లుడు) నాయకత్వంలోని విజయనగర సైన్యాన్ని తళ్ళికోట యుద్ధంలో ఓడించాయి. నగరం నెలల తరబడి దోచుకోబడి, ఎక్కువ దేవాలయాలు ధ్వంసమయ్యాయి.

తర్వాత సామ్రాజ్యం మాజీ సైనిక గవర్నర్లైన నాయకుల పాలనలో చిన్న ప్రాంతాలుగా చీలి, 17వ శతాబ్దం మధ్యలో అంతమైంది.

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ బలహీనపడినప్పుడు మధ్య ఆసియా నుండి వచ్చిన బాబర్ భారత్‌లో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి పునాది వేశాడు. ఇక్కడ 'మొఘల్' అనేది ఇప్పుడు ప్రామాణికమైన స్పెల్లింగ్; 'మొఘుల్', 'మోగుల్' రూపాలు కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి.

• బాబర్: తుర్కో-మంగోల్ పాలకుడు, సైనిక వ్యూహకర్త, తైమూర్ వారసుడు. సమర్‌కండ్ (ప్రస్తుత ఉజ్బెకిస్తాన్) నుండి తరిమివేయబడ్డాక భారత్ వైపు చూశాడు.
• మొదటి పానిపట్ యుద్ధం (1526): బాబర్ ఇబ్రహీం లోడీని ఓడించాడు. ఈ యుద్ధంలో అప్పుడే భారత యుద్ధరంగంలోకి వచ్చిన గన్‌పౌడర్, ఫీల్డ్ ఫిరంగులు, మ్యాచ్‌లాక్ తుపాకులను విస్తృతంగా వాడాడు. ఈ ఓటమితో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ అంతమై మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఏర్పడింది.
• బాబర్‌నామా:
  1. బాబర్ ఆత్మకథ
  2. చారిత్రకంగా ఎంతో విలువైనది. వాస్తుశిల్పం, కవిత్వం, జంతువులు (ముఖ్యంగా పక్షులు), వృక్షజాలం (ముఖ్యంగా పండ్ల చెట్లు) పట్ల అతని అభిరుచి దీనిలో కనిపిస్తుంది. అదే సమయంలో అతడు కఠినుడైన విజేత
  3. నగరాల జనాభాను హతమార్చి, స్త్రీలు, పిల్లలను బానిసలుగా చేసినట్లు పుస్తకం పేర్కొంది.
• భారత్‌పై అభిప్రాయం: మధ్య ఆసియాపై మమకారంతో భారత్‌ను 'అంతగా ఆకర్షణలు లేని దేశం' అన్నాడు. అయినా హిందూస్థాన్ విశాల దేశమని, బంగారు, వెండి విస్తారంగా ఉన్నాయని, అన్ని రకాల చేతిపనివారు లెక్కలేనంత మంది ఉన్నారని అంగీకరించాడు. ముఖ్యంగా సంపద కారణంగానే మధ్య ఆసియాకు తిరిగి వెళ్ళకుండా భారత్‌లో సామ్రాజ్యం నిర్మించాడు.
• హుమాయూన్, షేర్ షా సూరి: 1530లో బాబర్ మరణం తర్వాత కుమారుడు హుమాయూన్ సామ్రాజ్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి ఇబ్బంది పడ్డాడు. దీనిని అవకాశంగా తీసుకొని ఆఫ్ఘన్ నాయకుడు షేర్ షా సూరి ఉత్తర భారతంలో చాలా భాగంలో 'సుర్ సామ్రాజ్యం' స్థాపించి అనేక శాశ్వత సంస్కరణలు తెచ్చాడు. అది స్వల్పకాలమే నిలిచి, హుమాయూన్ కోల్పోయిన భూభాగాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు.
• హేము (హిము): చివరి సూరి పాలకుల్లో ఒకరి కింద నైపుణ్యం గల సైన్యాధిపతి, ప్రధాన మంత్రి (వజీర్). ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుని 'హేమచంద్ర విక్రమాదిత్య' పేరుతో కొంతకాలం పాలించాడు. బాబర్ మనవడు అక్బర్ రెండో పానిపట్ యుద్ధంలో (1556) అతడిని ఓడించి ఢిల్లీని మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి తిరిగి తెచ్చాడు.

అక్బర్ పాలన క్రూరత్వం, సహనం కలగలిసినది; ఆశయం, వ్యూహం దానిని నడిపాయి. ఈ నోట్ ప్రధాన నోట్‌లో లేని వివరాలను ఇస్తుంది.

ప్రారంభ విజయాలు – చిత్తోడ్‌గఢ్

• తన పూర్వీకుల ఉదాహరణను అనుసరించి చిత్తోడ్‌గఢ్ కోట (రాజస్థాన్) వద్ద అక్బర్ కనికరం చూపలేదు.
• ముట్టడి అనేక నెలలు సాగింది
• రాజపుత్ర సైనికులు గట్టి ప్రతిఘటన ఇచ్చి చాలామంది ధైర్యంగా పోరాడుతూ మరణించారు
• కొందరు స్త్రీలు జౌహర్ చేశారని వివరణలు చెబుతాయి.
• కోట పతనం తర్వాత పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలను చంపారని, స్త్రీలను, పిల్లలను బానిసలుగా చేశారని సమకాలీన ఆధారాలు పేర్కొంటాయి
• సంఖ్యలు ఆధారాన్ని బట్టి మారతాయి.
• జౌహర్ (Jauhar):
  1. బంధించబడి బానిసలుగా మారకుండా ఉండడానికి రాజపుత్ర స్త్రీలు సామూహికంగా అగ్నిలో దూకడం
  2. ఇది తుది ప్రతిఘటనగా, గౌరవ రక్షణగా భావించబడింది.

