ఆరోగ్యం (Health)

ఆరోగ్యం అంటే జబ్బు లేకపోవడం మాత్రమే కాదు. శరీరం బాగుండటంతో పాటు మనసు ప్రశాంతంగా ఉండటం, సమాజంలో అందరితో కలిసిమెలిసి ఉండటం కూడా ఆరోగ్యంలో భాగమే. ఆరోగ్యవంతుడు పనులను సమర్థంగా చేస్తాడు, కష్ట సమయాల్లో కూడా సర్దుకుపోగలడు.

• WHO నిర్వచనం:
  1. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (World Health Organization – WHO) ప్రకారం ఆరోగ్యం అంటే "సంపూర్ణ శారీరక, మానసిక, సామాజిక శ్రేయస్సు ఉన్న స్థితి
  2. కేవలం వ్యాధి లేకపోవడం కాదు".
• ఆరోగ్యంలోని మూడు కోణాలు:
  1. శారీరక ఆరోగ్యం (Physical health) – శరీర అవయవాలు సరిగా పనిచేయడం.
  2. మానసిక ఆరోగ్యం (Mental health) – సానుకూల ఆలోచన, ఒత్తిడిని తట్టుకోవడం.
  3. సామాజిక ఆరోగ్యం (Social health) – కుటుంబం, స్నేహితులు, సమాజంతో మంచి సంబంధాలు.
• ఒంటరితనం ప్రభావం: కొత్త ప్రదేశంలో స్నేహితులు లేక, ఎక్కువ సమయం ఫోన్, సోషల్ మీడియాతో గడిపే విద్యార్థికి తలనొప్పి, బరువు తగ్గడం, నిద్రలేమి వంటివి రావచ్చు. అంటే అలవాట్లు, చుట్టూ ఉన్న పరిస్థితులు ఆరోగ్యాన్ని నేరుగా ప్రభావితం చేస్తాయి. పరిష్కారం: తెరల (screen) వాడకం తగ్గించడం, కౌన్సెలర్ సహాయం, స్నేహాలు పెంచుకోవడం.
• సంతోషం – ఆరోగ్యం సంబంధం:
  1. సంతోషంగా ఉంటే చురుగ్గా, ఆరోగ్యంగా ఉంటాం
  2. మంచి ఆరోగ్యం మన మానసిక స్థితినీ మెరుగుపరుస్తుంది.

మన శాస్త్రీయ వారసత్వం (ఆయుర్వేదం)

• నిజమైన ఆరోగ్యం అంటే శరీరం, మనసు, పరిసరాల మధ్య సమతుల్యత అని ఆయుర్వేదం చెబుతుంది.
• దినచర్య (Dinacharya) = రోజువారీ దినచర్య
• ఋతుచర్య (Ritucharya) = కాలానుగుణ దినచర్య – వీటిని పాటిస్తే సమతుల్యత నిలుస్తుంది.
• తాజా, పోషకమైన ఆహారం తన ప్రకృతి (Prakriti – శరీర స్వభావం)కి సరిపోయేలా తీసుకోవాలి.
• క్రమబద్ధమైన వ్యాయామం, శుభ్రత, తగిన నిద్ర, ప్రశాంత మనసు ముఖ్యం
• యోగా, ధ్యానం, మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ ద్వారా కూడా ఇది సాధ్యం.

మన ఆరోగ్యం ప్రధానంగా రెండు అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది: జీవనశైలి (Lifestyle – మనం ఎలా జీవిస్తున్నాం) మరియు పర్యావరణం (Environment – మన చుట్టూ ఉన్న పరిసరాలు). సమతుల్య ఆహారం, పరిశుభ్రత, వ్యాయామం, నిద్ర, సానుకూల దృక్పథం ఆరోగ్యానికి పునాది.

• ఆరోగ్యకరమైన జీవనశైలి అలవాట్లు:
  1. పండ్లు, కూరగాయలు, ముడి ధాన్యాలు (whole grains) ఎక్కువగా ఉన్న సమతుల్య ఆహారం (Balanced diet).
  2. ప్రాసెస్ చేసిన, కొవ్వు ఎక్కువ ఉన్న, చక్కెర ఎక్కువ ఉన్న ఆహార పానీయాలను తగ్గించడం.
  3. ఆరుబయట ఆటలు, నడక, పరుగు, సైకిల్ తొక్కడం వంటి శారీరక శ్రమ.
  4. తెరల (screen) సమయం తగ్గించి ప్రకృతిలో ఎక్కువ సమయం గడపడం.
  5. శరీరం, మనసు విశ్రాంతి పొందేలా తగినంత నిద్ర.
  6. యోగా, ప్రాణాయామం వంటి శ్వాస వ్యాయామాలు; ఒత్తిడిని నియంత్రించడం.
  7. పొగాకు, మద్యం, మత్తు పదార్థాలకు "వద్దు" అనడం.
• ఆరోగ్యానికి హానికరమైన అలవాట్లు: ఎక్కువసేపు మొబైల్/డిజిటల్ తెరలు చూడటం, రోజూ జంక్ ఫుడ్/ఫాస్ట్ ఫుడ్ తినడం, చాలా ఆలస్యంగా నిద్రపోవడం లేదా నిద్ర తగ్గడం, భోజనం (ముఖ్యంగా అల్పాహారం) మానేయడం.
• పరిశుభ్ర పరిసరాలు: శుభ్రంగా, చక్కగా ఉన్న ఆటస్థలంతో పోలిస్తే చెత్త, ఈగలు, దోమలు ఉన్న అపరిశుభ్ర ప్రదేశాల్లో నివసించేవారు తరచుగా అనారోగ్యానికి గురవుతారు.
• గాలి కాలుష్యం: వాహనాలు, కర్మాగారాల నుండి వచ్చే కాలుష్యం దగ్గు, ఆస్తమా వంటి సమస్యలకు కారణమవుతుంది. గాలి ఎంత శుభ్రంగా ఉందో తెలిపే సూచిక వాయు నాణ్యత సూచిక (Air Quality Index – AQI).
• స్వచ్ఛమైన గాలి, నీరు ఆరోగ్యానికి అత్యవసరం.
• మానసిక ఆరోగ్యం:
  1. మంచి ఆహారం, శుభ్ర వాతావరణం ఉన్నా ఒంటరితనం లేదా దిగులు ఉంటే బాగుండదు
  2. కుటుంబం, స్నేహితులతో మాట్లాడటం, నవ్వడం, ఆనందించడం మనసును ఆరోగ్యంగా ఉంచుతాయి.

