భారతదేశంలో జాతీయవాదం (Nationalism in India)

భారతదేశంలో ఆధునిక జాతీయవాదం వలసవాద వ్యతిరేక ఉద్యమంతో విడదీయరాని సంబంధం కలిగి ఉంది. వలస పాలనలో అణచివేతకు గురవుతున్నామనే భావన వివిధ వర్గాలను ఒకే బంధంతో కలిపింది.

అయితే ప్రతి వర్గంపై వలసవాద ప్రభావం వేర్వేరుగా ఉండటంతో వారి స్వాతంత్ర్య భావనలూ వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. గాంధీజీ నాయకత్వంలోని కాంగ్రెస్ ఈ వర్గాలన్నింటినీ ఒకే ఉద్యమంలోకి తేవాలని ప్రయత్నించింది; కానీ ఐక్యత సంఘర్షణ లేకుండా ఏర్పడలేదు.

ఈ అధ్యాయం 1920ల నుంచి సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాలను వివరిస్తుంది.

• మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం కొత్త ఆర్థిక–రాజకీయ పరిస్థితిని సృష్టించింది
• రక్షణ ఖర్చు భారీగా పెరిగింది
• దాన్ని యుద్ధ రుణాలు, పెరిగిన పన్నులతో భరించారు.
• కస్టమ్స్ సుంకాలు పెంచారు
• ఆదాయపు పన్ను (Income tax) మొదటిసారి ప్రవేశపెట్టారు.
• 1913–1918 మధ్య ధరలు రెట్టింపయ్యాయి
• సామాన్యులకు తీవ్ర కష్టాలు వచ్చాయి.
• గ్రామాల నుంచి సైనికులను సమకూర్చాలని ఒత్తిడి చేశారు
• బలవంతపు నియామకం (Forced recruitment) గ్రామీణుల్లో ఆగ్రహం కలిగించింది.
• పంట నష్టాలు, వ్యాధి: 1918–19, 1920–21లలో అనేక ప్రాంతాల్లో పంటలు విఫలమై ఆహార కొరత ఏర్పడింది. దీనికి ఇన్‌ఫ్లుయెంజా మహమ్మారి తోడైంది.
• 1921 జనాభా లెక్కల ప్రకారం కరువులు, మహమ్మారితో 12–13 మిలియన్ల మంది మరణించారు.
• యుద్ధం ముగిశాక కష్టాలు తీరతాయని ప్రజలు ఆశించారు, కానీ అలా జరగలేదు. ఈ దశలో ఒక కొత్త నాయకుడు కొత్త పోరాట పద్ధతితో ముందుకు వచ్చారు – ఆయనే మహాత్మా గాంధీ.
• వివిధ వర్గాల అనుభవాలు: రైతులు, గిరిజనులు, కూలీలు, వ్యాపారులు, మధ్యతరగతి – ఒక్కొక్కరికి స్వరాజ్యం అంటే వేర్వేరు అర్థాలు. అందుకే కాంగ్రెస్ ఐక్యత తరచుగా విచ్ఛిన్నమైంది.

మహాత్మా గాంధీ 1915 జనవరిలో దక్షిణాఫ్రికా నుంచి భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. అక్కడ జాతి వివక్ష చట్టాలకు వ్యతిరేకంగా ఆయన కొత్త రకం సామూహిక ఉద్యమ పద్ధతిని విజయవంతంగా నడిపారు. ఆ పద్ధతికి సత్యాగ్రహం (Satyagraha) అని పేరు పెట్టారు.

దక్షిణాఫ్రికాలో 1913లో న్యూకాజిల్ నుంచి ట్రాన్స్‌వాల్ వరకు కార్మికుల కవాతుకు గాంధీజీ నాయకత్వం వహించారు; ఆయన అరెస్టయినా వేలాది కార్మికులు సత్యాగ్రహంలో చేరారు.

సత్యాగ్రహ భావన

• సత్యం యొక్క శక్తి, సత్యాన్ని అన్వేషించాల్సిన అవసరాన్ని ఇది నొక్కి చెబుతుంది.
• పోరాటం అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా, కారణం సత్యమైనదైతే భౌతిక బలప్రయోగం అవసరం లేదు.
• ప్రతీకారం కోరకుండా, దూకుడు లేకుండా సత్యాగ్రహి అహింసతో గెలవగలడు.
• అణచివేసేవారి మనస్సాక్షికి విజ్ఞప్తి చేయడం ద్వారా వారినీ సత్యాన్ని చూడమని ఒప్పించాలి
• హింసతో సత్యాన్ని బలవంతంగా అంగీకరింపజేయకూడదు.
• ఈ అహింసా ధర్మం భారతీయులందరినీ ఏకం చేయగలదని గాంధీజీ నమ్మారు.
• గాంధీజీ వివరణ (పుస్తకంలోని మూలం ఆధారంగా):
  1. సత్యాగ్రహం బలహీనుల ఆయుధం కాదు, బలవంతుల శక్తి
  2. అది నిష్క్రియ ప్రతిఘటన కాదు, తీవ్ర కార్యాచరణ
  3. సత్యాగ్రహంలో ఎవరిపైనా ద్వేషం ఉండదు
  4. అది "ఆత్మ శక్తి".

భారతదేశంలో తొలి సత్యాగ్రహాలు

• 1917 – చంపారన్ (బిహార్): దౌర్జన్యపూరిత తోటల వ్యవస్థకు (plantation system) వ్యతిరేకంగా రైతులను ప్రేరేపించడానికి గాంధీజీ వెళ్ళారు.
• 1917 – ఖేడా (గుజరాత్):
  1. పంట నష్టం, ప్లేగు వ్యాధి కారణంగా రైతులు శిస్తు చెల్లించలేకపోయారు. శిస్తు వసూళ్ళలో సడలింపు కోరుతూ సత్యాగ్రహం చేశారు. (పుస్తకంలో ఈ సంవత్సరం 1917గా ఉంది
  2. ఖేడా సత్యాగ్రహం 1918లో జరిగిందని సాధారణంగా చెబుతారు – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం.)
• 1918 – అహ్మదాబాద్: పత్తి మిల్లు కార్మికుల సత్యాగ్రహాన్ని ఆయన నిర్వహించారు.
• ఈ విజయాలతో ఉత్సాహం పొంది గాంధీజీ 1919లో జాతీయ స్థాయి సత్యాగ్రహానికి సిద్ధపడ్డారు.

1919లో గాంధీజీ ప్రతిపాదిత రౌలట్ చట్టానికి (1919) వ్యతిరేకంగా దేశవ్యాప్త సత్యాగ్రహం ప్రారంభించాలని నిర్ణయించారు. ఈ చట్టాన్ని భారతీయ సభ్యులందరూ ఏకగ్రీవంగా వ్యతిరేకించినా ఇంపీరియల్ శాసనమండలిలో హడావుడిగా ఆమోదింపజేశారు.

రౌలట్ చట్టం

• రాజకీయ కార్యకలాపాలను అణచివేయడానికి ప్రభుత్వానికి అపారమైన అధికారాలిచ్చింది.
• రాజకీయ ఖైదీలను విచారణ లేకుండా రెండేళ్ళ వరకు నిర్బంధించడానికి అనుమతించింది.
• అలాంటి అన్యాయ చట్టాలపై అహింసాయుత శాసనోల్లంఘన (civil disobedience) చేయాలని గాంధీజీ కోరారు
• అది 6 ఏప్రిల్న హర్తాళ్‌తో మొదలవ్వాలని నిర్ణయించారు. (ఈ చట్టం అసలు పేరు "అరాచక, విప్లవ నేరాల చట్టం" – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం.)

