పరిశ్రమలు (Industries)

మనం రాసుకునే నోట్‌బుక్ ఒక సుదీర్ఘ తయారీ ప్రక్రియ తర్వాత చేతికి వస్తుంది. అది మొదట ఒక చెట్టులో భాగం. చెట్టును నరికి పల్ప్ మిల్లుకు తరలిస్తారు; అక్కడ కలపను గుజ్జుగా (Wood pulp) మారుస్తారు.

ఆ గుజ్జును రసాయనాలతో కలిపి యంత్రాల ద్వారా కాగితంగా చేస్తారు. కాగితాన్ని ప్రెస్‌కు పంపి రసాయనాలతో చేసిన సిరాతో పంక్తులు ముద్రిస్తారు. తర్వాత బైండింగ్ చేసి, ప్యాక్ చేసి, అమ్మకానికి మార్కెట్‌కు పంపుతారు.

• ద్వితీయ కార్యకలాపాలు (Secondary activities) లేదా తయారీ (Manufacturing): ముడి పదార్థాలను మనుషులకు ఎక్కువ విలువ ఉన్న ఉత్పత్తులుగా మారుస్తాయి.
• పై ఉదాహరణలో తయారీ రెండు దశల్లో జరిగింది: గుజ్జు నుంచి కాగితం, కాగితం నుంచి నోట్‌బుక్.
• విలువ జోడింపు (Value addition): గుజ్జు నుంచి కాగితం, పత్తి నుంచి వస్త్రం – ప్రతి తయారీ దశలోనూ దాని విలువ పెరుగుతుంది. అందువల్ల తయారైన వస్తువుకు ముడి పదార్థం కంటే ఎక్కువ విలువ, ఎక్కువ ఉపయోగం ఉంటాయి.
• పరిశ్రమ (Industry) అంటే వస్తువుల ఉత్పత్తి, ఖనిజాల వెలికితీత లేదా సేవలు అందించడంతో ముడిపడిన ఆర్థిక కార్యకలాపం.
• ఉదాహరణలు:
  1. ఇనుము–ఉక్కు పరిశ్రమ = వస్తువుల ఉత్పత్తి
  2. బొగ్గు గనుల పరిశ్రమ = వెలికితీత (బొగ్గు)
  3. పర్యాటక పరిశ్రమ = సేవలు అందించేది.

కార్యకలాపం ఫలితం (చొక్కా ప్రయాణం)

• పత్తి పొలం → విత్తనాలు వేరు చేయడం (జిన్నింగ్) → నూలు వడకడం (స్పిన్నింగ్) → బట్టగా నేయడం (వీవింగ్) → అద్దకం, ముద్రణ → దుస్తుల తయారీ → దుకాణం → వార్డ్‌రోబ్. (జిన్నింగ్ నుంచి ముద్రణ వరకు దశలు పుస్తకంలోని వస్త్ర పరిశ్రమ ఉదాహరణలోనివి
• కుట్టడం, దుకాణం బయటి సాధారణ సమాచారం.)

పరిశ్రమలను మూడు ప్రాతిపదికలపై వర్గీకరిస్తారు: ముడి పదార్థాలు, పరిమాణం (Size), యాజమాన్యం. ఈ నోట్‌లో మొదటి రెండు చూద్దాం.

ముడి పదార్థాల ప్రకారం

• వ్యవసాయ ఆధారిత (Agro based): మొక్కలు, జంతువుల నుంచి వచ్చే ఉత్పత్తులను ముడి సరుకుగా వాడతాయి. ఉదా: ఆహార శుద్ధి (Food processing), వంటనూనెలు, పత్తి వస్త్రాలు, పాల ఉత్పత్తులు, తోలు పరిశ్రమ.
• ఖనిజ ఆధారిత (Mineral based):
  1. ఖనిజ ధాతువులను ముడి పదార్థంగా వాడే ప్రాథమిక పరిశ్రమలు. వీటి ఉత్పత్తులు ఇతర పరిశ్రమలకు ఆధారం. ఉదా: ఇనుప ధాతువు నుంచి తయారైన ఇనుము ఖనిజ ఆధారిత పరిశ్రమ ఉత్పత్తి
  2. దీన్ని భారీ యంత్రాలు, భవన సామగ్రి, రైలు పెట్టెల తయారీకి వాడతారు.
• సముద్ర ఆధారిత (Marine based): సముద్రాలు, మహాసముద్రాల ఉత్పత్తులను వాడతాయి. ఉదా: సముద్ర ఆహార శుద్ధి, చేప నూనె తయారీ.
• అటవీ ఆధారిత (Forest based): అటవీ ఉత్పత్తులను వాడతాయి. ఉదా: గుజ్జు–కాగితం, ఔషధాలు (Pharmaceuticals), ఫర్నిచర్, భవనాలు.