మన శరీరం సాధారణంగా ఒక నిర్ణీత పద్ధతిలో పనిచేసి మనల్ని ఆరోగ్యంగా ఉంచుతుంది. మనకు అస్వస్థతగా అనిపిస్తే శరీరంలో ఏదో ఒక భాగం సరిగా పనిచేయడం లేదని అర్థం. వైద్యులు కారణాన్ని కనుగొనడానికి లక్షణాలు, సంకేతాలను గమనిస్తారు.

• లక్షణం (Symptom): మనం అనుభూతి చెందేది. ఉదా: నొప్పి, అలసట, తల తిరగడం.
• సంకేతం (Sign): బయటకు కనిపించేది లేదా కొలవగలిగేది. ఉదా: జ్వరం (శరీర ఉష్ణోగ్రత పెరగడం), దద్దుర్లు (rash), అధిక రక్తపోటు, వాపు.
• వ్యాధి (Disease): శరీరం లేదా మనసు సాధారణంగా పనిచేసే తీరును దెబ్బతీసే స్థితి. ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అవయవాలు లేదా అవయవ వ్యవస్థలు సరిగా పనిచేయకపోతే ఇది వస్తుంది.
• వ్యాధి కారణాలు:
  1. బ్యాక్టీరియా, వైరస్‌లు, శిలీంధ్రాలు (fungi), నులిపురుగులు/పురుగులు (worms), ప్రోటోజోవా (ఏకకణ జీవులు) వంటి సూక్ష్మజీవులు.
  2. పౌష్టికాహార లోపం లేదా అనారోగ్యకరమైన జీవనశైలి.
• వ్యాధికారకాలు (Pathogens): వ్యాధిని కలిగించే జీవులను ఇలా అంటారు.
• కాలవ్యవధి ఆధారంగా:
  1. కొన్ని వ్యాధులు కొద్ది కాలమే ఉంటాయి
  2. మరికొన్ని చాలా కాలం కొనసాగి క్రమం తప్పని చికిత్స లేదా సంరక్షణ అవసరమవుతాయి.

వ్యాధులను వాటి కారణాలు, వ్యాపించే తీరు ఆధారంగా రెండు ప్రధాన రకాలుగా విభజిస్తారు: అసంక్రమిక (Non-communicable) మరియు సంక్రమిక (Communicable) వ్యాధులు. ఈ తేడా తెలిస్తే వ్యాధులు ఎలా వ్యాపిస్తాయో, వాటిని ఎలా నివారించవచ్చో అర్థమవుతుంది.

• అసంక్రమిక వ్యాధులు (NCDs):
  1. వ్యాధికారకాల వల్ల రావు
  2. ఒకరి నుండి మరొకరికి వ్యాపించవు. సాధారణంగా జీవనశైలి, ఆహారం, పర్యావరణంతో ముడిపడి ఉంటాయి. ఉదా: క్యాన్సర్, మధుమేహం (diabetes), ఆస్తమా.
• సంక్రమిక వ్యాధులు:
  1. వ్యాధికారకాల వల్ల వస్తాయి
  2. ఒకరి నుండి మరొకరికి వ్యాపిస్తాయి. ఉదా: టైఫాయిడ్, డెంగ్యూ, ఫ్లూ, ఆటలమ్మ (చికెన్ పాక్స్), కోవిడ్-19.
• భారతదేశంలో ధోరణి: ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో మధుమేహం, గుండె జబ్బులు, క్యాన్సర్ వంటి NCDలు ఎక్కువయ్యాయి. కారణాలు: ప్రాసెస్ చేసిన ఆహారం ఎక్కువ తినడం, శారీరక శ్రమ తగ్గడం, ఆయుర్దాయం పెరగడం. ఈ రోజు భారతదేశంలో ఎక్కువ మరణాలు NCDల వల్లనే సంభవిస్తున్నాయి.
• సంక్రమిక వ్యాధులు వ్యాపించే మార్గాలు:
  1. గాలి ద్వారా – సోకిన వ్యక్తి దగ్గినప్పుడు, తుమ్మినప్పుడు.
  2. ప్రత్యక్ష స్పర్శ ద్వారా – ఉదా: కరచాలనం.
  3. పరోక్షంగా – సోకిన వ్యక్తి వ్యక్తిగత వస్తువులను పంచుకోవడం ద్వారా.
  4. కలుషితమైన ఆహారం, నీరు ద్వారా.
  5. దోమలు, ఇంటి ఈగలు వంటి కీటకాల ద్వారా.
• వాహకాలు (Vectors): వ్యాధికారకాలను ఒకరి నుండి మరొకరికి మోసుకెళ్ళే కీటకాలు (దోమలు, ఇంటి ఈగలు).
• వ్యాధికారకాలు శరీరంలోకి మనం పీల్చే గాలి ద్వారా, కలుషిత ఆహారం/నీరు తీసుకోవడం ద్వారా ప్రవేశిస్తాయి.