విజయ వ్యూహాలు

• అక్బర్ మాట:
  1. 'చక్రవర్తి ఎల్లప్పుడూ విజయాల మీద దృష్టి పెట్టాలి
  2. లేకుంటే శత్రువులు ఆయుధాలు ఎత్తుతారు.'
• సామ్రాజ్యం పెరిగాక దానిని స్థిరపరచడానికి రాజకీయ వ్యూహాలు వాడాడు:
  1. పొరుగు రాజ్యాల రాకుమార్తెలతో వివాహ బంధాలు
  2. రాజపుత్ర, ప్రాంతీయ నాయకులకు ఆస్థానంలో చోటు
  3. జిజియా రద్దు
  4. సులహ్-ఇ-కుల్ (అందరితో శాంతి, అన్ని మతాల పట్ల సహనం)
  5. మతాంతర చర్చలు
  6. హిందూ అధికారులకు ఉన్నత పదవులు. దీనివల్ల అనేక రాజపుత్ర పాలకుల మద్దతు పొందాడు.
• పోలిక: ఢిల్లీ సుల్తానులు ఎక్కువగా సైనిక బలంపైనే ఆధారపడగా, అక్బర్ సైనిక బలంతో పాటు దౌత్యం, వివాహ బంధాలు, సహన విధానాలనూ వాడాడు.

పాలనా కాలం అక్బర్ పాలన 1556 నుండి 1605లో మరణం వరకు సుమారు 50 ఏళ్లు. మధ్య కాలం సాపేక్షంగా శాంతియుతం; చివరి 15 ఏళ్లు కశ్మీర్, సింధ్, దక్కన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో కొత్త సైనిక దండయాత్రలు జరిగాయి.

ఆస్థానం, కళలు

• నిరక్షరాస్యుడైనా అక్బర్ పర్షియన్, భారతీయ గ్రంథాలపై ఆసక్తి చూపి, శాస్త్రీయ భారతీయ భావనలపై మక్కువతో పండితులను ఆస్థానానికి ఆహ్వానించాడు
• పండితుల్లో ఇద్దరు జెసూట్‌లు (నల్ల దుస్తులు) కూడా ఉండేవారని ఒక చిత్రం చూపుతుంది.
• ఫతేపూర్ సిక్రీ (ఆగ్రా సమీపం) అక్బర్ నిర్మించిన నగరం. రామాయణ పర్షియన్ అనువాదంలోని సూక్ష్మ చిత్రాల్లో బంగారు జింక వెంటపడే రాముని ఘట్టం ప్రసిద్ధమైనది.
• జహంగీర్, షాజహాన్ కాలాల్లో కళలు, వాస్తుశిల్పం శిఖరాన్ని చేరాయి:
  1. తాజ్‌మహల్ (ఆగ్రా), హుమాయూన్ సమాధి (ఢిల్లీ), ఢిల్లీ, ఆగ్రా ఎర్రకోటలు
  2. కాలిగ్రఫీ, సూక్ష్మ చిత్రలేఖనం కూడా వర్ధిల్లాయి.

మొఘల్ సామ్రాజ్యం అక్బర్ కాలంలో విస్తరించి స్థిరపడింది, షాజహాన్ కాలంలో కళల శిఖరాన్ని చేరింది, ఔరంగజేబు తర్వాత వేగంగా క్షీణించింది.

• అక్బర్ (1556–1605):
  1. తండ్రి హుమాయూన్ ప్రమాదవశాత్తు మరణించినప్పుడు 13 ఏళ్ల వయసులో చక్రవర్తిగా ప్రకటించబడ్డాడు. ప్రారంభ విజయాల్లో చిత్తోడ్‌గఢ్ కోట వద్ద కనికరం చూపలేదు
  2. అనేక నెలల ముట్టడిలో రాజపుత్ర సైనికులు గట్టిగా ప్రతిఘటించారు, కొందరు స్త్రీలు జౌహర్ చేశారు. తర్వాత అతని పాలన క్రూరత్వం, సహనం కలగలిసినదిగా పుస్తకం వర్ణించింది.
• అక్బర్ రాజకీయ వ్యూహాలు: పొరుగు రాజ్యాల రాకుమార్తెలతో వివాహ బంధాలు, రాజపుత్ర, ప్రాంతీయ నాయకులకు ఆస్థానంలో చోటు, జిజియా రద్దు, 'సులహ్-ఇ-కుల్' (అందరితో శాంతి – అన్ని మతాలపట్ల సహనం) సిద్ధాంతం, మతాంతర చర్చలు, హిందూ అధికారులకు ఉన్నత పదవులు.
• అనువాదాలు: అక్బర్ నిరక్షరాస్యుడైనా పర్షియన్, భారతీయ గ్రంథాల పట్ల ఆసక్తి చూపాడు. ఫతేపూర్ సిక్రీలో 'అనువాద గృహం' ఏర్పాటు చేసి మహాభారతం (పర్షియన్‌లో 'రజ్మ్‌నామా' = యుద్ధ గ్రంథం), రామాయణం (176 సూక్ష్మ చిత్రాలతో), భగవద్గీత, పంచతంత్రాలను పర్షియన్‌లోకి అనువదింపజేశాడు. ఫతేపూర్ సిక్రీలో పంచమహల్ (ఐదంతస్తుల భవనం) ఉంది.
• జహంగీర్, షాజహాన్:
  1. జహంగీర్ కళ, వాస్తుశిల్పాల ప్రేమికుడు
  2. దక్కన్‌లో సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించే ప్రయత్నం చేశాడు. షాజహాన్ అనేక తిరుగుబాట్లను ఎదుర్కొన్నాడు
  3. ఆగ్రాలోని తాజ్‌మహల్ నిర్మాతగా ప్రసిద్ధి. ఈ కాలంలో హుమాయూన్ సమాధి (ఢిల్లీ), ఢిల్లీ, ఆగ్రా ఎర్రకోటలు కూడా నిర్మితమై, కళ, సంగీతం, కాలిగ్రఫీ, సూక్ష్మ చిత్రలేఖనం వర్ధిల్లాయి.
• ఔరంగజేబు (1658–1707):
  1. షాజహాన్ 1657లో అనారోగ్యం పాలైనప్పుడు వారసత్వ యుద్ధాలు జరిగాయి. పెద్ద కుమారుడు దారా షికోను ఔరంగజేబు ఓడించి చంపించాడు
  2. మరో ఇద్దరు సోదరులనూ తొలగించాడు
  3. తండ్రిని ఆగ్రా కోటలో బంధించాడు. 1658లో 'ఆలంగీర్' (ప్రపంచ విజేత) బిరుదుతో చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకుని దాదాపు 49 ఏళ్లు పాలించాడు.
• ఔరంగజేబు విధానాలు:
  1. సున్నీ శాఖకు చెందిన అతడు మత నిష్ఠగలవాడు, సాదాసీదా జీవితం గడిపాడు. ఆస్థానంలో సంగీతం, నృత్యాలను నిషేధించాడు
  2. అక్బర్ రద్దు చేసిన జిజియా, హిందూ యాత్రికులపై యాత్రా పన్నును తిరిగి విధించాడు. కొందరు చరిత్రకారులు అతని ఉద్దేశం ప్రధానంగా రాజకీయమని అంటారు.
• క్షీణతకు కారణాలు:
  1. చివరి 25 ఏళ్లు ప్రధానంగా దక్కన్‌లో యుద్ధాల్లో గడిచాయి
  2. బలమైన పరిపాలనా వ్యవస్థ నిర్మించలేకపోయాడు. పెద్ద సైన్యాల నిర్వహణ, పన్ను మినహాయింపులు, కోటలను చేజిక్కించుకునేటప్పుడు ఇచ్చిన లంచాలు ఖజానాను ఖాళీ చేశాయి. శివాజీ, ఆయన వారసులైన మరాఠాలతో నిరంతర పోరాటాలు సామ్రాజ్య బలాన్ని తగ్గించాయి. 1707లో ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత మొఘల్ శక్తి వేగంగా కుదేలైంది.