హర్తాళ్ తర్వాతి పరిణామాలు

• అనేక నగరాల్లో ర్యాలీలు జరిగాయి
• రైల్వే వర్క్‌షాపుల్లో కార్మికులు సమ్మె చేశారు
• దుకాణాలు మూతపడ్డాయి.
• రైల్వేలు, టెలిగ్రాఫ్ వంటి సమాచార వ్యవస్థలు అంతరాయమవుతాయనే భయంతో బ్రిటిష్ పాలకులు అణచివేతకు దిగారు.
• అమృత్‌సర్‌లో స్థానిక నాయకులను అరెస్టు చేశారు
• గాంధీజీ ఢిల్లీలోకి ప్రవేశించకుండా నిషేధించారు.
• 10 ఏప్రిల్: అమృత్‌సర్‌లో శాంతియుత ఊరేగింపుపై పోలీసులు కాల్పులు జరపడంతో బ్యాంకులు, పోస్టాఫీసులు, రైల్వే స్టేషన్లపై దాడులు జరిగాయి. మార్షల్ లా (martial law) విధించి జనరల్ డయ్యర్ ఆదేశాలు చేపట్టాడు.

జలియన్ వాలాబాగ్ (13 ఏప్రిల్ 1919)

• చుట్టూ గోడలున్న మైదానంలో పెద్ద జనసమూహం చేరింది: కొందరు ప్రభుత్వ అణచివేత చర్యలను నిరసించడానికి, మరికొందరు వార్షిక బైశాఖీ (Baisakhi) జాతరకు వచ్చారు. నగరం వెలుపలి గ్రామస్తులకు మార్షల్ లా గురించి తెలియదు.
• డయ్యర్ ఆ ప్రాంతంలోకి వచ్చి బయటకు వెళ్ళే దారులను మూసివేసి కాల్పులు జరిపాడు
• వందలాది మంది మరణించారు.
• సత్యాగ్రహుల్లో భయం, భీతి కలిగించి "నైతిక ప్రభావం (moral effect)" సృష్టించడమే తన లక్ష్యమని డయ్యర్ తర్వాత ప్రకటించాడు.
• ఉత్తర భారత పట్టణాల్లో సమ్మెలు, పోలీసులతో ఘర్షణలు, ప్రభుత్వ భవనాలపై దాడులు జరిగాయి. ప్రభుత్వం క్రూరంగా అణచివేసింది: సత్యాగ్రహులు ముక్కుతో నేల రుద్దాల్సి వచ్చింది, వీధుల్లో పాక్కుంటూ వెళ్ళాల్సి వచ్చింది (డయ్యర్ "క్రాలింగ్ ఆర్డర్స్"), అందరు సాహెబ్‌లకు సలామ్ చేయాల్సి వచ్చింది
• ప్రజలను కొరడాలతో కొట్టారు
• గుజ్రాన్‌వాలా (పంజాబ్, ఇప్పుడు పాకిస్తాన్) చుట్టూ గ్రామాలపై బాంబులు వేశారు.
• హింస పెరగడం చూసి గాంధీజీ ఉద్యమాన్ని ఉపసంహరించారు.
• రౌలట్ సత్యాగ్రహం విస్తృతమైనదైనా ఎక్కువగా నగరాలు, పట్టణాలకే పరిమితమైంది
• అందువల్ల మరింత విస్తృత ఉద్యమం అవసరమని గాంధీజీ భావించారు. (మృతుల సంఖ్య: ప్రభుత్వ అంచనా 379, భారతీయ అంచనాలు ఎక్కువ – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం.)

రౌలట్ సత్యాగ్రహం తర్వాత గాంధీజీ మరింత విస్తృత ఉద్యమం ప్రారంభించాలనుకున్నారు. హిందువులు–ముస్లింలను దగ్గర చేయకుండా అది సాధ్యం కాదని ఆయన దృఢంగా భావించారు. దీనికి ఒక మార్గంగా ఖిలాఫత్ సమస్యను చేపట్టారు.

ఖిలాఫత్ సమస్య

• మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ఒట్టోమన్ టర్కీ ఓటమితో ముగిసింది. ఇస్లామిక్ ప్రపంచ ఆధ్యాత్మిక అధిపతి అయిన ఒట్టోమన్ చక్రవర్తి (ఖలీఫా)పై కఠిన శాంతి ఒప్పందం విధిస్తారనే పుకార్లు వ్యాపించాయి.
• ఖలీఫా లౌకిక అధికారాలను కాపాడటానికి 1919 మార్చిలో బొంబాయిలో ఖిలాఫత్ కమిటీ ఏర్పడింది.
• సోదరులు మహమ్మద్ అలీ, షౌకత్ అలీ వంటి యువ ముస్లిం నాయకులు ఉమ్మడి సామూహిక చర్యపై గాంధీజీతో చర్చలు జరిపారు.
• ముస్లింలను ఒకే జాతీయ ఉద్యమ ఛత్రం కిందకు తెచ్చే అవకాశంగా గాంధీజీ దీనిని చూశారు.
• 1920 సెప్టెంబర్‌లో కలకత్తా కాంగ్రెస్ సమావేశంలో ఖిలాఫత్‌కు మద్దతుగా, స్వరాజ్యం కోసం సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం ప్రారంభించాల్సిన అవసరాన్ని ఇతర నాయకులకు ఆయన నచ్చజెప్పారు.

సహాయ నిరాకరణ ఎందుకు?

• హింద్ స్వరాజ్ (1909) పుస్తకంలో గాంధీజీ ఇలా ప్రకటించారు: భారతీయుల సహకారంతోనే భారత్‌లో బ్రిటిష్ పాలన ఏర్పడింది, ఆ సహకారంతోనే నిలిచింది. భారతీయులు సహకరించకపోతే ఏడాదిలోనే బ్రిటిష్ పాలన కూలిపోతుంది, స్వరాజ్యం వస్తుంది.
• ఉద్యమం దశలవారీగా సాగాలని ఆయన ప్రతిపాదించారు (చిత్రం చూడండి):
  1. మొదట ప్రభుత్వం ఇచ్చిన బిరుదులను త్యజించడం.
  2. తర్వాత సివిల్ సర్వీసులు, సైన్యం, పోలీసు, కోర్టులు, శాసనమండళ్ళు, పాఠశాలలు, విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించడం (Boycott – వ్యక్తులతో లేదా కార్యక్రమాలతో సంబంధం తెంచుకోవడం, వస్తువులు కొనకపోవడం).
  3. ప్రభుత్వం అణచివేతకు దిగితే సంపూర్ణ శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం ప్రారంభించడం.
• 1920 వేసవిలో గాంధీజీ, షౌకత్ అలీ విస్తృతంగా పర్యటించి ప్రజల మద్దతు కూడగట్టారు.

కాంగ్రెస్‌లో భిన్నాభిప్రాయాలు

• 1920 నవంబర్‌లో జరగాల్సిన శాసనమండలి ఎన్నికలను బహిష్కరించడానికి చాలా మంది నాయకులు ఇష్టపడలేదు
• ఉద్యమం హింసకు దారితీస్తుందనీ భయపడ్డారు.
• సెప్టెంబర్–డిసెంబర్ మధ్య కాంగ్రెస్‌లో తీవ్ర వాగ్వాదం జరిగింది.
• చివరకు 1920 డిసెంబర్‌లో నాగపూర్ సమావేశంలో రాజీ కుదిరి సహాయ నిరాకరణ కార్యక్రమం ఆమోదించారు.

సహాయ నిరాకరణ–ఖిలాఫత్ ఉద్యమం 1921 జనవరిలో ప్రారంభమైంది. వివిధ సామాజిక వర్గాలు అందులో పాల్గొన్నాయి; అందరూ స్వరాజ్యం పిలుపుకు స్పందించినా, ఆ పదానికి అందరికీ వేర్వేరు అర్థాలు ఉన్నాయి.

నగరాల్లో మధ్యతరగతి భాగస్వామ్యం

• వేలాది విద్యార్థులు ప్రభుత్వ నియంత్రిత పాఠశాలలు, కళాశాలలు వదిలేశారు.
• ప్రధానోపాధ్యాయులు, ఉపాధ్యాయులు రాజీనామా చేశారు
• న్యాయవాదులు వృత్తిని విడిచిపెట్టారు.
• మద్రాసు మినహా చాలా ప్రావిన్సుల్లో శాసనమండలి ఎన్నికలను బహిష్కరించారు. మద్రాసులో బ్రాహ్మణేతరుల పార్టీ అయిన జస్టిస్ పార్టీ మండలిలో ప్రవేశించడం అధికారం పొందడానికి ఒక మార్గంగా భావించింది – సాధారణంగా అధికారం బ్రాహ్మణులకే అందుబాటులో ఉండేది.