సంక్రమిక వ్యాధులను అవి వ్యాపించే మార్గం ఆధారంగా మూడు గుంపులుగా చూడవచ్చు: గాలి ద్వారా వ్యాపించేవి, కలుషిత నీరు/ఆహారం ద్వారా వ్యాపించేవి, కీటకాల ద్వారా వ్యాపించేవి. ప్రతి వ్యాధికి కారక జీవి, సోకే అవయవం, లక్షణాలు, నివారణ పద్ధతులు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• గాలి ద్వారా వ్యాపించేవి:
  1. సాధారణ జలుబు, ఇన్‌ఫ్లుఎంజా (ఫ్లూ) – వైరస్; శ్వాస మార్గం; ముక్కు దిబ్బడ, గొంతు నొప్పి, జ్వరం, దగ్గు, ఒళ్ళు నొప్పులు.
  2. ఆటలమ్మ (Chicken pox) – వైరస్; శ్వాస మార్గం, చర్మం; స్వల్ప జ్వరం, దురద చర్మం, దద్దుర్లు, పొక్కులు. నివారణ: రోగిని పూర్తిగా వేరుగా ఉంచడం, నోరు-ముక్కు కప్పుకోవడం, టీకా.
  3. ఓరిపిలు/తట్టు (Measles) – వైరస్; చర్మం, శ్వాస మార్గం; జ్వరం, గొంతు నొప్పి, మెడ, చెవులు, ఇతర చర్మ భాగాల్లో ఎరుపు దద్దుర్లు. నివారణ: రోగిని వేరుగా ఉంచడం, నోరు-ముక్కు కప్పుకోవడం, పరిశుభ్రత, టీకా.
  4. క్షయ (Tuberculosis – TB) – బ్యాక్టీరియా; ఊపిరితిత్తులు; దగ్గు, జ్వరం, అలసట, ఆకలి లేకపోవడం, రాత్రి చెమటలు. నివారణ: TB రోగులకు దగ్గరగా ఉండకపోవడం, నోరు-ముక్కు కప్పుకోవడం, పరిశుభ్రత, టీకా.
• కలుషిత నీరు, ఆహారం ద్వారా వ్యాపించేవి:
  1. హెపటైటిస్ A – వైరస్; కాలేయం (Liver); అలసట, జ్వరం, ఆకలి లేకపోవడం, వికారం, వాంతులు, కామెర్లు (jaundice), పొట్ట పైభాగంలో కుడివైపు నొప్పి. నివారణ: మరిగించిన నీరు, టీకా.
  2. కలరా – బ్యాక్టీరియా; ప్రేగులు (Intestine); విరేచనాలు, శరీరంలో నీరు తగ్గడం (dehydration).
  3. టైఫాయిడ్ – బ్యాక్టీరియా; ప్రేగులు; తలనొప్పి, కడుపు అసౌకర్యం, జ్వరం, విరేచనాలు.
  4. ఏలికపాము వ్యాధి (Ascariasis) – ఏలికపాములు (roundworms); ప్రేగులు; మలంలో పురుగులు, ఆకలి లేకపోవడం, ఎదుగుదల తగ్గడం, బరువు తగ్గడం, రక్తహీనత.
  5. నివారణ: వ్యక్తిగత పరిశుభ్రత, పారిశుద్ధ్యం, ఉడికించిన ఆహారం, మరిగించిన నీరు, టీకా (ఏలికపాము వ్యాధికి టీకా లేదు).
• కీటకాల ద్వారా వ్యాపించేవి:
  1. మలేరియా – ప్రోటోజోవా; చర్మం, రక్తం; తీవ్ర జ్వరం, విపరీతమైన చెమట, ఆవర్తన చలి (periodic chills).
  2. డెంగ్యూ జ్వరం (ఎముకలు విరిగే జ్వరం – Break bone fever) – వైరస్; చర్మం, రక్తం; జ్వరం, తలనొప్పి, కండరాలు-కీళ్ళ నొప్పి, వికారం.
  3. నివారణ: దోమతెరలు, దోమల నివారణ ద్రావకాలు (repellents), పొడవు చేతుల దుస్తులు, ఇంటి చుట్టూ దోమల పెంపకం నియంత్రణ; డెంగ్యూకి నిల్వ నీరు ఉన్న ప్రాంతాలకు దూరంగా ఉండటం.
• సాధారణ జాగ్రత్తలు:
  1. రోజూ ప్రాథమిక పరిశుభ్రత
  2. సబ్బు, నీటితో చేతులు కడగడం
  3. దగ్గు/తుమ్ము సమయంలో నోరు-ముక్కు కప్పుకోవడం
  4. రద్దీ ప్రదేశాల్లో మాస్క్
  5. తువ్వాళ్లు, రుమాళ్లు పంచుకోకపోవడం
  6. ఇల్లు, ఆహారం, నీరు శుభ్రంగా ఉంచడం
  7. అనారోగ్యంగా ఉన్నప్పుడు ఇంట్లో విశ్రాంతి తీసుకోవడం.
• పరాన్నజీవులు (Parasites):
  1. మరో జీవి లోపల లేదా మీద నివసించే జీవులు. కొన్ని పురుగులు జీర్ణవ్యవస్థలో పరాన్నజీవులుగా ఉండి పోషకాలను తింటాయి
  2. కలుషిత ఆహారం, నీరు, మట్టి ద్వారా వ్యాపిస్తాయి.

అసంక్రమిక వ్యాధులు జీవనశైలి, ఆహారం, పర్యావరణంతో ముడిపడి ఉంటాయి. భారతదేశంలో మరణాలకు ఇవే ప్రధాన కారణం. పోషకాల లోపం వల్ల వచ్చే వ్యాధులు కూడా ఈ వర్గంలోకే వస్తాయి.

