ప్రకృతి సామరస్యం (Nature's Harmony)

ఒక జీవి నివసించే ప్రదేశాన్ని ఆవాసం (Habitat) అంటారు. అది చెరువు, అడవి, పొలం కావచ్చు; చెట్టు బెరడు కూడా ఒక చిన్న ఆవాసమే. ప్రతి ఆవాసంలో జీవులూ ఉంటాయి, నిర్జీవ పదార్థాలూ ఉంటాయి.

• ఆవాసం (Habitat): జీవి బతకడానికి, పెరగడానికి అవసరమైన పరిస్థితులను ఇచ్చే స్థలం. వేర్వేరు ఆవాసాల్లో వేర్వేరు పరిస్థితులు ఉంటాయి కాబట్టే కొన్ని జీవులు నేలపై, కొన్ని నీటిలో జీవిస్తాయి.
• జీవ అంశాలు (Biotic components): ఆవాసంలోని జీవులు – మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు.
• నిర్జీవ అంశాలు (Abiotic components): జీవం లేనివి – గాలి, సూర్యకాంతి, నీరు, ఉష్ణోగ్రత, నేల.
• చెరువు ఆవాసం: చేపలకు ఆహారం, ఆక్సిజన్, ఆశ్రయం, పెరగడానికి చోటు చెరువే ఇస్తుంది.
• చేపలు ఆహారం (జీవ అవసరం) కోసం చిన్న మొక్కలు, జంతువులపై ఆధారపడతాయి.
• ఆక్సిజన్ (నిర్జీవ అవసరం) నీటి నుంచి పొందుతాయి.
• చెరువులో కప్పలు, మంచినీటి తాబేళ్లు, పాములు, తూనీగలు, దోమలు, నత్తలు, బాతులు ఉంటాయి
• ఆల్గే, డయాటమ్‌లు, గుర్రపుడెక్క (డక్‌వీడ్), తామర వంటి మొక్కలూ ఉంటాయి.
• ఒకే ఆవాసంలో వేర్వేరు పరిస్థితులు: అడవి పగలు వేడిగా, రాత్రి చల్లగా ఉంటుంది. రాత్రి బయటకు వచ్చే పాము, పగలు తిరిగే ఎలుక ఒకే ఆవాసంలో ఉన్నా వేర్వేరు పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటాయి. ఇలా జీవులు ఒకే ఆవాసంలో సామరస్యంగా సహజీవనం చేస్తాయి.
• రాత్రిచర జీవులు (Nocturnals): రాత్రి చురుగ్గా ఉండే జంతువులు.
• ఉదా: పిల్లి, ఎలుక, గబ్బిలం, గుడ్లగూబ, కీచురాయి, మిణుగురు పురుగు, కటిల్ ఫిష్ వంటి చేపలు.
• వీటికి వినికిడి, చూపు, వాసన బాగా అభివృద్ధి చెంది ఉంటాయి.
• గబ్బిలాలు అధిక పౌనఃపున్య ధ్వనిని వెలువరించి, అది వస్తువులకు తగిలి తిరిగివచ్చే ఆధారంతో ఆహారాన్ని వెతుకుతాయి, శత్రువుల నుంచి తప్పించుకుంటాయి.
• ఎడారి జంతువుల్లో కొన్ని పగటి తీవ్ర వేడిని తప్పించుకోవడానికి రాత్రిచరాలుగా మారతాయి, ఉదా: ఫెనెక్ ఫాక్స్ (ఎడారి నక్క).

ఒక ఆవాసంలో ఒకే రకం జీవులు ఎన్ని ఉన్నాయో లెక్కించి, వేర్వేరు రకాల జీవులు కలిసి ఎలా జీవిస్తాయో చూస్తే జనాభా, సమాజం అనే భావనలు అర్థమవుతాయి.

• జనాభా (Population): ఒక ఆవాసంలో, ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో ఉండే ఒకే రకం జీవుల సమూహం. ఉదా: చెరువులో ఒకే జాతి చేపల గుంపు.
• ఒక ప్రదేశంలో (ఉదా: 1 మీ × 1 మీ స్థలంలో) ఒక జాతి మొక్కలు/జంతువుల సంఖ్యను లెక్కించి జనాభాను తెలుసుకోవచ్చు.
• సమాజం (Community):
  1. ఒకే ఆవాసంలో కలిసి ఉండే వేర్వేరు జనాభాల సమూహం. మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు అన్నీ కలిసి ఆ ఆవాసపు సమాజం (జీవ అంశాల సముదాయం) అవుతాయి
  2. ఇవి పరస్పరం ఆధారపడతాయి.
• ఒకే రకం జీవులే ఉంటే?: అన్నిటికీ ఒకే అవసరాలు (ఆహారం, నీరు, చోటు) ఉండి పోటీ పెరిగి వనరుల కొరత వస్తుంది.
• చెరువుల అధ్యయనం: చేపలున్న చెరువు A, చేపలు లేని చెరువు B ని పరిశోధకులు పోల్చారు.
• చేపలు తూనీగ లార్వాలను తింటాయి, కాబట్టి A లో తూనీగలు తక్కువ.
• తూనీగలు ఈగలను, తేనెటీగలను, సీతాకోకచిలుకలను తింటాయి
• తూనీగలు తగ్గడంతో తేనెటీగలు, ఈగలు, సీతాకోకచిలుకలు పెరిగాయి.
• ఈ కీటకాలు పరాగ సంపర్కం చేయడంతో దగ్గరి పూల మొక్కలకు విత్తనోత్పత్తి పెరిగింది.
• కాబట్టి చేపలున్న చెరువు దగ్గరి మొక్కలు ఎక్కువ విత్తనాలు ఇస్తాయి.
• ఇది చూపించేది: జీవ అంశాలు (చేపలు, తూనీగలు, పరాగ సంపర్క కీటకాలు, మొక్కలు), నిర్జీవ అంశాలు (ఉష్ణోగ్రత, నీరు, పోషకాలు) పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుంటాయి. మనుషుల అతిగా చేపలు పట్టడం (overfishing) ఈ సమతుల్యతను మార్చగలదు.
• పరాగ సంపర్కం (Pollination):
  1. పూల కేసరాల (stamens, పురుష భాగం) నుంచి పుప్పొడిని కీటకాలు, గాలి, నీరు, గబ్బిలాలు, పక్షులు అండాశయ భాగాలకు (carpels, స్త్రీ భాగం) చేరుస్తాయి
  2. ఇది పండ్లు, విత్తనాల ఏర్పాటుకు అవసరం.