ఆర్థిక రంగంలో ప్రభావం (మరింత నాటకీయం)

• విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించారు
• మద్యం దుకాణాల ముందు పికెటింగ్ (picketing – దుకాణం, ఫ్యాక్టరీ, కార్యాలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద అడ్డుకుని నిరసన తెలపడం) జరిగింది
• విదేశీ వస్త్రాలను భారీ భోగిమంటల్లో కాల్చారు.
• 1921–1922 మధ్య విదేశీ వస్త్రాల దిగుమతి సగానికి తగ్గింది: విలువ రూ.102 కోట్ల నుంచి రూ.57 కోట్లకు.
• అనేక చోట్ల వ్యాపారులు విదేశీ వస్తువుల వ్యాపారం చేయడానికి లేదా విదేశీ వాణిజ్యానికి పెట్టుబడి పెట్టడానికి నిరాకరించారు.
• ప్రజలు దిగుమతి వస్త్రాలు వదిలి భారతీయ వస్త్రాలే ధరించడంతో భారతీయ వస్త్ర మిల్లులు, చేనేత ఉత్పత్తి పెరిగింది.

పట్టణ ఉద్యమం మందగించడానికి కారణాలు

• ఖాదీ వస్త్రం యంత్రంతో తయారయ్యే మిల్లు వస్త్రం కంటే తరచూ ఖరీదైనది
• పేదలు కొనలేకపోయారు, కాబట్టి మిల్లు వస్త్రాన్ని ఎక్కువకాలం బహిష్కరించలేకపోయారు.
• బ్రిటిష్ సంస్థల బహిష్కరణ సఫలం కావాలంటే వాటి స్థానంలో భారతీయ సంస్థలు ఏర్పడాలి
• అవి నెమ్మదిగా వచ్చాయి.
• ఫలితంగా విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు తిరిగి ప్రభుత్వ పాఠశాలలకు చేరారు
• న్యాయవాదులు ప్రభుత్వ కోర్టులకు తిరిగి వెళ్ళారు.

పట్టణాల నుంచి సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం గ్రామీణ ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. యుద్ధానంతరం దేశంలో వేర్వేరు చోట్ల నడుస్తున్న రైతులు, గిరిజనుల పోరాటాలను అది తనలోకి తీసుకుంది.

అవధ్ రైతు ఉద్యమం (ఉత్తరప్రదేశ్)

• నాయకుడు బాబా రామచంద్ర – గతంలో ఫిజీకి ఒప్పంద కూలీగా (indentured labourer) వెళ్ళిన సన్యాసి.
• ఉద్యమం తాలూకాదార్లు, భూస్వాములకు వ్యతిరేకం: వారు రైతుల నుంచి విపరీతంగా అధిక కౌలు, అనేక ఇతర పన్నులు (సెస్సులు) వసూలు చేసేవారు.
• రైతులు బేగార్ (begar – ఎలాంటి చెల్లింపు లేకుండా గ్రామస్తులు బలవంతంగా చేసే వెట్టిచాకిరి) చేయాల్సి వచ్చేది
• కౌలుదారులకు భూమిపై భద్రత లేదు – తరచూ తొలగించేవారు, కాబట్టి ఆ భూమిపై హక్కు పొందలేకపోయారు.
• డిమాండ్లు: శిస్తు తగ్గింపు, బేగార్ రద్దు, అణచివేసే భూస్వాముల సామాజిక బహిష్కరణ. అనేక చోట్ల పంచాయతీలు "నాయి–ధోబీ బంద్"లు నిర్వహించి భూస్వాములకు మంగలి, చాకలి సేవలు కూడా అందకుండా చేశాయి.
• 1920 జూన్లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అవధ్ గ్రామాల్లో తిరిగి రైతుల సమస్యలను తెలుసుకున్నారు. అక్టోబర్‌లో నెహ్రూ, బాబా రామచంద్ర ఇతరుల నేతృత్వంలో ఔద్ కిసాన్ సభ ఏర్పడింది
• నెలలోపే చుట్టుపక్కల గ్రామాల్లో 300కు పైగా శాఖలు ఏర్పడ్డాయి.
• మరుసటి ఏడాది సహాయ నిరాకరణ మొదలైనప్పుడు, అవధ్ రైతు పోరాటాన్ని విస్తృత ఉద్యమంలో కలపాలని కాంగ్రెస్ ప్రయత్నించింది. కానీ రైతు ఉద్యమం కాంగ్రెస్ నాయకత్వానికి నచ్చని రూపాల్లో సాగింది: 1921లో తాలూకాదార్లు, వ్యాపారుల ఇళ్ళపై దాడులు జరిగాయి, బజార్లు దోచుకున్నారు, ధాన్యం నిల్వలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
• గాంధీజీ పన్నులు చెల్లించవద్దన్నారని, భూమిని పేదలకు పంచాలన్నారని స్థానిక నాయకులు రైతులకు చెప్పిన సందర్భాలూ ఉన్నాయి
• అన్ని చర్యలకూ మహాత్ముని పేరు ఉపయోగించారు.

రాయ్‌బరేలీ కాల్పులు (6 జనవరి 1921)

• ఐక్య రాష్ట్రాల్లో (United Provinces) రాయ్‌బరేలీ దగ్గర రైతులపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. కాల్పుల స్థలానికి వెళ్ళాలనుకున్న నెహ్రూను పోలీసులు అడ్డుకున్నారు. అక్కడ చేరిన రైతులకు నెహ్రూ అహింస గురించి చెప్పగా వారు శాంతియుతంగా వెళ్ళిపోయారు.

బార్డోలీ సత్యాగ్రహం (1928)

• గుజరాత్‌లోని బార్డోలీ తాలూకాలో భూమిశిస్తు పెంపునకు వ్యతిరేకంగా వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ రైతు ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. ఇది విజయవంతమైంది
• దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో సానుభూతి పొందింది.

గిరిజన రైతులు గాంధీజీ సందేశాన్ని, స్వరాజ్య భావనను మరో రకంగా అర్థం చేసుకున్నారు. కాంగ్రెస్ కార్యక్రమం ఈ ఉద్యమాల దృక్పథాలను నిర్వచించలేదు; వారు స్వరాజ్యాన్ని తమ కష్టాలన్నీ తీరే కాలంగా ఊహించారు.

ఆంధ్ర ప్రాంతం – గూడెం కొండల తిరుగుబాటు

• 1920ల ఆరంభంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని గూడెం కొండల్లో ఉగ్ర గెరిల్లా ఉద్యమం వ్యాపించింది
• కాంగ్రెస్ ఆమోదించలేని పోరాట రూపం ఇది.
• కారణాలు: వలస ప్రభుత్వం పెద్ద అటవీ ప్రాంతాలను మూసివేసింది – పశువులు మేపడానికి, కట్టెలు, పండ్లు సేకరించడానికి ప్రజలను అడవుల్లోకి రానివ్వలేదు. వారి జీవనోపాధి దెబ్బతినడమే కాక, సాంప్రదాయ హక్కులు కాలరాస్తున్నారని భావించారు. రోడ్ల నిర్మాణానికి బేగార్ చేయమని బలవంతం చేయడంతో కొండ ప్రజలు తిరుగుబాటు చేశారు.
• నాయకుడు అల్లూరి సీతారామరాజు: తనకు ప్రత్యేక శక్తులున్నాయని చెప్పేవారు – జ్యోతిష్య అంచనాలు చెప్పగలరు, ప్రజలను నయం చేయగలరు, తూటాల నుంచీ బ్రతకగలరు. తిరుగుబాటుదారులు ఆయనను దేవుని అవతారంగా ప్రకటించారు.
• ఆయన గాంధీజీ గొప్పతనాన్ని ప్రస్తావించారు
• సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం తనకు స్ఫూర్తి అన్నారు
• ప్రజలను ఖాదీ ధరించమని, మద్యం మానమని ప్రోత్సహించారు. కానీ భారత్ అహింసతో కాదు, బలప్రయోగంతోనే స్వతంత్రమవుతుందని వాదించారు.
• గూడెం తిరుగుబాటుదారులు పోలీసు స్టేషన్లపై దాడి చేశారు, బ్రిటిష్ అధికారులను చంపడానికి ప్రయత్నించారు, స్వరాజ్యం కోసం గెరిల్లా యుద్ధం చేశారు.
• రాజు పట్టుబడి 1924లో ఉరితీశారు (కాలరేఖలో "మే 1924 – రెండేళ్ళ సాయుధ గిరిజన పోరాటం ముగింపు"గా ఉంది)
• కాలక్రమంలో జానపద వీరుడయ్యారు. (ఇది "రంపా తిరుగుబాటు (1922–24)"గా ప్రసిద్ధం – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం.)