పరిమాణం ప్రకారం

• పరిమాణం అంటే పెట్టిన మూలధనం, ఉద్యోగుల సంఖ్య, ఉత్పత్తి పరిమాణం.
• దీని ఆధారంగా చిన్న తరహా (Small scale), పెద్ద తరహా (Large scale) పరిశ్రమలు.
• కుటీర / గృహ పరిశ్రమలు (Cottage industries):
  1. చిన్న తరహాలో ఒక రకం
  2. చేతివృత్తి పనివారు చేతులతో ఉత్పత్తులు తయారు చేస్తారు. ఉదా: బుట్టల అల్లిక, కుండల తయారీ, ఇతర హస్తకళలు.
• చిన్న తరహా పరిశ్రమల్లో మూలధనం, సాంకేతికత తక్కువ. పెద్ద తరహాలో పెట్టుబడి ఎక్కువ, సాంకేతికత అధునాతనం, ఉత్పత్తి భారీగా.
• చిన్న తరహా ఉదాహరణలు: పట్టు నేత, ఆహార శుద్ధి (చిత్రం 4.1: మఖానా/గోర్గాన్ నట్ ఆహార శుద్ధి దశలు). పెద్ద తరహా ఉదాహరణలు: ఆటోమొబైల్స్, భారీ యంత్రాల తయారీ.

యాజమాన్యం ప్రకారం పరిశ్రమలు నాలుగు రకాలు. ఎవరు యజమానులు, ఎవరు నిర్వహిస్తారు అన్నదే ప్రాతిపదిక.

నాలుగు రంగాలు

• ప్రైవేటు రంగం (Private sector): ఒక వ్యక్తి లేదా వ్యక్తుల సమూహం యజమాని, నిర్వాహకులు.
• ప్రభుత్వ రంగం (Public / State owned sector): ప్రభుత్వమే యజమాని, నిర్వాహకురాలు. ఉదా: హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL), స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (SAIL).
• ఉమ్మడి రంగం (Joint sector):
  1. ప్రభుత్వం, వ్యక్తులు (లేదా వ్యక్తుల సమూహం) కలిసి యజమానులు, నిర్వాహకులు. పుస్తకంలో ఉదాహరణ: మారుతి ఉద్యోగ్ లిమిటెడ్. [బయటి సమాచారం: ప్రభుత్వం 2007లో తన వాటాను విక్రయించింది
  2. ఇప్పుడు కంపెనీ మారుతి సుజుకి ఇండియా లిమిటెడ్, ప్రైవేటు రంగంలో ఉంది.]
• సహకార రంగం (Co-operative sector): ముడి పదార్థ సరఫరాదారులు, కార్మికులు లేదా ఇద్దరూ కలిసి యజమానులు, నిర్వాహకులు. విజయగాథలు: ఆనంద్ మిల్క్ యూనియన్ లిమిటెడ్, సుధా డెయిరీ (చిత్రం 4.2: సహకార రంగంలో సుధా డెయిరీ).

సరిపోల్చే సులభ సూత్రం

• ప్రభుత్వం మాత్రమే = ప్రభుత్వ రంగం
• ప్రభుత్వం + వ్యక్తులు = ఉమ్మడి
• ఉత్పత్తిదారులు/కార్మికులే యజమానులు = సహకార
• వ్యక్తులు మాత్రమే = ప్రైవేటు.

వ్యాయామ సూచన: "ప్రభుత్వ రంగం – ఉమ్మడి రంగం" తేడా అడిగితే, ప్రభుత్వ రంగాన్ని ప్రభుత్వం ఒక్కటే నడుపుతుంది; ఉమ్మడి రంగంలో ప్రభుత్వంతో పాటు ప్రైవేటు వ్యక్తులూ భాగస్వాములు అని రాయాలి.