• పోషకాహార లోప వ్యాధులు (Nutritional deficiency diseases):
  1. ఆహారంలో ఒక నిర్దిష్ట పోషకం తగ్గడం వల్ల వస్తాయి
  2. ఇవి కూడా అసంక్రమికమే. ఉదా: స్కర్వీ, రక్తహీనత (anaemia), గాయిటర్ (goitre).
• దీర్ఘకాలిక వ్యాధులు (Chronic diseases):
  1. క్యాన్సర్, మధుమేహం, ఆస్తమా వంటివి 3 నెలలకు మించి కొనసాగవచ్చు
  2. వీటిని దీర్ఘకాలిక వ్యాధులు అంటారు.
• మధుమేహం (Diabetes): పెద్దవారిలోనే కాక పిల్లల్లో కూడా పెరుగుతున్న సాధారణ వ్యాధి. ప్రపంచంలో అత్యధిక సంఖ్యలో మధుమేహ రోగులున్న దేశాల్లో భారతదేశం ఒకటి. కారణాలు: హార్మోన్ల అసమతుల్యత, అనారోగ్య ఆహారపు అలవాట్లు, శారీరక శ్రమ లేకపోవడం, అధిక బరువు/ఊబకాయం (obesity) మొదలైనవి.
• జీవనశైలి సంబంధ వ్యాధుల ఉదాహరణలు: ఊబకాయం, మధుమేహం, అధిక రక్తపోటు. మధుమేహ లక్షణాలు: తరచూ మూత్రవిసర్జన, అధిక దాహం, బరువు తగ్గడం, అలసట, గాయాలు ఆలస్యంగా మానడం. నివారణకు సమతుల్య ఆహారం, క్రమం తప్పని వ్యాయామం వంటి జీవనశైలి మార్పులు అవసరం.

శాస్త్రవేత్త పరిచయం

• డా. కమల్ రణదివే (Kamal Ranadive, 1917–2001): ప్రముఖ బయోమెడికల్ పరిశోధకురాలు. హార్మోన్లు, కొన్ని వైరస్‌లు క్యాన్సర్‌తో ఎలా ముడిపడి ఉన్నాయో అధ్యయనం చేసి దాని చికిత్స, నివారణ మెరుగుపడేలా చేశారు. పొగాకు, ఆహారం, కాలుష్యం క్యాన్సర్ ముప్పును పెంచుతాయని ఆమె పరిశోధన చూపింది.

"నివారణే చికిత్సకన్నా మేలు" అనే సూత్రం ప్రకారం సంక్రమిక, అసంక్రమిక వ్యాధుల నుండి ముందే రక్షణ పొందడం ముఖ్యం. ఒకే వాతావరణంలో జీవించినా కొందరు ఎక్కువగా అనారోగ్యానికి గురవుతారు; దానికి కారణం శరీరం వ్యాధులతో పోరాడే సహజ సామర్థ్యంలో తేడాలు.

• రోగ నిరోధక శక్తి (Immunity): వ్యాధులతో పోరాడే శరీరపు సహజ సామర్థ్యం. దీనికి ప్రత్యేక వ్యవస్థ రోగ నిరోధక వ్యవస్థ (Immune system).
• టీకా (Vaccine): రోగ నిరోధక వ్యవస్థకు హానికర క్రిములను గుర్తించి, ఎదుర్కొనేలా శిక్షణ ఇస్తుంది. దీనివల్ల ఆర్జిత రోగ నిరోధకత (Acquired immunity) వస్తుంది – వ్యాధికారకం లేదా టీకాకు గురైన తర్వాత ఏర్పడే రక్షణ.
• టీకాలు తయారు చేసే పద్ధతులు:
  1. బలహీనపరచిన లేదా చనిపోయిన వ్యాధికారకాలతో
  2. లేదా వ్యాధికారకంలోని నిష్క్రియ/హానిచేయని భాగాలతో. కొన్ని కొత్త టీకాలు క్రిమిలోని హానిచేయని భాగాన్ని తయారు చేయమని మన కణాలకే సూచిస్తాయి.
• ఉదాహరణ – టెటనస్ షాట్:
  1. గాయం తర్వాత ఇచ్చే ఈ టీకాలో టెటనస్ బ్యాక్టీరియా విషపదార్థం (toxin) నిష్క్రియ రూపంలో ఉంటుంది
  2. వ్యాధి రాకుండానే రక్షణ ఏర్పడుతుంది.
• చిన్నతనంలో వేసే టీకాలు: పోలియో, తట్టు, టెటనస్, హెపటైటిస్ వంటి వ్యాధులకు.
• టీకాలు నివారణకే, చికిత్సకు కాదు:
  1. అవి తీవ్ర వ్యాధులను ముందే తగ్గిస్తాయి కానీ ఇప్పటికే జబ్బుపడిన వారికి చికిత్స చేయవు. వ్యాక్సిన్‌లు సురక్షితమని శాస్త్రవేత్తలు, వైద్యులు జాగ్రత్తగా పరీక్షిస్తారు
  2. టీకా వేయించుకుంటే తనతో పాటు చుట్టూ ఉన్నవారికీ రక్షణ.
• మొదటి టీకా: 1700ల చివర్లో ఇంగ్లిష్ వైద్యుడు ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్ (Edward Jenner) ఆవుల్లో కనిపించే తేలికపాటి వ్యాధి గోపాక్స్ (cowpox) వచ్చినవారికి మశూచి (smallpox) రాదని కనుగొన్నాడు. ఇదే మొదటి టీకా ఆవిష్కరణకు దారితీసింది. పాలు పితికే స్త్రీలకు (milkmaids) కౌపాక్స్ వచ్చి మశూచి రాకపోవడాన్ని గమనించి, కౌపాక్స్ పొక్కుల ద్రవాన్ని ఒక బాలుడికి ఎక్కించి పరీక్షించి ఫలితం చూశాడు. సామూహిక టీకాల వల్ల చివరకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా మశూచి నిర్మూలన జరిగింది (WHO 1980లో ప్రకటించింది).
• భారత సంప్రదాయ పద్ధతి – వేరియోలేషన్ (Variolation):
  1. మశూచి పుండు నుండి పదార్థాన్ని తీసి చర్మంపై గీసి తేలికపాటి ఇన్‌ఫెక్షన్ కలిగించి రక్షణ పెంచే పద్ధతి
  2. దీన్ని చేసేవారిని టీకేదార్లు (Teekedaars) అనేవారు.
• భారతదేశ పాత్ర:
  1. అతిపెద్ద టీకా ఉత్పత్తిదారుల్లో ఒకటి
  2. కోవిడ్-19 సమయంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.
• డా. మహారాజ్ కిషన్ భాన్ (Maharaj Kishan Bhan):
  1. జీవసాంకేతిక విభాగం (Department of Biotechnology) కార్యదర్శిగా పనిచేసిన భారతీయ వైద్యుడు, శాస్త్రవేత్త
  2. పిల్లల్లో విరేచనాలను నివారించే రోటావైరస్ టీకా అభివృద్ధిలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