ఒక ఆవాసంలోని జీవులు ఒకదానితో ఒకటి, అలాగే నిర్జీవ అంశాలతో నిరంతరం చర్య జరుపుతాయి. ఈ చర్యల వల్లే ఆవరణ వ్యవస్థ ఏర్పడుతుంది.

• ఆవరణ వ్యవస్థ (Ecosystem): ఒక ప్రాంతంలోని జీవ అంశాలు (మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు), నిర్జీవ అంశాలు (గాలి, నీరు, నేల, సూర్యకాంతి, ఉష్ణోగ్రత) పరస్పరం చర్య జరిపి ఏర్పరచే వ్యవస్థ. [ఈ పదాన్ని ఎ.జి. టాన్స్‌లీ (A.G. Tansley) ప్రతిపాదించారు.]
• పరస్పర చర్యల రకాలు:
  1. జీవ–నిర్జీవ అంశాల మధ్య: ఉదా: వానపాములు తేమ నేలలో నివసించడం; చేప నీటిలో గుడ్లు పెట్టడం. ఇవి పోషణ, శ్వాసక్రియ, ప్రత్యుత్పత్తి వంటి జీవక్రియలను ప్రభావితం చేస్తాయి.
  2. రెండు నిర్జీవ అంశాల మధ్య: ఉదా: సూర్యకాంతి వల్ల పగటి ఉష్ణోగ్రత పెరగడం, నీరు వేగంగా ఆవిరవడం. ఇవి ఆవాసపు భౌతిక లక్షణాలను మారుస్తాయి.
  3. జీవ అంశాల మధ్య: ఉదా: కప్ప కీటకాలను తినడం, నీటిపాము చేపలను తినడం, కప్పలు–చేపలు చిన్న కీటక లార్వాల కోసం పోటీపడటం.
• ఆవరణ వ్యవస్థల రకాలు:
  1. జల ఆవరణ వ్యవస్థలు (Aquatic): చెరువులు, నదులు, సరస్సులు (సముద్రాలు, మహాసముద్రాలు కూడా).
  2. భౌమ ఆవరణ వ్యవస్థలు (Terrestrial): అడవులు, గడ్డి భూములు, ఎడారులు, పొలాలు, మర్రి, మామిడి వంటి పెద్ద చెట్లు కూడా.
  3. ఆవరణ వ్యవస్థలు పెద్దవీ, చిన్నవీ ఉంటాయి; కొన్ని పరస్పరం అతివ్యాపనం (overlap) చెందుతాయి – ఉదా: చిన్న నది (జల) పక్కన పర్వతాలు, అడవులు, గడ్డి భూములు (భౌమ). పొలం మానవ నిర్మిత ఆవరణ వ్యవస్థ.
• పరిమాణ క్రమం: వ్యక్తి (Individual) → జనాభా (Population) → సమాజం (Community) → ఆవరణ వ్యవస్థ (Ecosystem).
• జీవులు నిర్జీవాలపై ఆధారపడటం:
  1. మొక్కలకు ఆహార తయారీకి సూర్యకాంతి, కార్బన్ డై ఆక్సైడ్, నీరు కావాలి
  2. నేల పోషకాలు, ఆధారం ఇస్తుంది
  3. గాలి శ్వాసక్రియకు ఆక్సిజన్ ఇస్తుంది
  4. నీరు అన్ని జీవులకూ అవసరం.
• నిర్జీవాలు జీవులపై ఆధారపడటం:
  1. మొక్కలు కిరణజన్య సంయోగక్రియలో ఆక్సిజన్ విడుదల చేస్తాయి
  2. వేర్లు నేలను పట్టి ఉంచి నేల కోతను ఆపుతాయి
  3. నేల తేమను నిలుపుతాయి
  4. వాతావరణాన్ని చల్లబరుస్తాయి.

ఆవరణ వ్యవస్థలో జీవులు ఆహారం పొందే విధానాన్ని బట్టి వర్గీకరించవచ్చు. మొక్కలు తమ ఆహారాన్ని తామే తయారు చేసుకుంటాయి; జంతువులు ఇతర జీవులపై ఆధారపడతాయి.

• ఉత్పత్తిదారులు / స్వయంపోషకాలు (Producers / Autotrophs): కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా తమ ఆహారాన్ని తామే తయారు చేసుకునే మొక్కలు. (auto = స్వయం + troph = ఆహారం).
• వినియోగదారులు / పరపోషకాలు (Consumers / Heterotrophs): సొంతంగా ఆహారం తయారు చేసుకోలేక ఇతర జీవులపై ఆధారపడే జీవులు. (hetero = ఇతర + troph = ఆహారం).
• ఆహారపు అలవాట్ల ఆధారంగా వినియోగదారులు:
  1. శాకాహారులు (Herbivores): మొక్కలను మాత్రమే తింటాయి – ఉదా: జింక, కుందేలు (హేర్), గుర్రం.
  2. మాంసాహారులు (Carnivores): జంతువులను మాత్రమే తింటాయి – ఉదా: చిరుతపులి.
  3. సర్వాహారులు (Omnivores): మొక్కలు, జంతువులు రెండూ తింటాయి – ఉదా: కాకి, నక్క, ఎలుక.
• పట్టికలో ఉదాహరణలు (అడవి):
  1. జింక, గుర్రం – మొక్కలను మాత్రమే తింటాయి
  2. రాబందు, ష్రైక్ (డేగ జాతి పక్షి) – జంతువులను తింటాయి
  3. చెట్టు కిరణజన్య సంయోగక్రియ చేస్తుంది.
• పుట్టగొడుగు (Mushroom):
  1. కిరణజన్య సంయోగక్రియ చేయదు
  2. ఇది శిలీంధ్రం (fungus) – చనిపోయిన పదార్థంపై పెరిగి దాన్ని విచ్ఛిన్నం చేస్తుంది.
• సూత్రం:
  1. ఆహారం తయారు చేసుకునేవి ఉత్పత్తిదారులు
  2. ఆహారం కోసం ఇతరులపై ఆధారపడేవి వినియోగదారులు. కాబట్టి ఆవరణ వ్యవస్థ నడవాలంటే ఉత్పత్తిదారులు తప్పనిసరి.