పరిశ్రమ ఎక్కడ ఏర్పాటవుతుంది అన్నది కొన్ని కారకాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

స్థాన నిర్ణయ కారకాలు (Factors affecting location)

• ముడి పదార్థం లభ్యత, భూమి, నీరు, కార్మికులు (Labour), విద్యుత్ (Power), మూలధనం (Capital), రవాణా, మార్కెట్ – ఇవన్నీ లేదా కొన్ని సులభంగా దొరికే చోట పరిశ్రమలు ఏర్పడతాయి (చిత్రం 4.3).
• వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో పరిశ్రమల ఏర్పాటుకు ప్రభుత్వం ప్రోత్సాహకాలు ఇస్తుంది: రాయితీ విద్యుత్, తక్కువ రవాణా ఖర్చు, ఇతర మౌలిక సదుపాయాలు.
• పారిశ్రామికీకరణ వల్ల తరచుగా పట్టణాలు, నగరాలు అభివృద్ధి చెంది విస్తరిస్తాయి.

పారిశ్రామిక వ్యవస్థ (Industrial system)

• మూడు భాగాలు: ఇన్‌పుట్లు (Inputs), ప్రక్రియలు (Processes), అవుట్‌పుట్లు (Outputs).
• ఇన్‌పుట్లు: ముడి పదార్థాలు, శ్రమ, భూమి ఖర్చు, రవాణా, విద్యుత్, ఇతర మౌలిక సదుపాయాల ఖర్చులు.
• ప్రక్రియలు: ముడి పదార్థాన్ని తుది ఉత్పత్తిగా మార్చే విస్తృత కార్యకలాపాలు.
• అవుట్‌పుట్లు: తుది ఉత్పత్తి, దాని ద్వారా వచ్చే ఆదాయం.
• వస్త్ర పరిశ్రమ ఉదాహరణ:
  1. ఇన్‌పుట్లు = పత్తి, మానవ శ్రమ, ఫ్యాక్టరీ ఖర్చు, రవాణా ఖర్చు
  2. ప్రక్రియలు = జిన్నింగ్, స్పిన్నింగ్, వీవింగ్, డైయింగ్, ప్రింటింగ్
  3. అవుట్‌పుట్ = చొక్కా.

కార్యకలాపం ఫలితం (తోలు చెప్పు): ఇన్‌పుట్లు = తోలు, శ్రమ, ఫ్యాక్టరీ, రవాణా ఖర్చు; ప్రక్రియలు = తోలు శుద్ధి, కోత, కుట్టడం, అతికించడం; అవుట్‌పుట్ = చెప్పు, దాని అమ్మకం ఆదాయం. (పుస్తకం ప్రశ్న మాత్రమే అడిగింది; వివరాలు వస్త్ర ఉదాహరణ ఆధారంగా సాధారణ సమాచారం.)

అనేక పరిశ్రమలు ఒకదానికొకటి దగ్గరగా ఏర్పడి, ఆ సామీప్యం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలను పంచుకున్నప్పుడు పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు (Industrial regions) ఏర్పడతాయి.

ప్రపంచ ప్రధాన పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు (పటం 4.4)

• తూర్పు ఉత్తర అమెరికా
• పశ్చిమ, మధ్య యూరప్
• తూర్పు యూరప్
• తూర్పు ఆసియా

సాధారణ లక్షణాలు

• ప్రధాన పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు సమశీతోష్ణ ప్రాంతాల్లో (Temperate areas), సముద్ర ఓడరేవుల దగ్గర, ముఖ్యంగా బొగ్గు క్షేత్రాల (Coal fields) దగ్గర ఉంటాయి.

భారతదేశంలోని పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు

• ముంబై–పుణె సమూహం
• బెంగళూరు–తమిళనాడు ప్రాంతం
• హుగ్లీ ప్రాంతం
• అహ్మదాబాద్–బరోడా ప్రాంతం
• ఛోటానాగ్‌పూర్ పారిశ్రామిక పట్టీ
• విశాఖపట్నం–గుంటూరు పట్టీ (ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో)
• గుర్గావ్–ఢిల్లీ–మీరట్ ప్రాంతం
• కొల్లం–తిరువనంతపురం పారిశ్రామిక సమూహం

గుర్తుంచుకునే పద్ధతి: ముంబై–పుణె (మహారాష్ట్ర), బెంగళూరు–తమిళనాడు (దక్షిణం), హుగ్లీ (పశ్చిమ బెంగాల్ – బయటి సమాచారం), అహ్మదాబాద్–బరోడా (గుజరాత్), ఛోటానాగ్‌పూర్ (తూర్పు భారత పీఠభూమి ప్రాంతం), విశాఖ–గుంటూరు (ఆంధ్రప్రదేశ్), గుర్గావ్–ఢిల్లీ–మీరట్ (ఉత్తరాది), కొల్లం–తిరువనంతపురం (కేరళ).