రోగ నిరోధక వ్యవస్థ ఇన్‌ఫెక్షన్‌ను అడ్డుకోలేకపోతే మనం అనారోగ్యానికి గురై వైద్యుడిని కలవాల్సి వస్తుంది. బ్యాక్టీరియా వల్ల వచ్చిన వ్యాధులకు వైద్యులు యాంటీబయాటిక్స్ ఇస్తారు.

• యాంటీబయాటిక్స్ (Antibiotics):
  1. బ్యాక్టీరియాను చంపే మందులు. బ్యాక్టీరియా కణాల్లో మానవ/ఇతర జంతు కణాలకు భిన్నంగా ఉండే భాగాలను ఇవి లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి కాబట్టి బ్యాక్టీరియా ఇన్‌ఫెక్షన్లపై మాత్రమే పనిచేస్తాయి
  2. వైరస్‌లు (జలుబు, దగ్గు, ఫ్లూ) లేదా ప్రోటోజోవా వల్ల వచ్చే వ్యాధులపై పనిచేయవు.
• పెన్సిలిన్ (Penicillin):
  1. మొదటి యాంటీబయాటిక్
  2. 1928లో లండన్‌కు చెందిన బ్యాక్టీరియా శాస్త్రవేత్త అలెగ్జాండర్ ఫ్లెమింగ్ (Alexander Fleming) కనుగొన్నారు. పారేసిన పెట్రీ డిష్‌లో పెరిగిన బూజు (mould) బ్యాక్టీరియా పెరుగుదలను ఆపడం ఆయన గమనించారు
  3. ఆ బూజు విడుదల చేసే పదార్థం బ్యాక్టీరియాను చంపుతోందని గ్రహించారు. ఇది అనుకోకుండా జరిగిన ఆవిష్కరణ.
• టెట్రాసైక్లిన్ (Tetracycline): ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని భీమవరంలో 1895లో పుట్టిన జీవరసాయన శాస్త్రవేత్త డా. యెల్లాప్రగడ సుబ్బారావు కనుగొన్నారు. ఆయన అనేక మందులు కనుగొన్నందున "అద్భుత ఔషధాల మాంత్రికుడు (Wizard man of the wonder drugs)" అని పిలుస్తారు. చిన్నతనంలో ప్లేగు వ్యాధితో సోదరుడిని కోల్పోయి, ఆ వ్యాధికి మందు కనుగొనాలని సంకల్పించారు.
• యాంటీబయాటిక్ నిరోధకత (Antibiotic resistance): ఇంతకు ముందు ఒక యాంటీబయాటిక్ వల్ల చనిపోయిన బ్యాక్టీరియా, ఆ మందు వాడినా బతికి, పెరిగే స్థితి. అనవసరంగా, విచక్షణ లేకుండా వాడటం వల్ల మందుల ప్రభావం తగ్గుతుంది. దీనివల్ల సాధారణ ఇన్‌ఫెక్షన్లు కూడా చికిత్స కష్టమై, సమస్యలు, ఎక్కువ కాలం అనారోగ్యం, మరణ ముప్పు పెరుగుతాయి.
• నిరోధకత వ్యాప్తి (Fig. 2.5):
  1. జంతువుల్లో కూడా బ్యాక్టీరియాలో నిరోధకత ఏర్పడవచ్చు
  2. అలా నిరోధక బ్యాక్టీరియా మనుషుల ద్వారా సమాజంలో వ్యాపిస్తుంది. ఇదే నిరోధకత ఎలా వచ్చిందో చూపే ఇన్ఫోగ్రాఫిక్ (Activity 2.7) సారాంశం.
• నివారణ: వైద్యుడు సూచించినప్పుడే, సరైన మోతాదులో, సరైన వ్యవధి వరకే యాంటీబయాటిక్స్ వాడాలి.
• సంప్రదాయ వైద్య విధానాలు:
  1. ఆయుర్వేదం, సిద్ధ, యునానీ – మూలికలు, నూనెలు, ఖనిజాల వంటి సహజ పదార్థాలు వాడతాయి
  2. ఆరోగ్యకర జీవనశైలి, సమతుల్య ఆహారంపై దృష్టి పెడతాయి. నిత్య ఆరోగ్యానికి ఉపయోగపడినా అన్ని వ్యాధులకు, అన్ని దశల్లో ప్రభావవంతం కాకపోవచ్చు.
• అసంక్రమిక వ్యాధుల చికిత్స:
  1. లక్షణాల నియంత్రణ, జీవన నాణ్యత మెరుగుపరచడంపై దృష్టి
  2. మందులు, జీవనశైలి మార్పులు, పునరావాసం ఉపయోగిస్తారు. ముందస్తు నిర్ధారణ, నిరంతర సంరక్షణ వ్యాధి ముదరకుండా, సమస్యలు రాకుండా కీలకం.