అస్సాం తోట కూలీలు

• వారికి స్వాతంత్ర్యం అంటే తమను బంధించి ఉంచిన తోటల పరిధి నుంచి స్వేచ్ఛగా లోపలికి–బయటకు వెళ్ళే హక్కు
• తాము వచ్చిన గ్రామంతో సంబంధం నిలుపుకోవడం.
• 1859 అంతర్గత వలస చట్టం (Inland Emigration Act) ప్రకారం తోట కూలీలు అనుమతి లేకుండా టీ తోటలను వదిలి వెళ్ళకూడదు
• అనుమతి అరుదుగా ఇచ్చేవారు.
• సహాయ నిరాకరణ గురించి విని వేలాది కూలీలు అధికారులను ధిక్కరించి తోటలు వదిలి ఇంటికి బయలుదేరారు. "గాంధీ రాజ్" వస్తోందని, అందరికీ సొంత గ్రామాల్లో భూమి ఇస్తారని నమ్మారు.
• రైల్వే, స్టీమర్ సమ్మె కారణంగా దారిలో చిక్కుకుపోయారు
• గమ్యం చేరకముందే పోలీసులకు పట్టుబడి దారుణంగా కొట్టబడ్డారు.

విస్తృత అర్థం

• వారు గాంధీజీ పేరు జపిస్తూ "స్వతంత్ర భారత్" నినాదాలిచ్చినప్పుడు, తమ స్థానిక పరిధిని దాటిన అఖిల భారత ఉద్యమంతో భావోద్వేగ సంబంధం ఏర్పరచుకున్నారు.

1922 ఫిబ్రవరిలో గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని ఉపసంహరించారు. ఉద్యమం అనేక చోట్ల హింసాత్మకంగా మారుతోందని, భారీ పోరాటాలకు సిద్ధపడే ముందు సత్యాగ్రహులకు సరైన శిక్షణ అవసరమని ఆయన భావించారు.

గోరఖ్‌పూర్ జిల్లా చౌరీచౌరాలో బజారులో శాంతియుత ప్రదర్శన పోలీసులతో హింసాత్మక ఘర్షణగా మారింది; ఆ వార్త విని గాంధీజీ ఉద్యమాన్ని నిలిపివేశారు. (ఘటన తేదీ 4 ఫిబ్రవరి 1922 – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం.)

కాంగ్రెస్‌లో చీలిక ధోరణులు

• కొందరు నాయకులు ప్రజా పోరాటాలతో అలసిపోయి, 1919 భారత ప్రభుత్వ చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన ప్రావిన్షియల్ మండళ్ళ ఎన్నికల్లో పాల్గొనాలనుకున్నారు. మండళ్ళలో బ్రిటిష్ విధానాలను వ్యతిరేకించవచ్చు, సంస్కరణలకు వాదించవచ్చు, అవి నిజంగా ప్రజాస్వామ్యబద్ధం కావని చూపవచ్చు అని వారి వాదన.
• సి.ఆర్. దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూ మండల రాజకీయాలకు తిరిగి వెళ్ళాలని కాంగ్రెస్ లోపల స్వరాజ్ పార్టీ ఏర్పరిచారు.
• యువ నాయకులు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, సుభాష్ చంద్రబోస్ మరింత తీవ్రమైన సామూహిక ఉద్యమం, సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కోరారు.

1920ల చివర రెండు కారకాలు

• ప్రపంచ ఆర్థిక మాంద్యం: వ్యవసాయ ధరలు 1926 నుంచి పడిపోవడం మొదలై 1930 తర్వాత కుప్పకూలాయి. ఎగుమతులు తగ్గి రైతులు పంటలు అమ్మలేక శిస్తు చెల్లించలేకపోయారు. 1930 నాటికి గ్రామాల్లో అశాంతి నెలకొంది.
• సైమన్ కమిషన్:
  1. బ్రిటన్‌లోని కొత్త టోరీ ప్రభుత్వం సర్ జాన్ సైమన్ నేతృత్వంలో చట్టబద్ధ కమిషన్ నియమించింది. భారత రాజ్యాంగ వ్యవస్థ పనితీరును పరిశీలించి మార్పులు సూచించడమే దాని పని
  2. సమస్య ఏమిటంటే దానిలో ఒక్క భారతీయ సభ్యుడూ లేడు – అందరూ బ్రిటిష్ వారే.
• 1928లో కమిషన్ భారత్‌కు వచ్చినప్పుడు "సైమన్ గో బ్యాక్" నినాదంతో స్వాగతం పలికారు
• కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్‌తో సహా అన్ని పార్టీలు నిరసనల్లో పాల్గొన్నాయి.
• శాంతియుత ప్రదర్శనలో బ్రిటిష్ పోలీసుల దాడికి గురైన లాలా లజపతిరాయ్ గాయాల కారణంగా మరణించారు.
• వైస్రాయ్ లార్డ్ ఇర్విన్ 1929 అక్టోబర్‌లో ఎప్పుడో అనిర్దిష్ట భవిష్యత్తులో "డొమినియన్ హోదా" ఇస్తామనే అస్పష్ట ప్రతిపాదన, భవిష్యత్ రాజ్యాంగంపై చర్చకు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం ప్రకటించారు. కాంగ్రెస్ నేతలకు ఇది సంతృప్తి ఇవ్వలేదు.

లాహోర్ కాంగ్రెస్ (డిసెంబర్ 1929)

• నెహ్రూ, బోస్ నేతృత్వంలోని అతివాదులు గట్టిగా పట్టుబట్టగా, రాజ్యాంగబద్ధ వ్యవస్థ కోరే మితవాదుల ప్రభావం తగ్గింది.
• జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షతన లాహోర్ కాంగ్రెస్ "పూర్ణ స్వరాజ్" (సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం) డిమాండ్‌ను అధికారికంగా ఆమోదించింది.
• 26 జనవరి 1930ని స్వాతంత్ర్య దినంగా జరుపుకుని, పూర్తి స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడతామని ప్రజలు ప్రతిజ్ఞ చేయాలని ప్రకటించారు. కానీ ఈ వేడుకలు పెద్దగా దృష్టిని ఆకర్షించలేదు. కాబట్టి స్వాతంత్ర్యమనే నైరూప్య భావనను రోజువారీ సమస్యలతో ముడిపెట్టే మార్గాన్ని గాంధీజీ వెతకాల్సి వచ్చింది.
• ప్రతిజ్ఞలో:
  1. స్వేచ్ఛ, శ్రమ ఫలాలు అనుభవించే హక్కు భారతీయులకు ఉంది
  2. ప్రభుత్వం ఆ హక్కులను హరిస్తే దాన్ని మార్చే లేదా రద్దు చేసే హక్కు ప్రజలకు ఉంది
  3. బ్రిటిష్ పాలన భారత్‌ను ఆర్థిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక, ఆధ్యాత్మిక రంగాల్లో నాశనం చేసింది కాబట్టి బ్రిటిష్ బంధం తెంచుకోవాలి.

ఉప్పును గాంధీజీ దేశాన్ని ఏకం చేసే శక్తివంతమైన చిహ్నంగా చూశారు. 1930 జనవరి 31న వైస్రాయ్ ఇర్విన్‌కు పదకొండు డిమాండ్ల లేఖ పంపారు.