పరిశ్రమల్లో ప్రమాదాలు, విపత్తులు ప్రధానంగా సాంకేతిక వైఫల్యం లేదా ప్రమాదకర పదార్థాలను బాధ్యతారహితంగా నిర్వహించడం వల్ల జరుగుతాయి.

భోపాల్ దుర్ఘటన (Bhopal gas tragedy)

• ప్రపంచ చరిత్రలోని అత్యంత దారుణమైన పారిశ్రామిక విపత్తుల్లో ఒకటి.
• తేదీ, సమయం: 3 డిసెంబరు 1984, అర్ధరాత్రి సుమారు 00:30 గంటలు.
• ఇది ఒక సాంకేతిక ప్రమాదం: యూనియన్ కార్బైడ్ కంపెనీ పురుగుమందుల (Pesticide) ఫ్యాక్టరీ నుంచి అత్యంత విషపూరిత మిథైల్ ఐసోసైనేట్ (MIC) వాయువు, హైడ్రోజన్ సైనైడ్, ఇతర చర్య ఉత్పత్తులతో పాటు లీక్ అయ్యాయి.
• 1989 నాటికి అధికారిక మృతుల సంఖ్య 3,598. బతికి బయటపడిన వేలాదిమంది ఇప్పటికీ అంధత్వం, రోగనిరోధక వ్యవస్థ బలహీనత, జీర్ణాశయ సమస్యల వంటి వ్యాధులతో బాధపడుతున్నారు.

గావో కియావో (చైనా)

• చైనాలోని చాంగ్‌కింగ్ (Chongqing) లోని గావో కియావో (Gao Qiao)లో గ్యాస్ బావి పేలుడు (Blowout). పుస్తకంలో తేదీ 23 డిసెంబరు 2005 అని ఉంది. [బయటి సమాచారం: ఈ ఘటన వాస్తవంగా 23 డిసెంబరు 2003న (కైషియన్ కౌంటీ, లుయోజియా 16H బావి) జరిగినట్లు చైనా డైలీ, వికీపీడియా నమోదు చేశాయి
• పుస్తకంలోని 2005 సంవత్సరం పొరపాటు. పరీక్షలో పుస్తకం ఇచ్చిన సంఖ్యలు (243 / 9,000 / 64,000) గుర్తుంచుకోండి.]
• 243 మంది చనిపోయారు, 9,000 మంది గాయపడ్డారు, 64,000 మందిని తరలించారు.
• పేలుడు తర్వాత పరిగెత్తలేక చాలామంది మరణించారు
• సమయానికి తప్పించుకోలేనివారికి కళ్లు, చర్మం, ఊపిరితిత్తులు వాయువుతో కాలిపోయాయి.

ప్రమాద నివారణ చర్యలు (Risk reduction measures)

1. జనసాంద్రత ఎక్కువ నివాస ప్రాంతాలను పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు చాలా దూరంగా ఉంచాలి.
2. పరిశ్రమల సమీపంలో నివసించేవారికి విష పదార్థాల నిల్వ, ప్రమాదం జరిగితే వాటి ప్రభావంపై అవగాహన ఉండాలి.
3. అగ్ని హెచ్చరిక, అగ్నిమాపక వ్యవస్థలను మెరుగుపరచాలి.
4. విష పదార్థాల నిల్వ సామర్థ్యాన్ని పరిమితం చేయాలి.
5. పరిశ్రమల్లో కాలుష్య వ్యాప్తి నియంత్రణ సామర్థ్యాలను మెరుగుపరచాలి.

ప్రపంచంలో ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఇనుము–ఉక్కు (Iron and steel), వస్త్ర (Textile), సమాచార సాంకేతిక పరిజ్ఞాన (IT) పరిశ్రమలు.

పాత, కొత్త పరిశ్రమలు

• ఇనుము–ఉక్కు, వస్త్ర పరిశ్రమలు పాత పరిశ్రమలు.
• IT ఉద్భవిస్తున్న (Emerging) పరిశ్రమ.
• ఉద్భవిస్తున్న పరిశ్రమలను సూర్యోదయ పరిశ్రమలు (Sunrise industries) అంటారు. వీటిలో సమాచార సాంకేతికత (IT), వెల్‌నెస్ (Wellness), ఆతిథ్యం (Hospitality), విజ్ఞానం (Knowledge) ఉన్నాయి.