"నివారణే చికిత్సకన్నా మేలు" (Prevention is better than cure) అనే మాట సంక్రమిక, అసంక్రమిక రెండు రకాల వ్యాధులకూ వర్తిస్తుంది. పాఠ్యాంశంలో సమాజ స్థాయి పారిశుద్ధ్య ప్రచారం, రోగ నిరోధక శక్తిలో తేడాలు, జెన్నర్ ప్రయోగ దశలు, టీకాల ప్రయోజనాలు అనే అంశాలు వివరంగా ఉన్నాయి.

• ఒడిశా కేస్ స్టడీ:
  1. ఒడిశాలోని భద్రక్ (Bhadrak) జిల్లాలో సమాజం నడిపిన పారిశుద్ధ్య ప్రచారం వల్ల ఎక్కువ మంది మరుగుదొడ్లు నిర్మించుకుని, వాడారు. బహిరంగ మల విసర్జన గణనీయంగా తగ్గింది
  2. పిల్లల ఆరోగ్యం మెరుగైంది
  3. విరేచనాలు, ఇన్‌ఫెక్షన్ల కేసులు తగ్గాయి.
• దీని నుండి నేర్చుకునేది: మంచి పారిశుద్ధ్యం వంటి సరళమైన చర్యలే సంక్రమిక వ్యాధుల వ్యాప్తిని బాగా తగ్గిస్తాయి.
• ఒకే వాతావరణంలో ఉన్నా కొందరు ఎక్కువగా జబ్బుపడతారు:
  1. కారణం శరీర రోగ నిరోధక శక్తిలో తేడాలు. వ్యాధులతో పోరాడే శరీర సహజ సామర్థ్యమే రోగ నిరోధక శక్తి (Immunity)
  2. దీనికి ప్రత్యేక రోగ నిరోధక వ్యవస్థ ఉంది.
• చిన్నతనంలో వేసే చుక్కలు, ఇంజెక్షన్లు: పోలియో, తట్టు, టెటనస్, హెపటైటిస్ వంటివి వైరస్‌లు, బ్యాక్టీరియా వల్ల వచ్చే తీవ్ర ఇన్‌ఫెక్షన్లను నివారించే టీకాలు.

ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్ – శాస్త్రీయ పద్ధతి దశలు (Think like a scientist)

• పరిశీలన (Observation):
  1. పాలు పితికే స్త్రీలకు (milkmaids) కౌపాక్స్ వచ్చినా మశూచి రాకపోవడాన్ని జెన్నర్ గమనించాడు
  2. రెండు వైరస్‌లు దగ్గరి సంబంధం ఉన్నవి కావడమే కారణమై ఉండవచ్చు.
• పరికల్పన (Hypothesis): కౌపాక్స్ పొక్కుల చీములోని పదార్థం మశూచి నుండి రక్షణ ఇస్తుంది.
• ప్రయోగం (Experimentation):
  1. కౌపాక్స్ ద్రవాన్ని ఒక బాలుడికి ఎక్కించాడు
  2. తర్వాత మశూచికి గురైనా ఆ బాలుడికి జబ్బు రాలేదు.
• ఫలితం (Result): కౌపాక్స్ ద్రవం ఎక్కించుకున్నవారు మశూచికి నిరోధకత పొందారు.
• అనువర్తనం (Application): సామూహిక టీకాలు చివరకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా మశూచిని నిర్మూలించాయి.
• మశూచి (smallpox) పొక్కులు వచ్చి లక్షలాది మందిని చంపిన ప్రాణాంతక వ్యాధి
• కౌపాక్స్ ఆవుల్లో కనిపించే తేలికపాటి వ్యాధి, మనుషులకూ సోకుతుంది.

టీకాల ప్రాధాన్యం

• టీకాలు పిల్లల నుండి వృద్ధుల వరకు అన్ని వయసుల వారిని కాపాడతాయి
• అనారోగ్యాలను, ఇన్‌ఫెక్షన్ల వ్యాప్తిని తగ్గిస్తాయి
• ఏటా లక్షలాది ప్రాణాలను కాపాడతాయి.
• టీకాలు నివారణకే (preventive), చికిత్సకు (curative) కావు. టీకాల భద్రతను శాస్త్రవేత్తలు, వైద్యులు జాగ్రత్తగా పరీక్షిస్తారు. టీకా వేసుకుంటే తనతో పాటు చుట్టూ ఉన్నవారికీ రక్షణ.
• పునరావృత ప్రతిస్పందన:
  1. శరీరం ఒక వ్యాధికారకాన్ని మొదటిసారి ఎదుర్కొన్నప్పుడు రోగ నిరోధక ప్రతిస్పందన సాధారణంగా తక్కువగా ఉంటుంది
  2. అదే వ్యాధికారకం మళ్ళీ వస్తే ప్రతిస్పందన చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. కారణం – రోగ నిరోధక వ్యవస్థ మొదటి కలయికను గుర్తుంచుకోవడం (పాఠ్యాంశం ప్రశ్నగా అడిగిన ఈ విషయానికి ఇది ప్రామాణిక సమాధానం).