పాలనా కాలాల పోలిక ఢిల్లీ సుల్తానుల సగటు పాలనా కాలం 9 ఏళ్లు; ఔరంగజేబు వరకు మొఘల్ చక్రవర్తుల సగటు 27 ఏళ్లు; 19వ శతాబ్దంలో సామ్రాజ్యం అంతమయ్యే వరకు అందరినీ లెక్కిస్తే 16 ఏళ్లు.

ఔరంగజేబు సైనిక నైపుణ్యం కలవాడు; దక్షిణ ప్రాంతాల్లోని భాగాలను జయించి మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని అత్యంత విస్తరించాడు. అయినా అతని విధానాలు, సుదీర్ఘ యుద్ధాలు సామ్రాజ్య బలహీనతకు దారితీశాయని పుస్తకం వివరిస్తుంది.

అధికార స్వీకరణ

• 1657లో షాజహాన్ అనారోగ్యం పాలయ్యాడు
• అతడు పెద్ద కుమారుడు దారా షికోకు సింహాసనం దక్కాలని కోరాడు.
• ఔరంగజేబు అనేక యుద్ధాల్లో దారాను ఓడించి చంపించాడు, మరో ఇద్దరు సోదరులనూ తొలగించాడు
• షాజహాన్‌ను మరణం వరకు ఆగ్రా కోటలో బంధించాడు.
• 1658లో తనను తాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించి 'ఆలంగీర్' (ప్రపంచ విజేత) అని పేరు పెట్టుకున్నాడు
• దాదాపు 49 ఏళ్లు పాలించాడు.
• సుల్తానేట్ కాలంలో కనిపించిన హింసాత్మక వారసత్వ పోరు ఇక్కడా పునరావృతమైంది.

మత విధానం

• సున్నీ శాఖకు చెందిన అతడు లోతైన మతనిష్ఠ కలవాడు, సాదాసీదా జీవితం గడిపాడు
• అక్బర్‌లా కాక అన్ని మతాచారాలను పాటించాడు.
• ఇస్లాంకు విరుద్ధమని భావించిన ఆచారాలను క్రమంగా నిషేధించాడు – ఆస్థానంలో సంగీతం, నృత్యం.
• అక్బర్ రద్దు చేసిన జిజియా పన్నును ముస్లిమేతరులపై, హిందూ యాత్రికులపై యాత్రా పన్నును తిరిగి విధించాడు.
• పుస్తకం ప్రకారం ప్రధాన లోపాలు: మత అసహనం, సంకుచిత మనస్తత్వం, తొందరపాటు.
• అతని ఉద్దేశాలు ప్రధానంగా రాజకీయమని, సామ్రాజ్య ఆధిపత్యాన్ని బలపరచడానికేనని కొందరు పండితులు వాదిస్తారు
• కొన్ని దేవాలయాలకు గ్రాంట్లు, రక్షణ హామీలు ఇచ్చాడని ఉదాహరణలు చూపుతారు.
• అయితే అతడు తన ఫర్మానాల్లో (ఆజ్ఞలు) అవిశ్వాసుల పాఠశాలలు, దేవాలయాలను కూల్చమని ఆదేశించాడని పుస్తకం పేర్కొంటుంది. బనారస్ (వారణాసి), మథుర, సోమనాథ్ దేవాలయాలు, జైన దేవాలయాలు, సిక్కు గురుద్వారాలు ధ్వంసమయ్యాయి
• ఇతర శాఖల ముస్లింలనూ హింసించాడు.

సామ్రాజ్య క్షీణతకు కారణాలు

• చివరి 25 ఏళ్లు ఎక్కువగా దక్కన్‌లో యుద్ధాల్లో గడిచాయి
• బలమైన పరిపాలనా వ్యవస్థ నిర్మించలేకపోయాడు.
• పెద్ద సైన్యాల నిర్వహణ, ముస్లింలకు ఇచ్చిన పన్ను మినహాయింపులు, కోటలను చేజిక్కించుకునేటప్పుడు ఇచ్చిన లంచాలు ఖజానాను ఖాళీ చేసి పరిపాలనపై ఒత్తిడి పెంచాయి.
• శివాజీ, అతని వారసులైన మరాఠాలతో తరచు ఘర్షణలు సామ్రాజ్య బలాన్ని తగ్గించాయి.
• 1707లో అతని మరణం తర్వాత మొఘల్ శక్తి వేగంగా క్షీణించింది.