ఎక్కడ కేంద్రీకృతం?

• ఇనుము–ఉక్కు పరిశ్రమ ఉన్న దేశాలు: జర్మనీ, అమెరికా (USA), చైనా, జపాన్, రష్యా.
• వస్త్ర పరిశ్రమ కేంద్రీకృతమైన దేశాలు/ప్రాంతాలు: భారతదేశం, హాంకాంగ్, దక్షిణ కొరియా, జపాన్, తైవాన్.
• IT ప్రధాన కేంద్రాలు: మధ్య కాలిఫోర్నియాలోని సిలికాన్ వ్యాలీ (Silicon Valley), భారతదేశంలోని బెంగళూరు ప్రాంతం.

ఇనుము–ఉక్కు పరిశ్రమకు కూడా ఇతర పరిశ్రమల్లాగే ఇన్‌పుట్లు, ప్రక్రియలు, అవుట్‌పుట్లు ఉంటాయి. ఇది ఫీడర్ పరిశ్రమ (Feeder industry) – దీని ఉత్పత్తులు ఇతర పరిశ్రమలకు ముడి పదార్థంగా పనికొస్తాయి.

ఇన్‌పుట్లు, ప్రక్రియ

• ముడి పదార్థాలు:
  1. ఇనుప ఖనిజం (Iron ore), బొగ్గు (Coal), సున్నపురాయి (Limestone)
  2. వీటికి తోడు శ్రమ, మూలధనం, స్థలం, ఇతర మౌలిక సదుపాయాలు.
• ఇనుప ఖనిజాన్ని ఉక్కుగా మార్చడంలో అనేక దశలు ఉన్నాయి. ముడి పదార్థాన్ని బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ (Blast furnace)లో వేసి ద్రవీభవనం (Smelting) చేస్తారు
• తర్వాత శుద్ధి (Refining) చేస్తారు. అవుట్‌పుట్ ఉక్కు (Steel)
• దీనిని ఇతర పరిశ్రమలు ముడి పదార్థంగా వాడతాయి.
• ద్రవీభవనం (Smelting): లోహాలను వాటి ధాతువుల నుంచి, ద్రవీభవన స్థానం కంటే ఎక్కువ వేడి చేసి వేరు చేసే ప్రక్రియ.
• పుస్తక చిత్రం 4.5 ప్రకారం: 8 టన్నుల బొగ్గు + 4 టన్నుల ఇనుప ఖనిజం + 1 టన్ను సున్నపురాయి = 1 టన్ను ఉక్కు.

ఉక్కు లక్షణాలు, ఉపయోగాలు

• ఉక్కు గట్టిది
• సులభంగా ఆకారం ఇవ్వవచ్చు, కత్తిరించవచ్చు, తీగగా మార్చవచ్చు.
• అల్యూమినియం, నికెల్, రాగి వంటి లోహాలను కొద్ది మొత్తంలో కలిపి ఉక్కు మిశ్రమ లోహాలు (Alloys) తయారు చేస్తారు
• ఇవి అసాధారణ కాఠిన్యం, దృఢత్వం, తుప్పును తట్టుకునే సామర్థ్యం ఇస్తాయి.
• ఉక్కును ఆధునిక పరిశ్రమకు వెన్నెముక (Backbone of modern industry) అంటారు. మనం వాడే దాదాపు ప్రతిదీ ఇనుము/ఉక్కుతో చేసింది లేదా ఆ లోహాల యంత్రాలు, పనిముట్లతో తయారైంది.
• ఓడలు, రైళ్లు, ట్రక్కులు, కార్లు ప్రధానంగా ఉక్కుతో తయారవుతాయి
• భద్రతా పిన్నులు, సూదులు కూడా ఉక్కువే. చమురు బావుల తవ్వకం ఉక్కు యంత్రాలతో
• చమురు పైపులైన్లు ఉక్కువి
• గనుల తవ్వకానికి ఉక్కు పరికరాలు
• వ్యవసాయ యంత్రాలు ఎక్కువగా ఉక్కువి
• పెద్ద భవనాల చట్రం ఉక్కుతో.

ఉక్కు పరిశ్రమ ఆదర్శ స్థానం కాలక్రమేణా మారింది (చిత్రం 4.7).