ఆవరణ వ్యవస్థలో 'ఎవరు ఎవరిని తింటారు' అనే సంబంధాన్ని గొలుసులా చూపిస్తే ఆహార గొలుసు అవుతుంది. అనేక గొలుసులు కలిసిపోతే ఆహార జాలకం ఏర్పడుతుంది.

• ఆహార గొలుసు (Food chain): ఆవరణ వ్యవస్థలో 'ఎవరు ఎవరిని తింటారు' అని చూపే సరళ క్రమం. బాణం ఆహారంగా తినబడే జీవి నుంచి తినే జీవి వైపు ఉంటుంది.
• గడ్డి → కుందేలు → నక్క
• గడ్డి → మిడత → కప్ప → పాము → గద్ద (గడ్డి భూమిలో)
• పోషక స్థాయి (Trophic level): ఆహార గొలుసులో ప్రతి జీవికి ఉండే నిర్దిష్ట స్థానం (troph = ఆహారం).
• మొదటి స్థాయి: ఉత్పత్తిదారులు (పచ్చని మొక్కలు).
• రెండో స్థాయి: శాకాహారులు (కుందేళ్లు, జింకలు).
• మూడో స్థాయి: చిన్న మాంసాహారులు (కప్పలు).
• తర్వాతి స్థాయి: పెద్ద మాంసాహారులు (పులులు, రాబందులు).
• సంఖ్యా పిరమిడ్: మిల్లెట్లు (చిరుధాన్యాలు), ఎలుక, గద్ద ఉన్న పొలంలో జీవుల సంఖ్యను లెక్కించి, ఎక్కువ సంఖ్యను అడుగున, తక్కువ సంఖ్యను పైన ఉంచితే పిరమిడ్ ఆకారం వస్తుంది – అడుగున మిల్లెట్లు, పైన గద్ద.
• పిరమిడ్ నమూనా:
  1. అడుగున ఉత్పత్తిదారులు, పైకి వెళ్లే కొద్దీ శాకాహారులు, మాంసాహారులు
  2. పైకి సంఖ్య తగ్గుతుంది.
• ఆహార జాలకం (Food web): ఒక ఆవరణ వ్యవస్థలో ఆహార గొలుసులు ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఏర్పరచే వల వంటి నెట్‌వర్క్.
• ప్రతి జీవిని రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రకాల జీవులు తినవచ్చు కాబట్టి గొలుసులు పరస్పరం అల్లుకుంటాయి.
• ఒక జీవి మాయమైతే (ఉదా: కప్పలు) గొలుసులో దాని ముందు, వెనుక ఉన్న జీవుల సంఖ్యపై ప్రభావం పడుతుంది – కప్పలు లేకపోతే మిడతలు పెరుగుతాయి, పాముల ఆహారం తగ్గుతుంది.

జీవులు పెరిగి, పనులు చేసి, చనిపోతాయి. ఈ క్రమంలో చనిపోయిన పదార్థం, ఆహార వ్యర్థాలు చాలా ఏర్పడతాయి. ప్రకృతిలో ఈ వ్యర్థాలు ఏమవుతాయి అనే ప్రశ్నకు విచ్ఛిన్నకారులే సమాధానం.

• విచ్ఛిన్నకారులు (Decomposers / Saprotrophs): చనిపోయిన మొక్కలు, జంతువుల్లోని సంక్లిష్ట పదార్థాలను సరళమైనవిగా విడగొట్టే జీవులు. (sapro = కుళ్లిన + troph = ఆహారం).
• ఉదా: శిలీంధ్రాలు (పుట్టగొడుగులు), బ్యాక్టీరియా.
• వర్షాకాలంలో చనిపోయిన మొక్కలు, చెట్లపై గొడుగు ఆకారపు పుట్టగొడుగులు పెరుగుతాయి.
• ఏనుగు పేడ వంటి జంతు విసర్జకాలపై బీటిల్స్, ఈగల వంటి చిన్న కీటకాలు చేరి వాటిని విచ్ఛిన్నం చేయడంలో తోడ్పడతాయి.
• విచ్ఛిన్న ప్రక్రియ (Decomposition): ఈ ప్రక్రియ ముఖ్యమైన పోషకాలను తిరిగి నేలకు చేరుస్తుంది.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. మొక్కలు నేలలో పెరుగుతాయి
  2. నేలలోని పోషకాల్లో చాలా భాగం విచ్ఛిన్న ప్రక్రియ ద్వారానే వస్తాయి. కాబట్టి విచ్ఛిన్నకారులు పోషకాలను తిరిగి ఉపయోగపడేలా చేస్తారు (recycling). ప్రకృతిలో ఏదీ వృథా కాదు – ప్రతిదీ పునర్వినియోగమవుతుంది.
• ఆవరణ వ్యవస్థ భాగాలు: ఉత్పత్తిదారులు (మొక్కలు), వినియోగదారులు (శాకాహారులు, మాంసాహారులు, సర్వాహారులు), విచ్ఛిన్నకారులు (బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు).
• వలస పక్షులు (Migratory birds):
  1. కఠిన వాతావరణం నుంచి తప్పించుకోవడానికి, ఆహారం కోసం ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుంచి భారతదేశానికి వేల మైళ్లు ప్రయాణించి వస్తాయి.
  2. దారి పొడవునా పరాగ సంపర్కం, విత్తన వ్యాప్తి చేసి రెండు ఆవాసాలను కలుపుతాయి; కీటక తెగుళ్లను తిని రైతులకు పంట రక్షణలో పరోక్షంగా సహాయం చేస్తాయి.
  3. చలికాలంలో గ్రేటర్ ఫ్లెమింగోలు, సైబీరియన్ క్రేన్‌లు మన రాష్ట్రంలోని పులికాట్ సరస్సు, నేలపట్టు పక్షి సంరక్షణ కేంద్రం, కొల్లేరు సరస్సు ప్రాంతాలకు వలస వస్తాయి.