చివరి లేఖలు, చరిత్రపై దృక్పథం

• తన కుమారులకు రాసిన చివరి లేఖల్లో 'నేను ఒంటరిగా వచ్చాను, ఒంటరిగా వెళ్తున్నాను... దేశానికి, ప్రజలకు నేను మంచి చేయలేదు
• భవిష్యత్తుపై ఆశ లేదు' అని, నిస్సహాయంగా వెళ్తున్నానని రాశాడు.
• గతంలో కొందరు దండయాత్రికులు, పాలకులు దారుణాలు చేశారు. బాధితులకు గౌరవం, స్మరణ దక్కాలి
• కానీ వందల ఏళ్ల క్రితం వ్యక్తుల చర్యలకు నేటి ప్రజలు బాధ్యులు కారని పుస్తకం స్పష్టం చేస్తుంది.

మొఘల్ సామ్రాజ్యం శతాబ్దాల పాటు అనేక తిరుగుబాట్లను ఎదుర్కొంది. రైతులు, గిరిజనులు, రాజపుత్రులు, అహోమ్‌లు వారి శక్తిని పరీక్షించారు. (మరాఠాల కథ తర్వాతి అధ్యాయంలో ఉంది.)

• జాట్ రైతులు: 17వ శతాబ్దంలో ప్రస్తుత పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్, హరియాణా, తూర్పు రాజస్థాన్‌లోని జాట్ రైతులు కఠినుడైన మొఘల్ అధికారిని హతమార్చారు. తర్వాతి యుద్ధంలో 20,000 మంది ధైర్యంగా పోరాడినా నాయకుడు మరణించి తిరుగుబాటు అణచివేయబడింది.
• గిరిజనులు:
  1. భిల్లులు, గోండులు, సంతాల్‌లు, కోచ్‌లు తమ భూభాగాల ఆక్రమణ, పన్నులను ప్రతిఘటించారు. కొందరు అణచబడ్డారు లేదా సామ్రాజ్యంలో కలిశారు
  2. అడవులు, కొండలు, మారుమూల ప్రాంతాల వారు కొంతవరకు స్వాతంత్ర్యం నిలుపుకున్నారు.
• రాణి దుర్గావతి:
  1. గోండు రాజ్యాల్లో ఒకటైన గర్హా రాణి
  2. వివేకంతో పాలించి రాజ్యాన్ని సంపన్నం చేసింది. 20,000 సైనికులు, 1,000 ఏనుగులు ఉన్నాయి. 1564లో అక్బర్ పంపిన సేనాని దాడి చేసినప్పుడు తక్కువ బలగం, ఆయుధాలున్నా స్వయంగా సైన్యాన్ని నడిపింది. గాయపడి శత్రువుకు చిక్కకుండా యుద్ధభూమిలోనే ప్రాణత్యాగం చేసింది
  3. అప్పుడు ఆమె వయసు 40.
• రాణా సంగ:
  1. 16వ శతాబ్దం ఆరంభంలో అనేక రాజపుత్ర వంశాలను ఏకం చేసి, సుల్తానులపై అనేక యుద్ధాలు గెలిచాడు
  2. చివరికి ఖన్వా యుద్ధంలో బాబర్ చేతిలో ఓడిపోయాడు.
• మహారాణా ప్రతాప్:
  1. మేవాడ్ పాలకుడు
  2. మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించలేదు. 1576లో ఆరావళిలోని హల్దీఘాటీ కనుమ వద్ద యుద్ధం జరిగింది
  3. మొఘల్ సేనదే పైచేయి అయినా ప్రతాప్ తప్పించుకుని ఆరావళి కొండల నుండి సంవత్సరాల పాటు గెరిల్లా యుద్ధం (Guerrilla warfare) చేశాడు. భిల్లులు విలుకాండ్రుగా, ప్రాంత పరిజ్ఞానంతో అతనికి అండగా నిలిచారు
  4. అందుకే మేవాడ్ చిహ్నంలో ఒక భిల్ యోధుడు ఉంటాడు.
• మార్వాడ్:
  1. ఔరంగజేబు కాలంలో మార్వాడ్‌కు చెందిన దుర్గాదాస్ రాఠోడ్ జోధ్‌పూర్ స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడాడు. కొన్ని రాజపుత్ర రాజ్యాలు మొఘలులతో దౌత్యం, వివాహ బంధాల ద్వారా కలిశాయి
  2. రాజస్థాన్‌లో మొఘల్ అధికారం పరిమితంగానే ఉంది.

అహోమ్‌లు

• 13వ శతాబ్దంలో అహోమ్ జాతి ప్రస్తుత మయన్మార్ నుండి బ్రహ్మపుత్ర లోయకు వలస వచ్చి అహోమ్ రాజ్యం స్థాపించింది.
• పైక్ వ్యవస్థ (Paik system): సామర్థ్యం గల ప్రతి పురుషుడు భూమి హక్కులకు బదులుగా శ్రమ లేదా సైనిక సేవ రూపంలో రాజ్యానికి సేవ చేయాలి. దీనివల్ల శాశ్వత సైన్యం లేకుండానే పెద్ద బలగం, మౌలిక సదుపాయాలు సాధ్యమయ్యాయి.
• సరైఘాట్ యుద్ధం (1671): గువాహటి సమీపంలో బ్రహ్మపుత్ర నదిపై జరిగింది. అహోమ్ సేనాని లచిత్ బోర్ఫుకన్ 10,000 మందితో 30,000 మొఘల్ సైనికులను ఓడించాడు. అడవులు, కొండలు, నదులపై పరిజ్ఞానం, గెరిల్లా పద్ధతులతో అహోమ్‌లు స్వాతంత్ర్యాన్ని నిలుపుకున్నారు. ఔరంగజేబు సేనలు అహోమ్ రాజధాని గర్హ్‌గావ్‌ను కొంతకాలం ఆక్రమించినా తరిమివేయబడ్డాయి.

రాజపుత్రుల, అహోమ్‌ల ప్రతిఘటనలో ప్రధాన నోట్‌లో లేని అంశాలను ఈ నోట్ వివరిస్తుంది.