స్థాన మార్పు

• 1800 కంటే ముందు: ముడి పదార్థాలు, విద్యుత్ సరఫరా, ప్రవహించే నీరు సులభంగా దొరికే చోట.
• 1800 నుంచి 1950 వరకు: బొగ్గు క్షేత్రాల దగ్గర, కాలువలు, రైలు మార్గాల సమీపంలో.
• 1950 తర్వాత:
  1. సముద్ర ఓడరేవుల దగ్గర విశాలమైన చదునైన భూములపై. కారణం: ఆ కాలానికి ఉక్కు కర్మాగారాలు చాలా పెద్దవయ్యాయి
  2. ఇనుప ఖనిజాన్ని విదేశాల నుంచి దిగుమతి చేసుకోవాల్సి వచ్చింది.

ప్రపంచ ఇనుప ఖనిజ ఉత్పత్తి ప్రాంతాలు (పటం 4.8): పుస్తకంలో పటం మాత్రమే ఉంది; ఆ పటంలోని విలువలు వచనంలో లేవు.

భారతదేశంలో ఇనుము–ఉక్కు

• ముడి పదార్థాలు, చవక శ్రమ, రవాణా, మార్కెట్ ప్రయోజనాలతో భారత్‌లో ఈ పరిశ్రమ అభివృద్ధి చెందింది.
• ముఖ్య ఉక్కు ఉత్పత్తి కేంద్రాలు – భిలాయ్, దుర్గాపూర్, బర్న్‌పూర్, జంషెడ్‌పూర్, రూర్కెలా, బొకారో – పశ్చిమ బెంగాల్, జార్ఖండ్, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్ అనే నాలుగు రాష్ట్రాల్లో విస్తరించిన ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. [బయటి సమాచారం: భిలాయ్ – ఛత్తీస్‌గఢ్
• దుర్గాపూర్, బర్న్‌పూర్ – పశ్చిమ బెంగాల్
• రూర్కెలా – ఒడిశా
• బొకారో, జంషెడ్‌పూర్ – జార్ఖండ్.]
• స్థానిక వనరులను ఉపయోగించుకునే ఇతర ముఖ్య కేంద్రాలు: భద్రావతి, విజయనగర్ (కర్ణాటక), విశాఖపట్నం (ఆంధ్రప్రదేశ్), సేలం (తమిళనాడు).
• 1947 కు ముందు దేశంలో ఒకే ఇనుము–ఉక్కు కర్మాగారం ఉండేది – టాటా ఐరన్ అండ్ స్టీల్ కంపెనీ లిమిటెడ్ (TISCO)
• అది ప్రైవేటు యాజమాన్యంలో. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రభుత్వం చొరవ తీసుకుని అనేక ఇనుము–ఉక్కు కర్మాగారాలు నెలకొల్పింది.
• భారత ఇనుము–ఉక్కు రంగంలో పెద్ద సమీకృత ఉక్కు కర్మాగారాలు (Integrated steel plants), మినీ స్టీల్ మిల్లులు, ద్వితీయ ఉత్పత్తిదారులు, రోలింగ్ మిల్లులు, అనుబంధ పరిశ్రమలు (Ancillary industries) ఉన్నాయి.
• ఇనుము–ఉక్కు అభివృద్ధి భారత పారిశ్రామిక వృద్ధికి తలుపులు తెరిచింది
• దాదాపు అన్ని పారిశ్రామిక రంగాలు తమ మౌలిక సదుపాయాల కోసం దీనిపై ఆధారపడతాయి.

కార్యకలాపం ఫలితం: అట్లాస్ సహాయంతో భారత పటంలో పై కేంద్రాలను గుర్తించడం (పుస్తక కార్యకలాపం).

జంషెడ్‌పూర్ దేశంలో ఉక్కు పరిశ్రమకు భౌగోళికంగా అత్యంత అనుకూలమైన కేంద్రం.

స్థాపన

• టాటా ఐరన్ అండ్ స్టీల్ కంపెనీ (TISCO)ని 1907లో జార్ఖండ్‌లో సుబర్ణరేఖ, ఖర్కాయ్ నదుల సంగమానికి దగ్గరగా ఉన్న సాక్చి (Sakchi) వద్ద ప్రారంభించారు. తర్వాత సాక్చికి జంషెడ్‌పూర్ అని పేరు మార్చారు. [బయటి సమాచారం: పేరు జమ్‌షెట్జీ టాటా స్మారకంగా
• TISCO 2005లో టాటా స్టీల్ అయింది.]