ప్రకృతిలో అన్నీ ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానమై ఉంటాయి. ఒక చిన్న మార్పు పలు ఇతర మార్పులకు కారణమవుతుంది; మానవుల జోక్యం ఈ గొలుసును దెబ్బతీస్తుంది.

• కాలుష్యంతో గొలుసు చర్య: చెరువులో కాలుష్యం వల్ల మొక్కలు చనిపోతే → నీటిలో ఆక్సిజన్ తగ్గుతుంది → చేపల జనాభా తగ్గుతుంది → వినియోగదారులు తగ్గుతారు → కీటకాలు పెరుగుతాయి → పక్క పొలాలకు వ్యాపిస్తాయి → రైతులు పురుగుమందులు వాడతారు → పర్యావరణానికి మరింత హాని.
• కప్పల కాళ్ల ఎగుమతి (Frog legs):
  1. 1980లలో భారతదేశం కప్ప కాళ్లను, ముఖ్యంగా ఇండియన్ బుల్‌ఫ్రాగ్ (Hoplobatrachus tigerinus) కాళ్లను పెద్ద ఎత్తున ఎగుమతి చేసింది.
  2. విపరీతంగా పట్టడంతో కప్పల జనాభా తగ్గింది; కప్పలు కీటకాలను తింటాయి కాబట్టి వ్యవసాయ తెగుళ్లు పెరిగాయి.
  3. రైతులు ఎక్కువ కృత్రిమ పురుగుమందులు వాడారు – ఇది పర్యావరణాన్ని, నేల, నీటి నాణ్యతను, మానవ ఆరోగ్యాన్ని దెబ్బతీసింది.
  4. మరింత నష్టం ఆపడానికి భారత ప్రభుత్వం కప్ప కాళ్ల ఎగుమతిని నిషేధించింది.
• ఏనుగులు పొలాల్లోకి రావడం:
  1. ఒడిశా, జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, ఛత్తీస్‌గఢ్ వంటి రాష్ట్రాల్లో, మన రాష్ట్రంలోనూ ఏనుగులు పొలాలు, గ్రామాల్లోకి వస్తున్నాయి.
  2. వృక్షసంపద తగ్గి, నీటి కుంటలు ఎండిపోతే అరటి, చెరకు వంటి ఆహారం కోసం పొలాలకు వస్తాయి; దీనివల్ల పంట నష్టం, కొన్నిసార్లు ప్రజలకు, పెంపుడు జంతువులకు హాని.
  3. వర్షపాతం, ఉష్ణోగ్రతలలో మార్పులు వృక్షసంపదను ప్రభావితం చేస్తాయి; రోడ్లు, భవనాల కోసం చెట్లను నరకడం ఈ పరిస్థితిని మరింత పెంచుతుంది.
  4. పరిష్కారం: వన్యప్రాణి పర్యావరణవేత్తలు గుర్తించిన కారిడార్లు (Corridors) – అడవి ఆవాసాలను కలిపి, మనుషులతో ఘర్షణ లేకుండా జంతువులు సురక్షితంగా తిరగడానికి వీలు కల్పిస్తాయి.

ఒక ఆవరణ వ్యవస్థ సమతుల్యంగా ఉండాలంటే జీవుల మధ్య, వాటికి పరిసరాలకు మధ్య జరిగే చర్యలు జనాభాలను, వనరులను స్థిరంగా ఉంచాలి. ఈ సమతుల్యత స్థిరమైనది కాదు, అది మారుతూనే ఉంటుంది (dynamic); సహజ లేదా మానవ కారణాల వల్ల దెబ్బతినవచ్చు.

• పోటీ (Competition): ఆహారం, నీరు, చోటు, సూర్యకాంతి వంటి ఉమ్మడి వనరుల కోసం జీవులు పోటీపడతాయి.
• ఈ పోటీ జనాభా పరిమాణాన్ని నియంత్రించి ఆవరణ వ్యవస్థను సమతుల్యంగా ఉంచుతుంది.
• పోటీ లేకపోతే ఒక జాతి అతిగా పెరిగి అసమతుల్యత ఏర్పడుతుంది.
• జీవుల మధ్య సంబంధాల రకాలు:
  1. సహజీవనం (Mutualism): రెండు జీవులకూ లాభం. ఉదా: తేనెటీగలు – పూలు.
  2. సహభోజనం (Commensalism): ఒక జీవికి లాభం, రెండోదానికి లాభమూ నష్టమూ లేదు. ఉదా: చెట్లపై పెరిగే ఆర్కిడ్‌లు.
  3. పరాన్నజీవనం (Parasitism): ఒక జీవికి లాభం, రెండో జీవికి హాని. ఉదా: కుక్క శరీరంపై గోమార్లు (ticks).
  4. ఇవన్నీ ఆవరణ వ్యవస్థలోని జీవ వలయంలో భాగాలు.
• జాగ్రత్త:
  1. ఒక జీవి ఆహారం తీసుకోవడం మాత్రమే పరాన్నజీవనం కాదు
  2. పరాన్నజీవనంలో ఆతిథేయికి హాని కలగాలి.
• శాస్త్రవేత్త – ఎ.జె.టి. జాన్సింగ్ (A.J.T. Johnsingh):
  1. ప్రముఖ భారతీయ వన్యప్రాణి జీవశాస్త్రవేత్త; ఆధునిక ట్రాకింగ్ వ్యవస్థతో వన్యప్రాణులను అధ్యయనం చేసిన మార్గదర్శకుడు.
  2. కర్ణాటకలోని బందీపూర్ జాతీయ ఉద్యానవనంలో పనిచేస్తూ, పులులు, చిరుతలు జింకలు, అడవి పందుల వంటి ఆహార జంతువులపై ఆధారపడతాయని చూపారు.
  3. ఆరోగ్యకరమైన ఆహార జంతు జనాభా వేటాడే జంతువుల మనుగడకు కీలకమని నిరూపించారు.

ఆవరణ వ్యవస్థల నుంచి మానవులు అనేక ప్రయోజనాలు పొందుతారు. అయితే వనరులను అతిగా లేదా తప్పుగా వాడితే ప్రకృతి సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది. ముప్పులో ఉన్న ఆవరణ వ్యవస్థకు మంచి ఉదాహరణ సుందర్‌బన్స్.