పాఠ్యాంశం చివరి అభ్యాస ప్రశ్నల (Keep the curiosity alive) నుండి పరీక్షలకు ఉపయోగపడే వాస్తవాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

• వ్యాధుల వర్గీకరణ (అభ్యాసం):
  1. జలుబు-ఫ్లూ, టైఫాయిడ్, ఆటలమ్మ – సంక్రమిక
  2. మధుమేహం, ఆస్తమా – అసంక్రమిక. టైఫాయిడ్, ఆస్తమా, మధుమేహం, తట్టు నుండి అసంక్రమికాలు: ఆస్తమా, మధుమేహం.
• మలంతో కలుషితమైన తాగునీటి వ్యాధులు:
  1. హెపటైటిస్ A, కలరా, పోలియో (పోలియోమైలైటిస్) – కలుషిత నీటి ద్వారా వ్యాపిస్తాయి
  2. క్షయ, ఆటలమ్మ గాలి ద్వారా వ్యాపిస్తాయి. (పోలియో పాఠ్యాంశ పట్టికలో లేదు
  3. ప్రామాణిక వాస్తవం.)
• ఫ్లూ వ్యాప్తి సమయంలో జాగ్రత్తలు: అనారోగ్యంగా ఉన్నవారు ఇంట్లో విశ్రాంతి తీసుకోవడం, దగ్గు/తుమ్ము సమయంలో నోరు-ముక్కు కప్పుకోవడం, మాస్క్, సబ్బుతో చేతులు కడగడం, వ్యక్తిగత వస్తువులు పంచుకోకపోవడం, పరిసరాలు శుభ్రంగా ఉంచడం. లక్షణాలున్న సహవిద్యార్థిని కించపరచకుండా సహానుభూతితో వ్యవహరించాలి.
• మలేరియా ప్రాంత ప్రయాణం:
  1. దోమతెరలు, దోమల నివారణ ద్రావకాలు (repellents), పొడవు చేతుల దుస్తులు, దోమల పెంపకం నియంత్రణ
  2. ఆరోగ్య సూచనలు పట్టించుకోకపోతే వ్యాధి సోకే ముప్పు.
• పొగాకు:
  1. స్నేహితుల ఒత్తిడికి లొంగి పొగతాగడం హానికరం
  2. పొగాకు, మద్యం, మత్తు పదార్థాలకు "వద్దు" అనాలి. పొగాకు క్యాన్సర్ ముప్పును పెంచుతుంది (కమల్ రణదివే పరిశోధన). బడులు అవగాహన కల్పించి ఇలాంటి అలవాట్లను నివారించవచ్చు.
• "యాంటీబయాటిక్స్ అన్ని ఇన్‌ఫెక్షన్లను నయం చేస్తాయి" అనే మాట తప్పు:
  1. అవి బ్యాక్టీరియాపై మాత్రమే పనిచేస్తాయి
  2. వైరస్ (జలుబు, దగ్గు, ఫ్లూ), ప్రోటోజోవా వ్యాధులపై పనిచేయవు.
• ఆరోగ్య ప్రచార సందేశాలు: సమతుల్య ఆహారం, వ్యాయామం, పరిశుభ్రత, పారిశుద్ధ్యం, టీకాలు, సురక్షిత నీరు, దోమల నియంత్రణ, పొగాకు/మద్యం వద్దనడం.
• డెంగ్యూ గణాంకాల విశ్లేషణ (అభ్యాసం):
  1. X-అక్షంపై నెలలు, Y-అక్షంపై కేసుల సంఖ్యతో బార్ గ్రాఫ్ గీయాలి
  2. కేసులు ఎక్కువగా ఉన్న నెలల్లో నిల్వ నీరు, తేమ వల్ల దోమల పెంపకం పెరగడం కారణమవుతుంది
  3. సీజన్‌కు ముందే నిల్వ నీటిని తొలగించడం, దోమల పెంపకం నియంత్రణ వంటి చర్యలు తీసుకోవాలి.

పాఠ్యాంశం చివర "Discover, design and debate" భాగంలో భారతీయ ఆరోగ్య శాస్త్రవేత్తలు, మశూచి నిర్మూలన, CPR, పోషకాహార సమస్యలు, ఆరోగ్య కార్డు వంటి అంశాలను అన్వేషించమని సూచించారు.

• చదవమని సూచించిన భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు: సునీతి సోలమన్ (Suniti Solomon), అసీమా ఛటర్జీ (Asima Chatterjee), డా. యెల్లాప్రగడ సుబ్బారావు, డా. మేరీ పూనెన్ లూకోస్ (Mary Poonen Lukose).
• సునీతి సోలమన్ (ప్రామాణిక వాస్తవం): భారతదేశంలో తొలి HIV/ఎయిడ్స్ కేసులను 1986లో చెన్నైలో గుర్తించిన వైద్యురాలు.
• అసీమా ఛటర్జీ (ప్రామాణిక వాస్తవం): మొక్కల నుండి మందులపై పరిశోధన చేసిన రసాయన శాస్త్రవేత్త
• వింకా ఆల్కలాయిడ్ల పరిశోధన, మూర్ఛ, మలేరియా నిరోధక మందుల అభివృద్ధికి ప్రసిద్ధి.
• మేరీ పూనెన్ లూకోస్ (ప్రామాణిక వాస్తవం): ట్రావన్‌కోర్ (నేటి కేరళ)కు చెందిన ప్రముఖ వైద్యురాలు
• 1938లో ట్రావన్‌కోర్ తొలి మహిళా సర్జన్ జనరల్‌గా నియమితులయ్యారు (ప్రపంచంలో మొదటి అనే వాదన పూర్తిగా నిర్ధారణ కాలేదు).
• పాఠ్యాంశంలో ఇప్పటికే వివరించిన శాస్త్రవేత్తలు: కమల్ రణదివే (క్యాన్సర్), జెన్నర్ (మశూచి టీకా), ఫ్లెమింగ్ (పెన్సిలిన్), యెల్లాప్రగడ సుబ్బారావు (టెట్రాసైక్లిన్), మహారాజ్ కిషన్ భాన్ (రోటావైరస్ టీకా).
• చర్చా అంశం:
  1. మశూచి టీకా ద్వారా ఎలా నిర్మూలించబడింది, ఎందుకు పనిచేసింది
  2. ఇతరులను కాపాడటానికి అందరూ టీకా వేయించుకోవడం తప్పనిసరి కావాలా అనే చర్చ.
• CPR (Cardiopulmonary Resuscitation – కార్డియోపల్మనరీ రిససిటేషన్):
  1. పెద్దవారిలో శ్వాస ఆకస్మికంగా ఆగిపోయినప్పుడు ఇచ్చే అత్యవసర చికిత్స
  2. ప్రస్తుత మార్గదర్శకాల ప్రకారం సరైన క్రమాన్ని నేర్చుకోవాలి
  3. వైద్యుడు/నిపుణుడు బడిలో మాక్ డ్రిల్ ద్వారా ప్రదర్శించవచ్చు.
• పోషణ సమస్యలు:
  1. పోషకాహార లోపం (malnutrition), తక్కువ పోషణ (under-nutrition), అధిక పోషణ (over-nutrition) గురించి వైద్యుడితో చర్చించమని సూచించారు. ఆహారంలో ఒక పోషకం లోపిస్తే లోప వ్యాధులు (స్కర్వీ, రక్తహీనత, గాయిటర్) వస్తాయి
  2. అధిక పోషణ ఊబకాయానికి దారి తీయవచ్చు.
• ఆరోగ్య కార్డు (Health card): విద్యార్థులు తమ ఆరోగ్య వివరాలతో సొంత కార్డు తయారు చేసి చర్చించాలి.
• ఆలోచనాత్మక ప్రశ్నలు (Probe and Ponder):
  1. మశూచి, పోలియో అరుదైపోయినా మధుమేహం, గుండె జబ్బులు ఎందుకు పెరిగాయి – టీకాల వల్ల సంక్రమిక వ్యాధులు తగ్గడం, జీవనశైలి మార్పులు (ప్రాసెస్ ఆహారం, తక్కువ శ్రమ), ఆయుర్దాయం పెరగడం వల్ల NCDలు పెరుగుతున్నాయి
  2. ఒత్తిడి, ఆందోళన వంటి భావోద్వేగాలు కూడా ఆరోగ్యంపై ప్రభావం చూపుతాయి.