పదకొండు డిమాండ్లు, ఉప్పు పన్ను

• కొన్ని డిమాండ్లు అందరికీ సంబంధించినవి
• మరికొన్ని పారిశ్రామికవేత్తల నుంచి రైతుల వరకు వేర్వేరు వర్గాల ప్రత్యేక డిమాండ్లు. భారతీయ సమాజంలోని అన్ని వర్గాలూ తమను తాము గుర్తించుకొని ఐక్య ఉద్యమంగా కలవడమే ఉద్దేశం.
• అన్నింటికంటే ఉత్తేజకరమైనది ఉప్పు పన్ను రద్దు డిమాండ్: ధనికులు, పేదలు ఇద్దరూ ఉపయోగించే అతి ముఖ్యమైన ఆహార పదార్థం ఉప్పు. ఉప్పుపై పన్ను, ఉత్పత్తిపై ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యం బ్రిటిష్ పాలన యొక్క అత్యంత అణచివేత ముఖాన్ని చూపుతున్నాయని గాంధీజీ ప్రకటించారు.
• లేఖ ఒక విధంగా అల్టిమేటమ్: 11 మార్చి నాటికి డిమాండ్లు తీరకపోతే కాంగ్రెస్ శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం మొదలుపెడుతుంది. ఇర్విన్ చర్చలకు సిద్ధపడలేదు.

దండి యాత్ర

• గాంధీజీ 78 మంది నమ్మకమైన వాలంటీర్లతో ఉప్పు యాత్ర ప్రారంభించారు.
• సబర్మతి ఆశ్రమం నుంచి గుజరాత్ తీర పట్టణం దండి వరకు 240 మైళ్ళకు పైగా దూరం
• 24 రోజులు, రోజుకు సుమారు 10 మైళ్ళు నడిచారు. (యాత్ర 12 మార్చి 1930న మొదలైంది – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం.)
• ఆగిన చోటల్లా వేలాది మంది వచ్చి విన్నారు
• స్వరాజ్యం అంటే ఏమిటో వివరించి, బ్రిటిష్ వారిని శాంతియుతంగా ధిక్కరించమన్నారు.
• 6 ఏప్రిల్న దండి చేరి, సముద్రపు నీటిని మరిగించి ఉప్పు తయారుచేసి సంకేతాత్మకంగా చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు – ఇదే శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం(Civil Disobedience Movement) ఆరంభం.

సహాయ నిరాకరణతో తేడా

• ప్రజలు బ్రిటిష్ వారితో సహకరించకపోవడమే కాక (1921–22లో లాగా), వలస చట్టాలను ఉల్లంఘించాలని ఈసారి కోరారు.

ఉద్యమ విస్తరణ

• దేశంలో వేలాది మంది ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు, ఉప్పు తయారుచేశారు, ప్రభుత్వ ఉప్పు కర్మాగారాల ముందు ప్రదర్శనలిచ్చారు.
• విదేశీ వస్త్రాలను బహిష్కరించారు
• మద్యం దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్ జరిగింది.
• రైతులు శిస్తు, చౌకీదారీ పన్నులు చెల్లించడానికి నిరాకరించారు
• గ్రామ అధికారులు రాజీనామా చేశారు
• అనేక చోట్ల అటవీ ప్రజలు అటవీ చట్టాలను ఉల్లంఘించి రిజర్వు అడవుల్లో కట్టెలు సేకరించి పశువులు మేపారు.

ప్రభుత్వ అణచివేత

• కాంగ్రెస్ నేతలను ఒక్కొక్కరినీ అరెస్టు చేయడంతో అనేక చోట్ల హింసాత్మక ఘర్షణలు జరిగాయి.
• 1930 ఏప్రిల్లో అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ (గాంధీజీ నిష్ఠావంతుడైన శిష్యుడు) అరెస్టయ్యాక పెషావర్‌లో కోపోద్రిక్త ప్రజలు సాయుధ వాహనాలు, పోలీసు కాల్పులను ఎదుర్కొన్నారు
• చాలా మంది మరణించారు.
• ఒక నెల తర్వాత గాంధీజీ అరెస్టయ్యాక షోలాపూర్ పారిశ్రామిక కార్మికులు పోలీసు ఠాణాలు, మున్సిపల్ భవనాలు, న్యాయస్థానాలు, రైల్వే స్టేషన్లపై దాడి చేశారు – బ్రిటిష్ పాలనకు చిహ్నాలైనవి.
• దాదాపు 1,00,000 మందిని అరెస్టు చేశారు
• మహిళలు, పిల్లలనూ కొట్టారు.

గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందం, తదుపరి దశ

• 5 మార్చి 1931న గాంధీజీ ఇర్విన్‌తో ఒప్పందం చేసుకుని ఉద్యమాన్ని నిలిపివేశారు. లండన్ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో పాల్గొనడానికి అంగీకరించారు (మొదటి సమావేశాన్ని కాంగ్రెస్ బహిష్కరించింది)
• రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేయడానికి ప్రభుత్వం ఒప్పుకుంది.
• 1931 డిసెంబర్లో గాంధీజీ లండన్ వెళ్ళారు
• చర్చలు విఫలమై నిరాశతో తిరిగివచ్చారు. భారత్‌లో గఫార్ ఖాన్, నెహ్రూ జైల్లో ఉన్నారు
• కాంగ్రెస్ చట్టవిరుద్ధమైందిగా ప్రకటించబడింది
• సమావేశాలు, ప్రదర్శనలు, బహిష్కరణలను నిరోధించే చర్యలు అమలయ్యాయి.
• గాంధీజీ తీవ్ర సంశయంతో 1932లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని తిరిగి ప్రారంభించారు. ఏడాదికి పైగా సాగి 1934 నాటికి ఊపు కోల్పోయింది.

అనేకమంది జాతీయవాదులు అహింసా మార్గంతో బ్రిటిష్ వారిపై పోరాటం గెలవలేమని భావించారు. ఇది పాఠ్యపుస్తకంలోని "Box 1"లో వివరించిన అంశం.

హిందుస్థాన్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లికన్ ఆర్మీ (HSRA)

• 1928లో ఢిల్లీలోని ఫిరోజ్‌షా కోట్లా మైదానంలో జరిగిన సమావేశంలో హిందుస్థాన్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లికన్ ఆర్మీ (HSRA) స్థాపించారు.
• దాని నాయకుల్లో భగత్ సింగ్, జతిన్ దాస్, అజయ్ ఘోష్ ఉన్నారు.
• దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో నాటకీయ చర్యల ద్వారా బ్రిటిష్ అధికార చిహ్నాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు.
• 1929 ఏప్రిల్లో భగత్ సింగ్, బటుకేశ్వర్ దత్తా శాసనసభ (Legislative Assembly)లో బాంబు విసిరారు.
• అదే సంవత్సరం లార్డ్ ఇర్విన్ ప్రయాణిస్తున్న రైలును పేల్చే ప్రయత్నం జరిగింది.

భగత్ సింగ్

• విచారణ జరిపి ఉరితీసినప్పుడు ఆయన వయస్సు 23 ఏళ్ళు.
• విచారణ సమయంలో "బాంబు, పిస్టల్ సంస్కృతిని" కీర్తించడం తన ఉద్దేశం కాదని, సమాజంలో విప్లవం కావాలని చెప్పారు.
• ఆయన ప్రకటనలో ముఖ్యాంశాలు:
  1. విప్లవం మానవజాతి విడదీయరాని హక్కు
  2. స్వేచ్ఛ అందరి జన్మహక్కు
  3. శ్రామికుడే సమాజాన్ని నిలిపే నిజమైన ఆధారం
  4. ఈ గొప్ప కార్యానికి ఎంత త్యాగమైనా తక్కువే – "ఈ విప్లవ బలిపీఠానికి మా యౌవనాన్ని ధూపంగా అర్పించాం"
  5. చివరి నినాదం "ఇంక్విలాబ్ జిందాబాద్!".

శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో వివిధ సామాజిక వర్గాలు ఎందుకు పాల్గొన్నాయో, వారికి స్వరాజ్యం అంటే ఏమిటో ఈ అంశం వివరిస్తుంది.