రాజపుత్రుల వారసత్వం

• వాయవ్య భారతంలో ఉండటం, పూర్వ వంశాల గర్వకారణ సంప్రదాయాలు రాజపుత్రులను ఉపఖండం వెలుపలి ఆక్రమణదారులతో తరచు పోరాడేలా చేశాయి. ఉదాహరణకు ప్రతిహారులు కొన్ని శతాబ్దాల ముందు సింధ్‌పై అరబ్ దండయాత్రలను ప్రతిఘటించారు.
• ఖిల్జీల విజయం తర్వాత తమ రాజ్యాలను తిరిగి నిర్మించుకున్నారు
• ఈ ప్రక్రియలో మేవాడ్, మార్వాడ్ ప్రాంతాల్లో రెండు ప్రధాన వంశాలు ఎదిగాయి. కాలరేఖ ప్రకారం మేవాడ్ రాజ్యం 1326లో పునఃస్థాపితమైంది.
• వారి వీరగాథలు ఇప్పటికీ ప్రసిద్ధ గాథాగేయాల (ballads) ద్వారా చెప్పబడతాయి.
• రాణా కుంభ (15వ శతాబ్దం), రాణా సంగ (16వ శతాబ్దం ఆరంభం) ఆ వంశాలు ఇచ్చిన వీరులు. రాణా సంగ అనేక రాజపుత్ర వంశాలను ఏకం చేసి సుల్తానులపై గెలిచాడు
• ఖన్వా యుద్ధంలో బాబర్ చేతిలో ఓడాడు.
• మహారాణా ప్రతాప్ దెబ్బతిన్న రాజ్యాన్ని వారసత్వంగా పొందినా మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని (suzerainty) అంగీకరించలేదు
• రాజపుత్ర ప్రతిఘటనకు ముఖచిత్రంగా నిలిచాడు. 1576 హల్దీఘాటీ (ఆరావళి కనుమ)లో మొఘల్ సేనదే పైచేయి అయినా అతడు తప్పించుకుని కఠిన పరిస్థితుల్లో సంవత్సరాల పాటు గెరిల్లా యుద్ధం చేశాడు.
• గెరిల్లా యుద్ధం (Guerrilla warfare): ప్రాంత పరిజ్ఞానం ఉన్న చిన్న బృందాలు ఆకస్మిక దాడులు, మాటువేత ద్వారా పెద్ద సైన్యాలను ఓడించే పోరాట శైలి.
• భిల్లులు విలుకాండ్రుగా సైన్యంలో చేరి, ప్రాంత పరిజ్ఞానాన్ని అందించారు. ఈ సేవ వల్ల మేవాడ్ సైనిక సంప్రదాయంలో గౌరవ స్థానం దక్కింది
• మేవాడ్ చిహ్నంలో ఎడమవైపు భిల్ యోధుడు కనిపించడమే దీనికి నిదర్శనం.
• కొన్ని రాజపుత్ర రాజ్యాలు మొఘలులతో దౌత్యం, వివాహ బంధాల ద్వారా కలిశాయి
• మేవాడ్ వంటివి మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించలేదు. ఔరంగజేబు కాలంలో మార్వాడ్‌కు చెందిన దుర్గాదాస్ రాఠోడ్ వంటి ప్రభువులు తిరుగుబాటు చేశారు. కాబట్టి రాజస్థాన్‌లో మొఘల్ అధికారం పరిమితం.

అహోమ్‌లు – భౌగోళికం, వ్యవస్థ

• అహోమ్‌లు 13వ శతాబ్దంలో ప్రస్తుత మయన్మార్ నుండి బ్రహ్మపుత్ర లోయకు వచ్చారు. కాలక్రమంలో స్థానిక సంస్కృతిని స్వీకరించి, వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించి, వివిధ విశ్వాసాలను ఆదరించి అస్సాం సంప్రదాయాలకు తోడ్పడ్డారు.
• పైక్ వ్యవస్థలో ప్రతి సమర్థ పురుషుడు శ్రమ లేదా సైనిక సేవ చేసి, దానికి బదులు భూమి హక్కులు పొందాడు
• దీనివల్ల రాజు ప్రజా మౌలిక వసతులు నిర్మించి, శాశ్వత సైన్యం లేకుండానే పెద్ద బలగాన్ని నిర్వహించగలిగాడు.
• 17వ శతాబ్దంలో ఔరంగజేబు పంపిన మొఘల్ సేనలు అహోమ్ రాజధాని గర్హ్‌గావ్‌ను కొంతకాలం ఆక్రమించాయి. మొఘల్ సేనకు సంఖ్యాబలం, పెద్ద నదీ పడవల సముదాయం ఉన్నా, అహోమ్‌లు దట్టమైన అడవులు, కొండలు, నదుల పరిజ్ఞానంతో, పట్టుదలతో కూడిన గెరిల్లా పద్ధతులతో దాడిని తిప్పికొట్టారు.
• 1671 సరైఘాట్ యుద్ధం గువాహటి సమీపంలో బ్రహ్మపుత్రపై జరిగింది
• లచిత్ బోర్ఫుకన్ 10,000 మందితో 30,000 మొఘల్ సైనికులను ఓడించాడు. అహోమ్‌లు స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడుకున్నారు.
• మొఘల్ సేనాని రామ్ సింగ్ ప్రశంస:
  1. ప్రతి అస్సామీ సైనికుడు పడవ నడపడం, బాణాలు వేయడం, కందకాలు తవ్వడం, తుపాకులు, ఫిరంగులు వాడటంలో నిపుణుడు
  2. ఇంతటి బహుముఖ ప్రతిభ భారత్‌లో మరెక్కడా చూడలేదు.
• సరైఘాట్ స్మారకం (యుద్ధ స్మారక ఉద్యానవనం)లో అహోమ్ పడవ, యోధుల విగ్రహాలు ఉన్నాయి.

పంజాబ్‌లో 15వ శతాబ్దంలో మొదలైన ఆధ్యాత్మిక ఉద్యమం తర్వాత మొఘల్ హింసకు ప్రతిస్పందనగా సైనిక శక్తిగా మారి, చివరికి సిక్కు సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకుంది. ఈ అధ్యాయంలో 'పంజాబ్' అంటే ప్రస్తుతం భారత్, పాకిస్తాన్‌లుగా చీలిన విశాల ప్రాంతం.