పాఠ్యాంశంలోని కార్యకలాపాలు (Activities 2.1–2.7), పట్టిక 2.2, పదావళి, సారాంశ వాక్యాలు ఇక్కడ ఒకచోట ఉన్నాయి.

• Activity 2.1:
  1. కొత్త ప్రదేశంలో స్నేహితులు లేక, ఒంటరితనం, ఎక్కువ ఫోన్ వాడకం వల్ల తలనొప్పి, బరువు తగ్గడం, నిద్రలేమి వచ్చాయి
  2. డాక్టర్ తెర సమయం తగ్గించి కౌన్సెలర్‌ను కలవమన్నారు.
• Activity 2.2: మంచి అలవాట్లు – శుభ్రత, సమతుల్య ఆహారం, వ్యాయామం, రోజూ విశ్రాంతి/ధ్యానం. చెడు అలవాట్లు – ఎక్కువ తెర సమయం, రోజూ ఫాస్ట్ ఫుడ్, ఆలస్యంగా నిద్ర, భోజనం (అల్పాహారం) మానేయడం.
• Activity 2.3:
  1. శుభ్రమైన ఆటస్థలం ఆరోగ్యకరం
  2. ఈగలు, దోమలతో మురికిగా ఉన్న చోట అనారోగ్యం ఎక్కువ.
• Activity 2.5 / పట్టిక 2.2 (అసంక్రమిక జీవనశైలి వ్యాధులు):
  1. ఊబకాయం, మధుమేహం, అధిక రక్తపోటు
  2. మధుమేహ లక్షణాలు – తరచూ మూత్రవిసర్జన, అధిక దాహం, బరువు తగ్గడం, అలసట, గాయాలు ఆలస్యంగా మానడం
  3. సూచించిన జీవనశైలి మార్పు – సమతుల్య ఆహారం, క్రమం తప్పని వ్యాయామం.
• Activity 2.7:
  1. అవివేక వాడకం వల్ల నిరోధకత
  2. వైద్యుడు చెప్పినప్పుడే, సరైన మోతాదు, సరైన వ్యవధికి వాడాలి.

పాఠ్యాంశ పదావళి (Keywords) AQI, వ్యాధికారకాలు (Pathogens), వాహకాలు (Vectors), లోప వ్యాధులు (Deficiency diseases), దీర్ఘకాలిక వ్యాధులు (Chronic diseases), పరాన్నజీవులు (Parasites), ఆర్జిత రోగ నిరోధకత (Acquired immunity), రోగ నిరోధక శక్తి (Immunity), యాంటీబయాటిక్స్ (Antibiotics), ప్రాథమిక పరిశుభ్రత (Basic hygiene).

పాఠ్యాంశ సారాంశం (Snapshots)

• సంతోషంగా ఉంటే చురుగ్గా, ఆరోగ్యంగా ఉంటాం
• మంచి ఆరోగ్యం మానసిక స్థితినీ మెరుగుపరుస్తుంది.
• అసంక్రమిక వ్యాధులు (మధుమేహం, గుండె జబ్బులు) జీవనశైలి, పర్యావరణ కారకాల వల్ల వస్తాయి
• ఆరోగ్య అలవాట్లు, వ్యాయామంతో తరచూ నివారించవచ్చు.
• సంక్రమిక వ్యాధులు బ్యాక్టీరియా, వైరస్, పురుగుల వంటి వ్యాధికారకాల వల్ల వస్తాయి.
• టీకాలు చనిపోయిన, బలహీన లేదా హానిచేయని క్రిమి భాగాలతో రోగ నిరోధక వ్యవస్థకు శిక్షణ ఇస్తాయి.
• వ్యాధుల నిర్వహణకు, నయం చేయడానికి నిర్ధారణ, చికిత్స ముఖ్యం.