ధనిక రైతులు

• గుజరాత్‌లోని పటీదార్లు, ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని జాట్లు వంటి ధనిక రైతు వర్గాలు చురుగ్గా పాల్గొన్నాయి.
• వీరు వాణిజ్య పంటలు పండించేవారు కాబట్టి వాణిజ్య మాంద్యం, ధరల పతనంతో తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నారు. నగదు ఆదాయం కనుమరుగై ప్రభుత్వ శిస్తు డిమాండ్ చెల్లించలేకపోయారు
• శిస్తు తగ్గించడానికి ప్రభుత్వం నిరాకరించడంతో ఆగ్రహం వ్యాపించింది.
• వారు ఉద్యమానికి ఉత్సాహంగా మద్దతిచ్చారు
• తమ సముదాయాలను సంఘటితం చేసి, బహిష్కరణ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడానికి ఇష్టపడని వారిని కొన్నిసార్లు బలవంతం చేశారు. వారికి స్వరాజ్యం అంటే అధిక శిస్తుకు వ్యతిరేక పోరాటం.
• 1931లో శిస్తు రేట్ల సవరణ లేకుండా ఉద్యమం ఆపేయడంతో తీవ్ర నిరాశ చెందారు
• 1932లో ఉద్యమం పునఃప్రారంభమైనప్పుడు చాలా మంది పాల్గొనలేదు.

పేద రైతులు

• వీరిలో చాలా మంది భూస్వాముల నుంచి భూమి కౌలుకు తీసుకున్న చిన్న కౌలుదారులు. మాంద్యం కొనసాగడంతో నగదు ఆదాయం తగ్గి కౌలు చెల్లించలేకపోయారు
• చెల్లించని కౌలును భూస్వామి మాఫీ చేయాలని కోరారు.
• సోషలిస్టులు, కమ్యూనిస్టులు నడిపిన వివిధ తీవ్ర ఉద్యమాల్లో చేరారు.
• ధనిక రైతులు, భూస్వాములను ఇబ్బందిపెట్టే అంశాలను లేవనెత్తడానికి కాంగ్రెస్ భయపడి చాలా చోట్ల "కౌలు చెల్లించవద్దు (no rent)" ఉద్యమాలకు మద్దతివ్వలేదు. అందువల్ల పేద రైతులకు–కాంగ్రెస్‌కు మధ్య సంబంధం అనిశ్చితంగా ఉండిపోయింది.

వ్యాపార వర్గాలు

• మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో భారత వర్తకులు, పారిశ్రామికవేత్తలు భారీ లాభాలు సంపాదించి శక్తివంతులయ్యారు. వ్యాపార విస్తరణ కోరుతూ వ్యాపార కార్యకలాపాలను పరిమితం చేసే వలస విధానాలను వారు వ్యతిరేకించారు.
• కోరినవి: విదేశీ వస్తువుల దిగుమతులపై రక్షణ, దిగుమతులను నిరుత్సాహపరిచే రూపాయి–స్టెర్లింగ్ మారకం రేటు.
• వ్యాపార ప్రయోజనాలను సంఘటితం చేయడానికి 1920లో ఇండియన్ ఇండస్ట్రియల్ అండ్ కమర్షియల్ కాంగ్రెస్, 1927లో ఫెడరేషన్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఛాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ అండ్ ఇండస్ట్రీస్ (FICCI) స్థాపించారు. నాయకులు: పురుషోత్తమదాస్ ఠాకూర్‌దాస్, జి.డి. బిర్లా.
• వారు ఉద్యమం మొదలైనప్పుడు మద్దతిచ్చారు – ఆర్థిక సహాయం చేశారు, దిగుమతి వస్తువులు కొనడానికి/అమ్మడానికి నిరాకరించారు. వారికి స్వరాజ్యం అంటే వ్యాపారంపై వలస ఆంక్షలు లేకుండా వాణిజ్యం, పరిశ్రమలు స్వేచ్ఛగా వర్ధిల్లే కాలం.
• రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం విఫలమయ్యాక వ్యాపార వర్గాల ఉత్సాహం తగ్గింది: ఉగ్ర కార్యకలాపాల వ్యాప్తి, వ్యాపారానికి దీర్ఘకాల అంతరాయం, యువ కాంగ్రెస్ సభ్యుల్లో సోషలిజం ప్రభావం పెరగడం వారికి ఆందోళన కలిగించాయి.

పారిశ్రామిక కార్మికులు

• నాగపూర్ ప్రాంతం మినహా పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొనలేదు
• పారిశ్రామికవేత్తలు కాంగ్రెస్‌కు దగ్గరయ్యే కొద్దీ కార్మికులు దూరంగా ఉన్నారు.
• అయినా కొందరు తక్కువ వేతనాలు, పేద పని పరిస్థితులకు వ్యతిరేకంగా తమ ఉద్యమాల్లో విదేశీ వస్తు బహిష్కరణ వంటి గాంధేయ కార్యక్రమ అంశాలను ఎంపిక చేసుకుని స్వీకరించారు.
• 1930లో రైల్వే కార్మికుల సమ్మెలు, 1932లో రేవు కార్మికుల సమ్మెలు జరిగాయి. 1930లో ఛోటానాగ్‌పూర్ టిన్ గనుల వేలాది కార్మికులు గాంధీ టోపీలు ధరించి ర్యాలీల్లో, బహిష్కరణల్లో పాల్గొన్నారు.
• కార్మికుల డిమాండ్లను తమ కార్యక్రమంలో చేర్చడానికి కాంగ్రెస్ ఇష్టపడలేదు
• అలా చేస్తే పారిశ్రామికవేత్తలు దూరమై సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక శక్తులు చీలిపోతాయని భావించింది.

శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం యొక్క మరో ముఖ్య లక్షణం మహిళల పెద్ద ఎత్తున భాగస్వామ్యం; అదే సమయంలో కొన్ని వర్గాలను స్వరాజ్యమనే నైరూప్య భావన ఆకర్షించలేకపోయింది.

మహిళల భాగస్వామ్యం

• గాంధీజీ ఉప్పు యాత్ర సమయంలో వేలాది మహిళలు ఇళ్ళ నుంచి బయటకు వచ్చి ఆయన మాటలు విన్నారు.
• నిరసన ఊరేగింపుల్లో పాల్గొన్నారు, ఉప్పు తయారుచేశారు, విదేశీ వస్త్రాల, మద్యం దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్ చేశారు
• చాలా మంది జైలుకు వెళ్ళారు.
• పట్టణాల్లో వీరు ఉన్నత కుల కుటుంబాల మహిళలు
• గ్రామాల్లో ధనిక రైతు కుటుంబాల మహిళలు.
• గాంధీజీ పిలుపుతో ప్రేరణ పొంది దేశసేవను మహిళల పవిత్ర కర్తవ్యంగా భావించడం మొదలుపెట్టారు.
• కానీ ఈ పెరిగిన ప్రజా పాత్ర మహిళల స్థానంపై అభిప్రాయంలో పెద్ద మార్పు తేలేదు:
  1. ఇల్లు, కుటుంబాన్ని చూసుకోవడం, మంచి తల్లులు–భార్యలు కావడమే మహిళల విధి అని గాంధీజీ నమ్మారు. చాలా కాలం కాంగ్రెస్ మహిళలకు సంస్థలో అధికార పదవులివ్వడానికి సిద్ధపడలేదు
  2. వారి సంకేతాత్మక ఉనికి మాత్రమే కావాలనుకుంది.

దళితులు (అంటరానివారు)

• 1930ల నుంచి ఈ వర్గం తమను దళితులు (అణగారినవారు) అని పిలుచుకోవడం మొదలుపెట్టింది.
• సనాతనులైన సంప్రదాయవాద ఉన్నత కులస్తులు కోపగిస్తారేమోనని కాంగ్రెస్ చాలాకాలం దళితులను పట్టించుకోలేదు. కానీ అంటరానితనం పోకపోతే వందేళ్ళకైనా స్వరాజ్యం రాదని గాంధీజీ ప్రకటించారు.
• ఆయన అంటరానివారిని హరిజనులు (దేవుని పిల్లలు) అన్నారు
• దేవాలయాల్లో ప్రవేశం, ప్రజా బావులు, చెరువులు, రోడ్లు, పాఠశాలల వినియోగం కోసం సత్యాగ్రహాలు చేశారు
• భంగీల (పారిశుధ్య కార్మికుల) పనికి గౌరవం ఇవ్వడానికి స్వయంగా మరుగుదొడ్లు శుభ్రం చేశారు
• అంటరానితనమనే "పాపాన్ని" వదలాలని ఉన్నత కులాలను ఒప్పించారు.
• కానీ అనేక మంది దళిత నాయకులు వేరే రాజకీయ పరిష్కారాన్ని కోరారు: విద్యా సంస్థల్లో రిజర్వేషన్లు, శాసనమండళ్ళకు దళిత సభ్యులను ఎన్నుకునే ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు (separate electorates) డిమాండ్ చేశారు. రాజకీయ సాధికారతే సామాజిక వైకల్యాలను పరిష్కరిస్తుందని నమ్మారు.
• అందుకే దళితుల భాగస్వామ్యం పరిమితంగా ఉంది – ముఖ్యంగా వారి సంఘటన బలంగా ఉన్న మహారాష్ట్ర, నాగపూర్ ప్రాంతాల్లో.