• ప్రయోజనాలు:
  1. అడవులు: స్వచ్ఛమైన గాలి, సారవంతమైన నేల, ఆహారం, నారలు, కలప, ఔషధాలు ఇస్తాయి.
  2. జల ఆవరణ వ్యవస్థలు: నీరు, ఆహారం ఇస్తాయి.
  3. సౌందర్య, వినోద విలువ; వాతావరణ నియంత్రణ కూడా.
• సుందర్‌బన్స్ (Sundarbans):
  1. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద మడ అడవులు (Mangrove forests) ఇక్కడే ఉన్నాయి.
  2. గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదులు కలిసే భారత్–బంగ్లాదేశ్ మధ్య ప్రాంతంలో ఉన్నాయి.
  3. తుపానులు, వరదల సమయంలో బలమైన గాలులను, అలలను తగ్గించి మనల్ని కాపాడతాయి; కార్బన్ డై ఆక్సైడ్‌ను పీల్చి ఆక్సిజన్‌ను విడుదల చేస్తాయి.
  4. యునెస్కో (UNESCO) 1987లో దీన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా (World Heritage Site) ప్రకటించింది.
  5. ముప్పులు: ఇంధన కలప, వ్యవసాయం కోసం మడ చెట్లను నరకడం; అక్రమ వేట; అటవీ వనరుల అతి వినియోగం; పరిశ్రమల వ్యర్థాలు, శుద్ధి చేయని మురుగు వల్ల నదులు కలుషితమవడం.
• ఇతర ముప్పులు: అటవీ నిర్మూలన, వనరుల అతి వినియోగం, ఆక్రమణ జాతుల వ్యాప్తి (invasive species), నిలకడ లేని భూ వినియోగం, కాలుష్యం, ఆవాస నష్టం, వాతావరణ మార్పు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కోరింగ, కృష్ణా డెల్టా మడ అడవులను గురించి తెలుసుకోవాలని పాఠం సూచిస్తుంది.
• రక్షిత ప్రాంతాలు (Protected areas): వన్యప్రాణులను, వాటి ఆవాసాలను కాపాడటానికి కేటాయించిన భూమి లేదా నీటి ప్రాంతాలు – జాతీయ ఉద్యానవనాలు, వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు, జీవావరణ రిజర్వులు, సామాజిక సంరక్షిత ప్రాంతాలు.
• ఉదాహరణలు: జిమ్ కార్బెట్ జాతీయ ఉద్యానవనం (ఉత్తరాఖండ్), మానస్ (అస్సాం), నీలగిరి జీవావరణ రిజర్వు (పశ్చిమ కనుమలు), చిలికా సరస్సు (ఒడిశా), ఈగల్‌నెస్ట్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (అరుణాచల్ ప్రదేశ్), హెమిస్ జాతీయ ఉద్యానవనం (లేహ్), కీబుల్ లామ్జావో (మణిపూర్), పిరోటన్ ద్వీప సముద్ర జాతీయ ఉద్యానవనం (గుజరాత్).
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో: శ్రీ వేంకటేశ్వర జాతీయ ఉద్యానవనం, పాపికొండలు జాతీయ ఉద్యానవనం, శేషాచలం జీవావరణ రిజర్వు.

మనుషులు తమ అవసరాల కోసం కృత్రిమ ఆవరణ వ్యవస్థలను సృష్టించారు. వ్యవసాయం వాటిలో అతి ముఖ్యమైనది. ఆవరణ వ్యవస్థ అవగాహన సుస్థిర వ్యవసాయ పద్ధతులకు దారి చూపుతుంది.

• మానవ నిర్మిత ఆవరణ వ్యవస్థలు: చేపల చెరువులు, పొలాలు, పార్కులు. చక్కగా రూపొందిస్తే కాలుష్యాన్ని తగ్గించి, జీవవైవిధ్యానికి తోడ్పడి, వినోద స్థలాలు ఇస్తాయి. సహజ ఆవరణ వ్యవస్థల్లా కాకుండా వీటికి మానవ సంరక్షణ, నిర్వహణ అవసరం.
• హరిత విప్లవం (Green Revolution):
  1. 1950–1965 మధ్య భారతదేశం పంట ఉత్పత్తి తక్కువై ఆహార సంక్షోభం ఎదుర్కొంది.
  2. 20వ శతాబ్దం మధ్యలో ట్రాక్టర్లు, యంత్రాలు, కృత్రిమ ఎరువులు, పురుగుమందులు వాడి ఆహార ఉత్పత్తి పెంచారు – ఈ కాలాన్ని హరిత విప్లవం అంటారు. [భారతదేశంలో దీనికి నాయకత్వం వహించిన శాస్త్రవేత్త ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్.]
  3. కృత్రిమ ఎరువులు, పురుగుమందులు భారతదేశం ఆహార భద్రత సాధించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాయి.
• ఈ పద్ధతులు ఎందుకు నిలకడలేనివి?: కృత్రిమ రసాయనాల అతి వాడకం, భూగర్భ జలాల అధిక వెలికితీత, వాణిజ్య లాభం కోసం ఒకే రకం పంట సాగు.
• ఏకపంట సాగు (Monoculture):
  1. ఒకే పంటను మళ్లీ మళ్లీ పండించడం
  2. పంట వైవిధ్యాన్ని తగ్గించి, ఆహార ఉత్పత్తికి కీలకమైన పరాగ సంపర్క జీవులను దెబ్బతీస్తుంది
  3. నేల క్షీణతకు దారితీస్తుంది.
• ఎరువుల అతి వాడకం:
  1. నేలలోని మిత్ర సూక్ష్మజీవులను, సేంద్రియ పదార్థాన్ని (హ్యూమస్) తగ్గిస్తుంది. నేల రేణువులను బంధించే హ్యూమస్ లేకపోతే నేల కోతకు గురవుతుంది
  2. సారం తగ్గుతుంది.
• పురుగుమందులు:
  1. సహజ శత్రువులను (వేటాడే జీవులను) తగ్గించడంతో తెగుళ్లు పెరుగుతాయి
  2. కొన్ని తెగుళ్లు పురుగుమందులకు నిరోధకత పెంచుకుంటాయి.
• అధిక నీటి పారుదల, పదేపదే దున్నడం వానపాములు, నత్తల వంటి నేల జీవులను దెబ్బతీస్తాయి.
• పరిష్కారం: సేంద్రియ, ప్రకృతి వ్యవసాయ పద్ధతులు – కృత్రిమ ఎరువులు తగ్గించి, సహజ ఆవరణ వ్యవస్థల్లో కనీస జోక్యంతో సుస్థిర సాగు.
• మన శాస్త్రీయ వారసత్వం – వృక్షాయుర్వేదం (Vrikshayurveda):
  1. ప్రాచీన గ్రంథం
  2. నేల ఆరోగ్యం, పోషణను నొక్కి చెబుతుంది. జంతు, మొక్కల వ్యర్థాలను పులియబెట్టి చేసే ద్రవ ఎరువు 'కునప జలం' (Kunapa Jala) వంటి సేంద్రియ ఎరువులు, కంపోస్ట్‌తో నేలను నిరంతరం పోషించాలని సూచిస్తుంది.