• గురు నానక్: 15వ శతాబ్దంలో సమానత్వం, కరుణ, దేవుడు ఒక్కడే అనే సందేశం (ఇక్ ఓంకార్) ప్రచారం చేశాడు. అతని అనుచరులు 'సిక్కులు'.
• గురు అర్జన్:
  1. సిక్కుల పవిత్ర గ్రంథం గురు గ్రంథ సాహిబ్‌ను మొదట సంకలనం చేశాడు
  2. తర్వాత గురు తేజ్ బహదూర్ కీర్తనలు చేరాయి. తిరుగుబాటు చేసిన తన కుమారునికి మద్దతిచ్చాడని తెలిసి చక్రవర్తి జహంగీర్ గురు అర్జన్‌ను చిత్రహింసలతో చంపించాడు.
• గురు హరగోవింద్:
  1. గురు అర్జన్ కుమారుడు, వారసుడు. యుద్ధ శిక్షణను ప్రవేశపెట్టి సిక్కు సైన్యాన్ని ఏర్పరచాడు
  2. ఇది మొఘల్ సేనలతో అనేక యుద్ధాలు చేసింది.
• గురు తేజ్ బహదూర్ (తొమ్మిదో గురువు):
  1. ఔరంగజేబు అతడిని బంధించి మతం మార్చుకోమని ఆదేశించాడు
  2. చిత్రహింసలు పెట్టాడు, తన ఇద్దరు శిష్యులను చంపడం చూసినా గురువు అంగీకరించలేదు. ఆరాధనా స్వేచ్ఛను కాపాడటానికి ప్రాణత్యాగానికి సిద్ధమయ్యాడు. 1675లో ఢిల్లీ చాందినీ చౌక్‌లో ఆయనను ఉరితీసిన స్థలంలో గురుద్వారా సీస్ గంజ్ సాహిబ్ ఉంది. 1979 నుండి ప్రతి గణతంత్ర దినోత్సవ కవాతులో సిక్ రెజిమెంట్ రాష్ట్రపతి ముందు దీనికి వందనం చేస్తుంది.
• గురు గోవింద్ సింగ్ (పదో, చివరి గురువు): తేజ్ బహదూర్ కుమారుడు. న్యాయం, సమానత్వం, ధర్మ రక్షణకు కట్టుబడిన ధైర్యవంతుల సోదరసంఘం 'ఖాల్సా'ను స్థాపించాడు (కాలరేఖ ప్రకారం 1699). ఖాల్సా సభ్యులు మొఘల్ సేనలతో ప్రాణాలకు తెగించి పోరాడారు.
• మహారాజా రంజిత్ సింగ్:
  1. మొఘల్ సామ్రాజ్యం క్షీణించి, మరాఠాల దెబ్బలతో పంజాబ్‌లో అనేక సిక్కు సమాఖ్యలు ఏర్పడ్డాయి
  2. వాటిని 19వ శతాబ్దం ఆరంభంలో రంజిత్ సింగ్ ఏకం చేశాడు. అతని సైనిక నైపుణ్యం, దౌత్యం, మత సహనం వల్ల కశ్మీర్‌లో కొంత భాగంతో సహా వాయవ్య భారతంలో విస్తరించిన బలమైన కేంద్రీకృత సిక్కు సామ్రాజ్యం ఏర్పడింది (కాలరేఖలో 1799). 19వ శతాబ్దం మధ్య వరకు ఇది మొఘల్ అవశేషాలనూ, తర్వాత బ్రిటిష్ విస్తరణనూ ఎదుర్కొంది.

గురు గ్రంథ సాహిబ్ బోధన దేవుడు అందరికీ ఒక్కడే; సత్యం, కరుణ, వినయం, ఆత్మనిగ్రహం పాటించాలని ఇది బోధిస్తుంది. 'సత్యం గొప్పది, కానీ సత్యంతో కూడిన జీవనం మరింత గొప్పది' అనే వాక్యం ఉదాహరణ.

రెండు పాలనా వ్యవస్థల్లోనూ పాలకుడే కేంద్రం. కానీ మొఘలులు, ముఖ్యంగా అక్బర్, ఎక్కువ నియంత్రణ, సమర్థత కోసం పరిపాలనను పునర్వ్యవస్థీకరించారు.

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పరిపాలన

• సుల్తాన్: రాజకీయ, సైనిక అధిపతిగా సంపూర్ణ అధికారం. ఆనాటి చరిత్రల ప్రకారం విధులు: ఇస్లాం భూభాగాలను దాడుల నుండి రక్షించడం, పన్నులు వసూలు చేయడం, ప్రజలతో వ్యక్తిగత సంబంధంతో వారి స్థితిని తెలుసుకోవడం. వివిధ శాఖలు చూసే మంత్రుల మండలి సుల్తాన్‌కు సహాయపడేది.
• ఇక్తా వ్యవస్థ (Iqta system):
  1. ప్రాంతాలను ప్రభువులకు (ఇక్తాదార్లు) ఇచ్చి పన్నులు వసూలు చేయించేవారు
  2. ఖర్చులు తీసివేయగా మిగిలినది సుల్తాన్ ఖజానాకు చేరాలి. సైన్యం నిర్వహణకు ఇది అవసరం. కేంద్రానికి విధేయులైన స్థానిక పాలకుల జాలం ఏర్పడింది
  3. ఈ పదవులు వంశపారంపర్యం కావు.
• వ్యాపారంపై ప్రతి దశలోనూ పన్నులు ఉండేవి
• భారం ఎక్కువగా రైతులపై పడింది. భూమి శిస్తు వసూలులో కఠినత్వం ఉండేదని కొన్ని ఆధారాలు చెబుతాయి.