అంబేడ్కర్, గాంధీజీ, పూనా ఒప్పందం

• డా. బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ 1930లో డిప్రెస్డ్ క్లాసెస్ అసోసియేషన్ స్థాపించారు.
• రెండో రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో దళితులకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు డిమాండ్ చేసి గాంధీజీతో విభేదించారు.
• బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అంబేడ్కర్ డిమాండ్‌కు అంగీకరించగా, గాంధీజీ ఆమరణ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు
• ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు దళితులు సమాజంలో కలవడాన్ని మందగింపజేస్తాయని ఆయన నమ్మకం.
• చివరకు అంబేడ్కర్ గాంధీజీ వైఖరిని అంగీకరించారు
• ఫలితంగా 1932 సెప్టెంబర్‌లో పూనా ఒప్పందం కుదిరింది.
• దాని ప్రకారం డిప్రెస్డ్ క్లాసెస్ (తర్వాత షెడ్యూల్డ్ కులాలు)కు ప్రాంతీయ, కేంద్ర శాసనమండళ్ళలో రిజర్వు స్థానాలు ఇచ్చారు, కానీ వారిని సాధారణ నియోజకవర్గం ఎన్నుకుంటుంది.
• అయినా దళిత ఉద్యమం కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని జాతీయోద్యమం పట్ల సందేహంగానే ఉండిపోయింది. (ఈ ఘటన కాలరేఖలో: 1930 – అంబేడ్కర్ డిప్రెస్డ్ క్లాసెస్ అసోసియేషన్.)

శాసనోల్లంఘన ఉద్యమానికి కొన్ని ముస్లిం రాజకీయ సంస్థలు కూడా అంతగా స్పందించలేదు. కారణాలు ఇవి.

కాంగ్రెస్–ముస్లింల మధ్య దూరం

• సహాయ నిరాకరణ–ఖిలాఫత్ ఉద్యమం క్షీణించాక ముస్లింల్లో పెద్ద వర్గం కాంగ్రెస్ నుంచి దూరమైనట్టు భావించింది.
• 1920ల మధ్య నుంచి కాంగ్రెస్ హిందూ మహాసభ వంటి బహిరంగ హిందూ మత జాతీయవాద సంస్థలతో ఎక్కువగా ముడిపడినట్టు కనిపించింది.
• హిందూ–ముస్లిం సంబంధాలు దిగజారడంతో ఇరు వర్గాలు మతపరమైన ఊరేగింపులను తీవ్ర ఉత్సాహంతో నిర్వహించి, అనేక నగరాల్లో మతకలహాలు (communal riots) రేగాయి. ప్రతి కలహం రెండు సముదాయాల మధ్య దూరాన్ని పెంచింది.

ఒప్పందం ప్రయత్నాలు (1927–28)

• కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ తిరిగి కూటమి ఏర్పరచడానికి ప్రయత్నించాయి
• 1927లో అది సాధ్యమనిపించింది. ప్రధాన విభేదాలు భవిష్యత్ ఎన్నికైన శాసనసభల్లో ప్రాతినిధ్యంపై.
• లీగ్ నాయకుల్లో ఒకరైన మహమ్మద్ అలీ జిన్నా: కేంద్ర శాసనసభలో ముస్లింలకు రిజర్వు స్థానాలు, ముస్లింలు అధికంగా ఉన్న ప్రావిన్సులైన బెంగాల్, పంజాబ్‌లో జనాభా నిష్పత్తిలో ప్రాతినిధ్యం హామీ ఇస్తే ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల డిమాండ్ వదులుకోవడానికి సిద్ధపడ్డారు.
• ప్రాతినిధ్యంపై చర్చలు కొనసాగాయి
• కానీ 1928 ఆల్ పార్టీస్ కాన్ఫరెన్స్లో హిందూ మహాసభకు చెందిన ఎం.ఆర్. జయకర్ రాజీ ప్రయత్నాలను గట్టిగా వ్యతిరేకించడంతో పరిష్కార ఆశలన్నీ అడుగంటాయి.
• శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం మొదలైనప్పుడు వర్గాల మధ్య అనుమానం, అపనమ్మకం వాతావరణం ఉంది. కాంగ్రెస్ నుంచి దూరమైన ముస్లింల్లో పెద్ద వర్గం ఐక్య పోరాటం పిలుపుకు స్పందించలేకపోయింది.
• భారత్‌లో మైనారిటీగా ముస్లింల స్థితి గురించి అనేక మంది ముస్లిం నాయకులు, మేధావులు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు
• హిందూ మెజారిటీ ఆధిపత్యంలో మైనారిటీల సంస్కృతి, గుర్తింపు మరుగున పడతాయని భయపడ్డారు.

ఇక్బాల్ ప్రకటన (1930)

• సర్ మహమ్మద్ ఇక్బాల్, ముస్లిం లీగ్ అధ్యక్షుడిగా, ముస్లింల మైనారిటీ రాజకీయ ప్రయోజనాల రక్షణగా ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల ప్రాధాన్యతను పునరుద్ఘాటించారు. ఆయన ప్రకటన తర్వాతి సంవత్సరాల్లో వచ్చిన పాకిస్తాన్ డిమాండ్‌కు మేధో సమర్థన ఇచ్చిందని భావిస్తారు.
• ఆయన అభిప్రాయాల సారాంశం (పుస్తకంలోని మూలం ఆధారంగా):
  1. భారతీయ ముస్లిం తన సంస్కృతి, సంప్రదాయాల ప్రకారం స్వదేశంలో పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందే హక్కు శాశ్వత మతపరమైన పరిష్కారానికి ఆధారమైతే, భారత స్వాతంత్ర్యం కోసం సర్వస్వం ఒడ్డుతారు.
  2. ప్రతి సముదాయం తన పంథాలో అభివృద్ధి చెందే హక్కు సంకుచిత మతతత్వం కాదు; ఇతర సముదాయాలపై శత్రుభావం ఉన్న సముదాయం నీచమైనది.
  3. భారత సమాజ యూనిట్లు యూరప్‌లో వలె ప్రాదేశికమైనవి కావు; ప్రజాస్వామ్య సూత్రాన్ని మతపరమైన సముదాయాల వాస్తవాన్ని గుర్తించకుండా భారత్‌కు వర్తింపజేయలేం.
  4. హిందువులు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను నిజమైన జాతీయవాదానికి విరుద్ధంగా భావిస్తారు; కానీ ముస్లింల ఆర్థిక వెనుకబాటు, ముఖ్యంగా పంజాబ్‌లో అప్పుల భారం, కొన్ని ప్రావిన్సుల్లో తగినంత మెజారిటీ లేకపోవడం వల్లే ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలపై ఆందోళన.

ప్రజలు తామంతా ఒకే జాతిలో భాగమని నమ్మడం మొదలైనప్పుడే జాతీయవాదం వ్యాపిస్తుంది. ఈ సమిష్టి చెందిక భావన కొంతవరకు ఐక్య పోరాటాల అనుభవం ద్వారా వచ్చింది; అదనంగా అనేక సాంస్కృతిక ప్రక్రియలు ప్రజల ఊహను ఆకర్షించాయి.

చరిత్ర, కల్పన, జానపదం, పాటలు, ప్రసిద్ధ చిత్రాలు, చిహ్నాలు అన్నీ జాతీయవాద రూపకల్పనలో పాత్ర పోషించాయి.