సాక్చిని ఎంచుకోవడానికి కారణాలు

• బెంగాల్–నాగ్‌పూర్ రైల్వే లైన్‌లోని కాళీమతి స్టేషన్‌కు కేవలం 32 కి.మీ. దూరం.
• ఇనుప ఖనిజం, బొగ్గు, మాంగనీస్ నిక్షేపాలకు దగ్గర
• పెద్ద మార్కెట్ అయిన కోల్‌కతాకు సమీపం.
• ఖర్కాయ్, సుబర్ణరేఖ నదుల వల్ల తగినంత నీటి సరఫరా.
• ప్రభుత్వ చొరవ వల్ల తరువాతి అభివృద్ధికి తగిన మూలధనం.

ముడి పదార్థాల వనరులు

• బొగ్గు: ఝరియా బొగ్గు క్షేత్రాల నుంచి.
• ఇనుప ఖనిజం, సున్నపురాయి, డోలమైట్, మాంగనీస్: ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్ నుంచి.

తర్వాతి పరిశ్రమలు

• TISCO తర్వాత జంషెడ్‌పూర్‌లో అనేక ఇతర పరిశ్రమలు ఏర్పడ్డాయి
• అవి రసాయనాలు, లోకోమోటివ్ భాగాలు, వ్యవసాయ పరికరాలు, యంత్రాలు, టిన్‌ప్లేట్, కేబుల్, తీగలు ఉత్పత్తి చేస్తాయి.

పిట్స్‌బర్గ్ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల (USA)లో ముఖ్యమైన ఉక్కు నగరం. ఇక్కడి ఉక్కు పరిశ్రమకు స్థానపరమైన ప్రయోజనాలున్నాయి.

స్థాన ప్రయోజనాలు

• బొగ్గు: కొంత ముడి పదార్థమైన బొగ్గు స్థానికంగానే లభిస్తుంది.
• ఇనుప ఖనిజం:
  1. మిన్నెసోటా (Minnesota) ఇనుప గనుల నుంచి వస్తుంది
  2. ఇవి పిట్స్‌బర్గ్ నుంచి సుమారు 1500 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి.
• ఖనిజాన్ని చవకగా రవాణా చేసే ప్రపంచంలోని ఉత్తమ మార్గాల్లో ఒకటైన గ్రేట్ లేక్స్ జలమార్గం (Great Lakes waterway) ఈ గనులు, పిట్స్‌బర్గ్ మధ్యలో ఉంది. గ్రేట్ లేక్స్ నుంచి పిట్స్‌బర్గ్ ప్రాంతానికి రైళ్లు ఖనిజాన్ని తీసుకువస్తాయి.
• నీరు: ఒహాయో (Ohio), మోనొంగహేలా (Monongahela), అల్లెఘెనీ (Allegheny) నదులు తగినంత నీరు అందిస్తాయి.

ప్రస్తుత స్థితి

• నేడు పిట్స్‌బర్గ్ నగరంలోనే పెద్ద ఉక్కు మిల్లులు చాలా తక్కువ. అవి పిట్స్‌బర్గ్‌కు ఎగువన మోనొంగహేలా, అల్లెఘెనీ నదుల లోయల్లో, దిగువన ఒహాయో నది వెంట ఉన్నాయి.
• తయారైన ఉక్కును భూమార్గాలు, జలమార్గాల ద్వారా మార్కెట్‌కు చేరుస్తారు.
• పిట్స్‌బర్గ్ ప్రాంతంలో ఉక్కు మిల్లులతో పాటు అనేక ఇతర కర్మాగారాలు ఉన్నాయి
• అవి ఉక్కును ముడి పదార్థంగా వాడి రైల్వే పరికరాలు, భారీ యంత్రాలు, పట్టాలు వంటి ఉత్పత్తులు చేస్తాయి.

గ్రేట్ లేక్స్ (పుస్తకంలో "మీకు తెలుసా?")

• ఐదు సరస్సులు: సుపీరియర్ (Superior), హ్యూరాన్ (Huron), ఒంటారియో (Ontario), మిచిగాన్ (Michigan), ఎరీ (Erie).
• వీటిలో లేక్ సుపీరియర్ అతిపెద్దది
• ఇతర సరస్సుల కంటే ఎగువన (ఎత్తులో) ఉంది.

అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లోని ముఖ్యాంశాల సారాంశం ఇది.