పాఠంలోని కార్యకలాపాల పట్టికలు (Table 3.1 నుంచి 3.4 వరకు) పరీక్షల్లో ఉదాహరణల జాబితాలుగా అడిగే అవకాశం ఉంది. వాటిలోని వివరాలన్నీ ఇక్కడ వాక్యాలుగా ఇచ్చాం.

• పట్టిక 3.1 – రెండు ఆవాసాల అంశాలు:
  1. చెరువు: జీవ అంశం చేప; నిర్జీవ అంశం నీరు.
  2. అడవి: జీవ అంశాలు మొక్కలు, గడ్డి, చెట్లు, పక్షులు; నిర్జీవ అంశం నేల.
  3. రెండు ఆవాసాల్లో సారూప్యం: జీవులూ, నిర్జీవాలూ రెండూ ఉంటాయి. తేడా: జీవుల రకాలు, నిర్జీవాల రకాలు వేరువేరుగా ఉంటాయి.
  4. ఆవాసాన్ని అధ్యయనం చేసేటప్పుడు చెరువు, అడవి, వ్యవసాయ క్షేత్రం, మర్రి లేదా మామిడి వంటి పెద్ద చెట్టును ఎంచుకోవచ్చు.
• పట్టిక 3.2 – జనాభా లెక్కింపు: పాఠశాల తోటలో 1 మీ × 1 మీ స్థలాన్ని గుర్తించి, నాలుగు జీవులను ఎంచుకుని, ఒక్కొక్క జీవి సంఖ్యను (జనాభా) నమోదు చేస్తారు. ఉదాహరణ పట్టికలో ఒక మొక్క జనాభా 20, మరో మొక్క జనాభా 5. అన్ని గ్రూపుల సమాచారాన్ని కలిపి విశ్లేషిస్తారు.
• పట్టిక 3.3 – చెరువు ఆవాసంలో పరస్పర చర్యల ఉదాహరణలు (మూడు ప్రమాణాల ఆధారంగా):
• ప్రమాణం 1 (జీవ–నిర్జీవ మధ్య):
  1. వానపాములు తేమ నేలలో జీవించడం
  2. చెరువులో అనేక సూక్ష్మజీవులు ఉండటం
  3. చేప నీటిలో గుడ్లు పెట్టడం.
• ప్రమాణం 2 (రెండు నిర్జీవ అంశాల మధ్య):
  1. ప్రకాశవంతమైన సూర్యకాంతి వల్ల పగటి ఉష్ణోగ్రత ఎక్కువ కావడం
  2. సూర్యకాంతి వల్ల నీరు వేగంగా ఆవిరవడం
  3. నీటి ఉపరితలంపై మెల్లగా వీచే గాలి చిన్న అలలను సృష్టించడం
  4. చెరువు దగ్గర నేల తేమగా ఉండటం.
• ప్రమాణం 3 (జీవ అంశాల మధ్య):
  1. కప్ప కీటకాలను తినడం
  2. నీటిపాము చేపను తినడం
  3. కప్పలు, చేపలు చిన్న కీటక లార్వాల కోసం పోటీపడటం
  4. చేప ఇతర చేపలు, కప్పల నుంచి రక్షణ కోసం వృక్షసంపద దగ్గర గుడ్లు పెట్టడం.
• ప్రమాణం 1 ప్రభావం: పోషణ, శ్వాసక్రియ, ప్రత్యుత్పత్తి వంటి జీవక్రియలు. ప్రమాణం 2 ప్రభావం: ఆవాసపు భౌతిక లక్షణాలు. ప్రమాణం 3 ప్రభావం: జీవక్రియలకు కావలసిన వనరుల లభ్యత.
• పట్టిక 3.4 – ఆహారపు అలవాట్లు (అడవి ఆవరణ వ్యవస్థ చిత్రంలోని జీవులు): జింక, గుర్రం, రాబందు, బెంగాల్ ఫాక్స్ (Bengal fox), ష్రైక్ పక్షి, ఉడుత, ఎలుక, పుట్టగొడుగు, చెట్టు.
• జింక కిరణజన్య సంయోగక్రియ చేయదు
• గడ్డి, ఆకులు వంటి మొక్కల భాగాలు మాత్రమే తింటుంది (శాకాహారి).
• చెట్టు కిరణజన్య సంయోగక్రియ చేస్తుంది (ఉత్పత్తిదారు).
• పుట్టగొడుగు కిరణజన్య సంయోగక్రియ చేయదు
• చనిపోయిన పదార్థంపై పెరిగే శిలీంధ్రం.
• మొక్కలు మాత్రమే తినేవి, జంతువులు మాత్రమే తినేవి, రెండూ తినేవి అని మూడు రకాలుగా వర్గీకరించారు.
• కార్యకలాపం 3.6 – గడ్డి భూమి జీవులు:
  1. గడ్డి, కప్ప, కుందేలు, నక్క, మిడత, పాము, గద్ద. ఇందులో గడ్డి → కుందేలు → నక్క
  2. గడ్డి → మిడత → కప్ప → పాము → గద్ద అని ఆహార గొలుసులు గీయవచ్చు.
• కార్యకలాపం 3.7 – సంఖ్యా పిరమిడ్: మిల్లెట్లు, ఎలుక, గద్ద ఉన్న పొలం చిత్రంలో జీవుల సంఖ్యను లెక్కించి, ఎక్కువ సంఖ్యను అడుగున, తక్కువ సంఖ్యను పైన ఉంచితే పిరమిడ్ వస్తుంది. అడుగున మిల్లెట్లు, మధ్యలో ఎలుక, పైన గద్ద.