మొఘల్ పరిపాలన (అక్బర్)

• కేంద్ర అధికారులు:
  1. దీవాన్ – ఆర్థిక వ్యవహారాలు
  2. మీర్ బక్షీ – సైనిక వ్యవహారాలు
  3. ఖాన్-ఇ-సామాన్ – ప్రజాపనులు, వాణిజ్యం, పరిశ్రమ, వ్యవసాయం, రాజకుటుంబ వ్యవహారాలు
  4. సద్ర్ – న్యాయం, మత, విద్యా వ్యవహారాలు
• సామ్రాజ్యంలోని 12 సుబాలకు (ప్రావిన్సులు) ఇలాంటి అధికారులను నియమించారు
• సుబాలు ఉప విభాగాలుగా విభజింపబడ్డాయి
• అధికారుల మధ్య పరస్పర నియంత్రణలు (checks and balances) ఉండేవి. గ్రామ స్థాయిలో సంప్రదాయ స్వయం పాలన చాలావరకు కొనసాగింది.
• మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థ: అక్బర్ ప్రవేశపెట్టాడు. అబుల్ ఫజల్ రాసిన 'ఆయిన్-ఇ-అక్బరీ' ఈ పాలనను వివరిస్తుంది. మన్సబ్‌దార్లు (అధికారులు) తమ 'మన్సబ్' (హోదా)కు అనుగుణంగా నిర్దిష్ట సంఖ్యలో ఏనుగులు, గుర్రాలు, ఒంటెలు, సైనికులను రాజ్యం కోసం నిర్వహించాలి. దీనివల్ల శాశ్వత కేంద్రీకృత సైన్యం లేకుండానే తక్కువ సమయంలో సైన్యాన్ని సమకూర్చడం వీలైంది. క్రమం తప్పకుండా తనిఖీలు చేసేవారు. వీరికి సాధారణంగా భూమి (జాగీర్లు) కేటాయించి జీతం ఇచ్చేవారు, అందుకే వీరిని జాగీర్‌దార్లు అనీ అంటారు.
• అక్బర్ సహనశీలత ఉన్నా ఉన్నత పదవుల్లో ముస్లిమేతరులు మైనారిటీలే. ముస్లిం అధికారుల్లోనూ విదేశీ మూలం వారికే ప్రాధాన్యం ఉండేది.
• తోడర్ మల్:
  1. అక్బర్ ఆర్థిక మంత్రి. పంట దిగుబడులు, ధరలపై వివరణాత్మక సర్వేలు చేసి ప్రతి పంటకు ధరను నిర్ణయించాడు
  2. సామ్రాజ్యమంతా భూమి సర్వే చేపట్టాడు
  3. దీనివల్ల రాబడి పెరిగి ప్రభుత్వ యంత్రాంగం బలపడింది.

రాజకీయ అధికారం మారుతున్నా 13వ నుండి 17వ శతాబ్దాల మధ్య భారతదేశంలో ఆర్థిక కార్యకలాపాలు చురుగ్గా సాగాయి. వ్యవసాయం పునాదిగా, చేతివృత్తులు, దేవాలయ ఆధారిత ఆర్థికం, విస్తృత వ్యాపార జాలాలతో ఉపఖండం ప్రపంచంలోని అత్యంత సంపన్న ప్రాంతాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.

• శ్రేణులు, జాతులు: శ్రేణులు (వ్యాపార సంఘాలు), జాతులు (వృత్తి ఆధారిత సముదాయాలు), రుణ వ్యవస్థలు ఆర్థిక జీవనాన్ని నడిపాయి.
• మౌలిక సదుపాయాలు:
  1. సుల్తానేట్ కాలంలో ఉత్తర భారతంలో రోడ్లు, వంతెనలు, కొన్ని కాలువలు, సాగునీటి పనులు, కొత్త నగరాలు ఏర్పడ్డాయి
  2. మొఘల్ కాలంలో ఇవి మరింత విస్తరించాయి. బావులు, చెరువుల నుండి నీరు తోడే పర్షియన్ చక్రం వాడారు.
• నాణేలు: సుల్తానేట్‌లో అనేక లోహాలు, విలువల నాణేలు వచ్చాయి. మొఘలులు వెండి 'రూపాయ', రాగి 'దామ్' వ్యవస్థ ఉపయోగించారు.
• భూమి శిస్తు:
  1. పాలకులు సాధారణంగా పంటలో ఐదో వంతు శిస్తుగా తీసుకునేవారు
  2. కొందరు సుల్తానులు దానిని సగం వరకు పెంచారు.
• పంటలు:
  1. ఆహార పంటలు – వరి, గోధుమ, బార్లీ, పప్పుధాన్యాలు, చెరకు, సుగంధ ద్రవ్యాలు
  2. ఆహారేతర పంటలు – పత్తి (వస్త్ర పరిశ్రమకు ఆధారం), పట్టు, ఉన్ని, రంగులు, కలప, జనపనార. కరవులు కూడా తరచు వచ్చాయి
  3. ఉత్పత్తి ప్రాంతం, కాలాన్ని బట్టి మారేది, కరవుల్లో సహాయం పాలకుని దయపై ఆధారపడేది. విజయనగర రాగి ఫలకం భూదానపత్రం నేటి ఆస్తి పత్రాల వంటిది.
• చేతివృత్తులు, నౌకా నిర్మాణం: వస్త్రాలే కాక ఆయుధాలు, పాత్రలు, ఆభరణాలు తయారుచేశారు. నదీ, సముద్ర వ్యాపారానికి నౌకా నిర్మాణం బాగా అభివృద్ధి చెందింది.
• ఎగుమతులు: కాలికట్, మంగళూరు, సూరత్, మచిలీపట్నం, హుగ్లీ వంటి తీర, నదీ పట్టణాల ద్వారా వస్తువులు ఎగుమతి అయ్యేవి. భారత్ ఎగుమతి చేసినదానికంటే చాలా తక్కువ దిగుమతి చేసుకుంది (పట్టు, గుర్రాలు, లోహాలు, విలాస వస్తువులు). అరేబియా, పర్షియా, మధ్య ఆసియా వ్యాపారులు భారత ఓడరేవుల్లో స్థిరపడ్డారు.
• హుండీ వ్యవస్థ (Hundi):
  1. ఒక వ్యక్తికి చెల్లింపు చేయమని రాసిన పత్రం
  2. రాజకీయ సరిహద్దులు దాటి డబ్బు రవాణా లేకుండా నిధులు పంపడానికి వీలుకల్పించింది
  3. ఆధునిక బ్యాంకింగ్‌కు పూర్వరూపం. మార్వాడీల వంటి వ్యాపార వర్గాలు వివిధ పాలనల్లో నైపుణ్యంగా పనిచేశారు.
• దేవాలయాలు:
  1. పూజా కేంద్రాలే కాక మార్కెట్లతో ఆర్థిక కేంద్రాలుగా ఉండేవి
  2. పాలకులు ఇచ్చిన భూమి, సంపద (దానం)ను దేవాలయ నిర్వాహకులు నిర్వహించి సాగునీటి వ్యవస్థలు, చెరువులు, యాత్రికుల వసతి (ధర్మశాలలు, చత్రాలు) నిర్మించారు. వ్యాపారులకు రుణాలిచ్చి అంతర్గత, సముద్ర వ్యాపారానికి నిధులు సమకూర్చాయి.
• 17వ శతాబ్దం చివర:
  1. ఆర్థిక ఒత్తిడి పెరిగింది
  2. పన్నులు, మధ్యవర్తుల చెల్లింపుల తర్వాత రైతులకు తక్కువ వాటా మిగిలి, చాలామంది భూమి కోల్పోయి కట్టుబానిసలయ్యారు. సంపద ఎక్కువగా పాలకులు, ఆస్థాన ప్రముఖులు, ఉన్నతాధికారులు, వ్యాపారుల చేతుల్లో కేంద్రీకృతమైంది. అయినా వివిధ మతాల ప్రజలు సాధారణంగా శాంతియుతంగా కలిసి జీవించారు.