అభ్యాస ప్రశ్నల సారాంశం

• పరిశ్రమ అంటే వస్తువుల ఉత్పత్తి, ఖనిజ వెలికితీత లేదా సేవల అందింపు ఆర్థిక కార్యకలాపం.
• స్థాన నిర్ణయ ప్రధాన కారకాలు: ముడి పదార్థం, భూమి, నీరు, శ్రమ, విద్యుత్, మూలధనం, రవాణా, మార్కెట్.
• ఆధునిక పరిశ్రమకు వెన్నెముక ఇనుము–ఉక్కు పరిశ్రమ
• కారణం: దాదాపు అన్ని వస్తువులు, యంత్రాలు, పనిముట్లు దాని ఉత్పత్తితో తయారవుతాయి.
• తేడాలు: వ్యవసాయ ఆధారిత పరిశ్రమ మొక్కలు/జంతు ఉత్పత్తులను వాడుతుంది, ఖనిజ ఆధారిత పరిశ్రమ ఖనిజ ధాతువులను వాడుతుంది. ప్రభుత్వ రంగాన్ని ప్రభుత్వమే నడుపుతుంది, ఉమ్మడి రంగంలో ప్రభుత్వం, ప్రైవేటు వ్యక్తులు కలిసి.
• ఉదాహరణలు (అధ్యాయం ఆధారంగా):
  1. ముడి పదార్థాలు – పత్తి, ఇనుప ఖనిజం
  2. తుది ఉత్పత్తులు – కాగితం, ఉక్కు/చొక్కా
  3. తృతీయ కార్యకలాపాలు – పర్యాటకం (సేవలు
  4. రవాణా వంటివి బయటి సాధారణ ఉదాహరణ)
  5. వ్యవసాయ ఆధారిత – పత్తి వస్త్రాలు, పాల ఉత్పత్తులు
  6. కుటీర – బుట్టల అల్లిక, కుండలు
  7. సహకార – ఆనంద్ మిల్క్ యూనియన్, సుధా డెయిరీ.

స్థాన ఎంపిక కార్యకలాపం (కల్పిత "డెవలపెన్ ద్వీపం")

• బృందాలు డైరెక్టర్ల బోర్డుగా ఊహించి, ఉక్కు కర్మాగారానికి సరైన చోటును X లేదా Y ప్రదేశాల్లో ఎంచుకోవాలి. ప్రతి వనరుకు 1–10 'బరువు' ఇస్తారు
• వనరు ఆకర్షణ (Pull) ఎక్కువైతే బరువు ఎక్కువ.
• లెక్క:
  1. ప్రతి వనరు దూరం × బరువు = ప్రతి సైట్‌కు మొత్తం స్కోరు
  2. మొత్తం తక్కువ ఉన్న సైట్ అత్యంత సంతృప్తికరమైనది. ప్రతి బృందం భిన్నంగా నిర్ణయించవచ్చు (పట్టికలోని దూరాల విలువలు పుస్తక పటంలో మాత్రమే ఉన్నాయి
  3. ఇక్కడ లేవు).
• నివేదికలోని కారకాలు:
  1. ఇనుప ఖనిజం – పెద్ద నిక్షేపం కానీ తక్కువ నాణ్యత, దూర రవాణా లాభసాటి కాదు
  2. బొగ్గు – ఒకే బొగ్గు క్షేత్రం, అధిక నాణ్యత, రైలు రవాణా చవక
  3. సున్నపురాయి – ద్వీపమంతా లభ్యం, స్వచ్ఛమైనది చునా పర్వతాల్లో
  4. నీరు – నీల్ నది రెండు ఉపనదులు అన్ని కాలాల్లో సరిపోతాయి, సముద్ర నీరు ఉప్పు వల్ల పనికిరాదు
  5. మార్కెట్ – రాజధానిపూర్ ఇంజనీరింగ్ పనులు, చిన్న ఉక్కు కడ్డీలు, తేలికపాటి ప్లేట్లు కాబట్టి రవాణా ఖర్చు తక్కువ
  6. కార్మికులు – హిల్, రా, సింగ్ అనే 3 మత్స్యకార గ్రామాల అశిక్షిత కార్మికులు, రోజూ ఇంటి నుంచే వస్తారు
  7. ఓడరేవు – సౌకర్యాలు కనిష్ఠం, పశ్చిమ్‌పూర్ వద్ద లోహ మిశ్రమాల దిగుమతికి లోతైన సహజ హార్బర్.