వ్యవసాయ క్షేత్రం మానవ నిర్మిత ఆవరణ వ్యవస్థ కాబట్టి దాని ఆరోగ్యం కూడా జీవుల పరస్పర సంబంధాలపైనే ఆధారపడుతుంది. పాఠంలోని కార్యకలాపాలు, చిత్రాలు, వ్యవసాయ సూచనలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

• సహజ తెగుళ్ల నియంత్రణ (Fig. 3.18): బీటిల్ (beetle) వంటి వేటాడే జీవులు తెగుళ్లను తినడం వల్ల పంట తెగుళ్ల సంఖ్య సహజంగానే అదుపులో ఉంటుంది. కృత్రిమ పురుగుమందులు ఈ సహజ శత్రువుల జనాభాను తగ్గిస్తే, చివరకు తెగుళ్లు పెరుగుతాయి.
• కార్యకలాపం 3.10 – రైతులతో సర్వే: పురుగుమందులు, ఇతర వ్యవసాయ ఇన్‌పుట్‌లు ఏవి వాడతారు, పదార్థాలను పునర్వినియోగం చేస్తారా అని రైతులను అడిగి నివేదిక తయారు చేస్తారు. అడిగే ప్రశ్నలు: కాలక్రమంలో వ్యవసాయ పద్ధతులు ఎలా మారాయి, కృత్రిమ ఎరువులు, పురుగుమందులు వాడితే ఏ ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి, నేల ఆరోగ్యంలో మార్పులు ఉన్నాయా.
• సర్వే నుంచి తీసే అనుమితి:
  1. కృత్రిమ ఎరువులు, పురుగుమందులు పంట ఉత్పత్తిని పెంచి, భారతదేశం ఆహార భద్రత సాధించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాయి.
  2. అయితే దీర్ఘకాలం వాడితే పర్యావరణం, నేల ఆరోగ్యం దెబ్బతింటాయి.
  3. ఎరువుల అతివాడకం మిత్ర సూక్ష్మజీవులను, హ్యూమస్‌ను తగ్గించి నేలను కోతకు గురిచేస్తుంది.
  4. భారీ నీటిపారుదల, పదేపదే దున్నడం వానపాములు, నత్తల వంటి నేల జీవులను దెబ్బతీస్తాయి.
  5. కొన్ని తెగుళ్లు పురుగుమందులకు నిరోధకత పెంచుకుని నియంత్రణ కష్టమవుతుంది.
  6. ఏకపంట సాగు పంట వైవిధ్యాన్ని తగ్గించి పరాగ సంపర్క జీవులను దెబ్బతీస్తుంది.
• సుస్థిర వ్యవసాయం వైపు: కొందరు రైతులు సేంద్రియ, ప్రకృతి వ్యవసాయ పద్ధతులను అనుసరిస్తున్నారు. వీటి లక్ష్యం కృత్రిమ ఎరువుల వాడకం తగ్గించి, సహజ ఆవరణ వ్యవస్థల్లో కనీస జోక్యంతో సాగు చేయడం.
• పాఠం సూచించిన కార్యకలాపాలు:
  1. రైతులను అడిగి స్థానిక సంప్రదాయ (indigenous) సుస్థిర వ్యవసాయ పద్ధతులను నమోదు చేయడం.
  2. పాఠశాలలో లేదా ఇంట్లో సుస్థిర మూలికా తోట (herbal garden) లేదా సహజ వ్యవసాయ క్షేత్రం తయారు చేయడం.
  3. Fig. 3.21 లోని వ్యవసాయ పద్ధతులను చూసి, పర్యావరణహితమైన, సుస్థిర పద్ధతులతో వ్యవసాయాన్ని మెరుగుపరచే సూచనలు రాయడం.
  4. పోస్టర్లు, నమూనాలు తయారు చేసి పాఠశాల ఉత్సవాలు, సైన్స్ ఫెయిర్లు, కృషి మేళా (Krishi Mela) లలో ప్రదర్శించడం; వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్తలు, రైతులను పిలిచి చర్చించడం.
• ప్రాచీన జ్ఞానం:
  1. వృక్షాయుర్వేదం (Vrikshayurveda) నేల పోషణకు కునప జలం వంటి సేంద్రియ ఎరువులను, కంపోస్టును సూచిస్తుంది
  2. కునప జలం జంతు, మొక్కల వ్యర్థాల పులియబెట్టడం ద్వారా తయారవుతుంది.

అధ్యాయం చివరి "Keep the curiosity alive" ప్రశ్నల్లో దాగిన వాస్తవాలు, కీలక పదాలు, సారాంశ వాక్యాలు పరీక్షకు ఉపయోగపడతాయి. వాటిని ఇక్కడ నేరుగా వాస్తవాలుగా ఇచ్చాం.