అధ్యాయం చివరి సారాంశం, అభ్యాస ప్రశ్నల్లో దాగిన వాస్తవాలు, సుల్తానేట్–మొఘల్ పోలిక, ప్రతిఘటన సంగ్రహం ఇక్కడ ఉన్నాయి.

అధ్యాయ సారాంశం (నాలుగు అంశాలు)

• తుర్కిక్, ఆఫ్ఘన్, మొఘల్ దళాల విదేశీ దండయాత్రలు విస్తృత విధ్వంసం, పాత వంశాల పతనం, రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల ఉత్థాన పతనాలకు కారణమయ్యాయి. నిరంతర యుద్ధాలు, పొత్తులు, ఆక్రమణలు భారత రాజకీయ సరిహద్దులను మార్చాయి.
• మత అసహన సందర్భాలు ఎన్నో ఉన్నాయి
• వివిధ శాఖల ప్రజలు కొన్నిసార్లు పాలకుల నుండి తీవ్ర హింస ఎదుర్కొన్నారు, అయితే కొందరు పాలకులు ఇతరుల కన్నా విశాల దృక్పథం చూపారు.
• వ్యవసాయం, వ్యాపారం విస్తరించి భారత సంపదను, ప్రపంచంతో అనుసంధానాన్ని పెంచాయి
• అయినా సామాన్య ప్రజల ఆర్థిక స్థితి సాధారణంగా కఠినంగానే ఉంది.
• భారత సమాజం పట్టణాలు, నగరాలు, దేవాలయాలను పునర్నిర్మించి, స్థానిక, విదేశీ అంశాలను కలిపి కొత్త సాంస్కృతిక వ్యక్తీకరణలను సృష్టించింది
• వాస్తుశిల్పం, సంగీతం, చిత్రలేఖనం వర్ధిల్లాయి.

సామాన్య ప్రజల జీవితం

• చేతివృత్తులవారు, కూలీలు కూడా తరచు కఠిన ఆర్థిక పరిస్థితులు ఎదుర్కొన్నారు
• సంపద ఎక్కువగా పాలకులు, ఆస్థాన ప్రముఖులు, ఉన్నతాధికారులు, వ్యాపారుల చేతుల్లో ఉంది. తరచు యుద్ధాల వల్ల ప్రజలు బలవంతంగా నివాసాలు వదిలారు.
• పాలకుల అనుమతితో ధ్వంసమైన పవిత్ర స్థలాల విషయంలో సామాన్యుల మధ్య ఘర్షణలు జరిగినా, సాధారణంగా వివిధ మతాలు, సముదాయాలు ఆర్థికంగా ఒకరిపై ఒకరు ఆధారపడుతూ శాంతియుతంగా కలిసి జీవించాయి.
• కళలను చాలామంది పాలకులు పోషించారు
• సముదాయాలూ తమ సంప్రదాయాలను నిలుపుకున్నాయి లేదా పునరుద్ధరించాయి. పరస్పర చర్య వల్ల భాగస్వామ్య వారసత్వం ఏర్పడింది.

సుల్తానేట్–మొఘల్ పోలిక

• సుల్తానేట్:
  1. సైనిక బలం, దోపిడీ, ఇక్తా వ్యవస్థ, కొందరు సుల్తానుల జిజియా
  2. సగటు పాలన 9 ఏళ్లు
  3. ముగ్గురిలో ఇద్దరు తొలగింపుతో అధికారం.
• మొఘలులు (అక్బర్):
  1. సైనిక బలం + వివాహ బంధాలు, సహనం, మన్సబ్‌దారీ, తోడర్ మల్ సర్వే
  2. ఔరంగజేబు వరకు సగటు 27 ఏళ్లు (అన్ని మొఘల్ పాలకులైతే 16).
• సారూప్యాలు:
  1. పాలకుడే కేంద్రం
  2. భూమి శిస్తు ప్రధాన ఆదాయం
  3. సైనిక విజయాలకు ప్రాధాన్యం
  4. హింసాత్మక వారసత్వ పోరాటాలు ఇద్దరిలోనూ కనిపించాయి.

ప్రతిఘటించిన రాజ్యాల విజయ కారణాలు అహోమ్‌లకు అడవులు, కొండలు, నదుల పరిజ్ఞానం, గెరిల్లా యుద్ధం, పైక్ వ్యవస్థ; మేవాడ్‌కు ఆరావళి కొండల కోటలు, భిల్లుల మద్దతు; తూర్పు గంగులకు సైనిక బలం; అడవులు, కొండలు, మారుమూల ప్రాంతాల గిరిజనులు కొంతవరకు స్వాతంత్ర్యం నిలుపుకున్నారు.

అభ్యాస ప్రశ్నల వాస్తవాలు సరైన కాలక్రమం: మమ్లూక్‌లు → ఖిల్జీలు → తుగ్లక్‌లు → సయ్యిద్‌లు → లోడీలు. మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థ ప్రధాన ఉద్దేశం వికేంద్రీకృత సైన్యాన్ని (శాశ్వత కేంద్ర సైన్యం లేకుండా) నిర్వహించడం.