• అభ్యసన లక్ష్యాలు:
  1. ఆవరణ వ్యవస్థను నిర్వచించడం
  2. జీవ, నిర్జీవ అంశాల తేడా గుర్తించడం
  3. పోషక స్థాయులను వివరించడం
  4. ఆహార గొలుసు, ఆహార జాలకాన్ని అర్థం చేసుకోవడం
  5. ఆవరణ వ్యవస్థల రకాలను గుర్తించడం
  6. మానవ జోక్యం వల్ల కలిగే అసమతుల్యతలకు స్పందించడం.
• కీలక పదాలు (Keywords): జీవ అంశాలు, నిర్జీవ అంశాలు, ఆవరణ వ్యవస్థ, స్వయంపోషకాలు (autotrophs), పరపోషకాలు (heterotrophs), విచ్ఛిన్నకారులు, ఆహార గొలుసు, ఆహార జాలకం, పోషక స్థాయి, హరిత విప్లవం, ఏకపంట సాగు (monoculture).
• సారాంశం (Snapshots):
  1. ఒక ప్రాంతంలోని జీవ, నిర్జీవ అంశాల పరస్పర చర్య ఆవరణ వ్యవస్థను ఏర్పరుస్తుంది.
  2. ఆవరణ వ్యవస్థలు భౌమ (అడవులు, గడ్డి భూములు, ఎడారులు) లేదా జల (చెరువులు, సరస్సులు, సముద్రాలు, మహాసముద్రాలు) రకాలు.
  3. జీవుల వర్గీకరణ: ఉత్పత్తిదారులు (మొక్కలు), వినియోగదారులు (శాకాహారులు, మాంసాహారులు, సర్వాహారులు), విచ్ఛిన్నకారులు (బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు).
  4. ఆవరణ వ్యవస్థలు స్వచ్ఛమైన గాలి, నీరు, ఆహారం, ఔషధాలు, వాతావరణ నియంత్రణ ఇస్తాయి.
  5. కాలుష్యం, అటవీ నిర్మూలన, ఆవాస నష్టం, వాతావరణ మార్పు, ఆక్రమణ జాతులు, వనరుల అతి వినియోగం ఆవరణ వ్యవస్థలకు ముప్పులు; జాతీయ ఉద్యానవనాలు, అభయారణ్యాలు వంటి సంరక్షణ చర్యలు అవసరం.
• అంతర్లీన ప్రశ్నల సమాధానాలు:
  1. 2004 సునామీ సమయంలో తమిళనాడులోని కడలూరు జిల్లాలో మడ అడవులున్న గ్రామంలో నష్టం తక్కువ: మడ చెట్లు గాలులను, అలలను నెమ్మదింపజేసి రక్షణ ఇస్తాయి.
  2. ఉత్పత్తిదారులు మాత్రమే ఉండే ఆవరణ వ్యవస్థ సాధ్యం కాదు: చనిపోయిన పదార్థంలోని పోషకాలను విచ్ఛిన్నకారులు తిరిగి నేలకు చేర్చాలి; పరాగ సంపర్కం, విత్తన వ్యాప్తికి జంతువులు కావాలి.
  3. ఆవుపై కూర్చుని గోమార్లను తినే పశువుల కొంగలు (cattle egrets): పక్షికి ఆహారం, ఆవుకు పరాన్నజీవుల బాధ తగ్గడం – రెండింటికీ లాభం కాబట్టి ఇది సహజీవనం (Mutualism). ఆవుకు లాభమే లేకపోతే సహభోజనం, హాని జరిగితే పరాన్నజీవనం అయ్యేది.
  4. రసాయన ఎరువులు ఎక్కువగా వాడితే హ్యూమస్ తగ్గి నేల రేణువులు బంధింపబడక, నేల నీటిని నిలుపుకోలేక వర్షాలకు కొట్టుకుపోతుంది (నేల కోత).
  5. సమాజం జనాభా కంటే పెద్దది; ఆవరణ వ్యవస్థ సమాజం కంటే పెద్దది. కాబట్టి "ఆవరణ వ్యవస్థ సమాజంలో భాగం" అనే వాక్యం తప్పు; సరైనది: సమాజం ఆవరణ వ్యవస్థలో భాగం.
  6. గడ్డి → మిడత → కప్ప → పాము గొలుసులో కప్పలు మాయమైతే మిడతలు పెరుగుతాయి, పాములకు ఆహారం తగ్గుతుంది.
  7. అన్ని విచ్ఛిన్నకారులు మాయమైతే చనిపోయిన పదార్థం పేరుకుపోతుంది, పోషకాల పునఃచక్రీకరణ ఆగిపోతుంది, నేల సారం తగ్గి మొక్కలు దెబ్బతింటాయి.
  8. కుందేలు జనాభా వ్యాధితో తగ్గితే దాన్ని తినే నక్క వంటి జీవులకు ఆహారం తగ్గుతుంది; గడ్డి వంటి మొక్కలు పెరగవచ్చు.
  9. పాఠశాల తోటలో సీతాకోకచిలుకలు తగ్గడానికి కారణాలు: కృత్రిమ పురుగుమందుల వాడకం, పూల మొక్కలు తగ్గడం; పూల మొక్కలు పెంచడం, పురుగుమందులు మానడం వల్ల వాటిని పెంచవచ్చు.

పాఠం చివర ఇచ్చిన "Discover, design and debate" అంశాలు, ప్రారంభంలోని ఆలోచనా ప్రశ్నలు, వలస పక్షుల అదనపు వివరాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

• చర్చా అంశాలు:
  1. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని న్యిషి, మిష్మి తెగలు పులిని పవిత్రంగా భావిస్తాయి.
  2. ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బైగా తెగ బాఘేశ్వర్ (బగేసుర్ దేవ్) ను పూజిస్తుంది; పులిని అడవి రక్షకుడిగా నమ్ముతుంది.
  3. చెత్త శుభ్రపరచే రోజు నిర్వహించి, చెత్త రకాలను, తగ్గించే మార్గాలను చర్చించడం.
  4. ఒక చెట్టును నాలుగు వారాలు వారానికొకసారి పరిశీలించి, కొత్త ఆకులు, పూలు, పండ్లు, వచ్చే పక్షులు, కీటకాలను నమోదు చేసి www.seasonwatch.in లో పంచుకోవచ్చు.
• పరిచయ ప్రశ్నలు (Probe and Ponder):
  1. అటవీ విస్తీర్ణం తగ్గడం, వర్షపాతం మారడం వల్ల ఏనుగులు పొలాల్లోకి ఎందుకు వస్తాయి
  2. రెండు పక్షులు ఒకే పండు కోసం పోటీపడితే వాటి జీవన విధానం మారవచ్చు
  3. మానవ చర్యలు ప్రకృతి విపత్తులకు కారణమవుతాయా వంటి ఆలోచనలు.
• వలస పక్షుల అదనపు వివరాలు: వలస పక్షులపై భారత తపాలా శాఖ స్టాంపులు, కవర్లు విడుదల చేసింది. [సాధారణ వాస్తవం: జోధ్‌పూర్ జిల్లా ఖిచన్ గ్రామానికి చలికాలంలో వచ్చే వలస పక్షులు డెమోయిజెల్ క్రేన్లు (కురజ పక్షులు).]