భారత్ మాత చిత్రం

• జాతి గుర్తింపును తరచూ ఒక ఆకృతి లేదా చిత్రంలో సూచిస్తారు. 20వ శతాబ్దంలో జాతీయవాదం పెరగడంతో భారత్ గుర్తింపు "భారత్ మాత" రూపంతో ముడిపడింది.
• ఈ ఊహాచిత్రాన్ని మొదట సృష్టించినవారు బంకిమ్ చంద్ర ఛటోపాధ్యాయ. 1870లలో మాతృభూమికి స్తుతిగీతంగా "వందేమాతరం" రాశారు
• తర్వాత దానిని తన నవల ఆనందమఠ్లో చేర్చారు. బెంగాల్‌లో స్వదేశీ ఉద్యమ సమయంలో ఇది విస్తృతంగా పాడబడింది.
• స్వదేశీ ఉద్యమం ప్రేరణతో అవనీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ 1905లో ప్రసిద్ధ భారత్ మాత చిత్రం గీశారు. అందులో భారత్ మాత సన్యాసిని రూపంలో – ప్రశాంతంగా, నిర్మలంగా, దివ్యంగా, ఆధ్యాత్మికంగా కనిపిస్తుంది
• ఒక చేతిలో మాల ఆమె తపస్వి స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది
• ఇతర చేతులు విద్య, ఆహారం, వస్త్రాలను అందిస్తున్నట్టు ఉన్నాయి. రవివర్మ వలెనే అవనీంద్రనాథ్ నిజమైన భారతీయ చిత్రలేఖన శైలిని అభివృద్ధి చేయడానికి ప్రయత్నించారు.
• తర్వాతి సంవత్సరాల్లో ప్రసిద్ధ చిత్రాలలో, వివిధ కళాకారుల చేతుల్లో భారత్ మాత రూపం అనేక రకాలుగా మారింది (ఉదాహరణకు త్రిశూలం పట్టుకుని సింహం, ఏనుగు పక్కన నిలిచిన రూపం – శక్తి, అధికార చిహ్నాలు). ఈ మాతృమూర్తి పట్ల భక్తి ఒకరి జాతీయవాదానికి నిదర్శనంగా భావించారు. నాయకులు తమ శిరస్సులను భారత్ మాతకు అర్పిస్తున్నట్టు చిత్రాలు ప్రసిద్ధం – మాతృభూమి కోసం త్యాగమనే భావన బలమైనది.

జానపద పునరుద్ధరణ

• 19వ శతాబ్ది చివరిలో జాతీయవాదులు గాయకుల (bards) పాడే జానపద కథలను నమోదు చేశారు
• గ్రామాలు తిరిగి జానపద గీతాలు, గాథలు సేకరించారు. బయటి శక్తులు పాడుచేసిన సంప్రదాయ సంస్కృతికి ఇవి నిజమైన చిత్రమిస్తాయని, జాతీయ గుర్తింపు కనుగొనడానికి, గతం పట్ల గర్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ఈ సంప్రదాయాన్ని కాపాడటం అవసరమని నమ్మారు.
• బెంగాల్‌లో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ స్వయంగా బాలల పాటలు, గాథలు, పురాణగాథలు సేకరించి జానపద పునరుద్ధరణ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు.
• మద్రాసులో నటేశ శాస్త్రి తమిళ జానపద కథల భారీ నాలుగు సంపుటాల సంకలనం "ది ఫోక్‌లోర్ ఆఫ్ సదరన్ ఇండియా" ప్రచురించారు. జానపదమే జాతీయ సాహిత్యమని, ప్రజల నిజమైన ఆలోచనలు, లక్షణాలకు అత్యంత నమ్మదగిన ప్రతిబింబమని ఆయన భావన.

జాతీయ భావనను పెంచడానికి చిహ్నాలు, చరిత్ర ఎలా ఉపయోగపడ్డాయో ఈ అంశం వివరిస్తుంది.

పతాకాలు

• బెంగాల్ స్వదేశీ ఉద్యమ సమయంలో త్రివర్ణ పతాకం (ఎరుపు, ఆకుపచ్చ, పసుపు) రూపొందించారు
• దానిలో బ్రిటిష్ ఇండియాలోని 8 ప్రావిన్సులను సూచించే ఎనిమిది కమలాలు, హిందువులు–ముస్లింలను సూచించే అర్ధచంద్రుడు ఉన్నాయి.
• 1921 నాటికి గాంధీజీ స్వరాజ్ పతాకాన్ని రూపొందించారు: మళ్ళీ త్రివర్ణం (ఎరుపు, ఆకుపచ్చ, తెలుపు), మధ్యలో రాట్నం – గాంధేయ స్వయం సహాయ ఆదర్శానికి సూచిక. (పుస్తకం రంగులను ఎరుపు, ఆకుపచ్చ, తెలుపుగా మాత్రమే చెబుతుంది
• చిత్రంలో పట్టీల వరుస సూచనాత్మకం. పుస్తకం వెలుపల: 1931లో కాంగ్రెస్ ఆమోదించిన పతాకం కాషాయం–తెలుపు–ఆకుపచ్చ త్రివర్ణం, మధ్యలో రాట్నంతో.) కవాతుల్లో పతాకాన్ని ఎత్తి పట్టుకోవడం ధిక్కారానికి చిహ్నమైంది.

చరిత్ర పునర్వ్యాఖ్యానం

• బ్రిటిష్ వారు భారతీయులను వెనుకబడిన, ఆదిమ, స్వీయపాలనకు అసమర్థులుగా చూశారు. దీనికి ప్రతిగా భారతీయులు తమ గతంలోని గొప్ప విజయాలను అన్వేషించారు: కళ, శిల్పం, శాస్త్రం, గణితం, మతం, సంస్కృతి, చట్టం, తత్త్వశాస్త్రం, చేతిపనులు, వాణిజ్యం వర్ధిల్లిన ప్రాచీన కాలం గురించి రాశారు. ఈ స్వర్ణయుగం తర్వాత దేశం వలసపాలనలోకి వచ్చి క్షీణించిందని భావన.
• ఈ జాతీయవాద చరిత్రలు గతం పట్ల గర్వపడి, బ్రిటిష్ పాలనలో దుర్భర జీవితాలను మార్చడానికి పోరాడమని పాఠకులను ప్రోత్సహించాయి.
• సమస్య: కీర్తించే గతం హిందూ గతమైతే, హిందూ ప్రతిమల నుంచి తీసుకున్న చిత్రాలను ఉపయోగిస్తే ఇతర సముదాయాల వారు తమను విస్మరించారనే భావనకు గురయ్యారు. (పుస్తకంలోని మూలం E: తారిణీచరణ్ ఛటోపాధ్యాయ "భారతవర్షేర్ ఇతిహాస్", 1858.)

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం (1942)

• క్రిప్స్ రాయబారం (Cripps Mission) విఫలం కావడం, రెండో ప్రపంచ యుద్ధ ప్రభావాలు దేశంలో విస్తృత అసంతృప్తిని కలిగించాయి. దీంతో బ్రిటిష్ వారు పూర్తిగా భారత్ వదిలి వెళ్ళాలని కోరుతూ ఉద్యమం ప్రారంభించాలని గాంధీజీ నిర్ణయించారు.
• 14 జూలై 1942న వార్ధాలో సమావేశమైన కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ చారిత్రక "క్విట్ ఇండియా" తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది – అధికారాన్ని వెంటనే భారతీయులకు అప్పగించి భారత్ వదిలి వెళ్ళమని డిమాండ్.
• 8 ఆగస్టు 1942న బొంబాయిలో అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ (AICC) ఆ తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది
• దేశమంతటా వీలైనంత విస్తృతంగా అహింసాయుత సామూహిక పోరాటానికి పిలుపిచ్చింది. ఈ సందర్భంలోనే గాంధీజీ ప్రసిద్ధ "డూ ఆర్ డై" (కరో యా మరో) ప్రసంగం చేశారు.
• దేశంలో చాలా ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వ యంత్రాంగం దాదాపు స్తంభించిపోయింది
• ప్రజలు స్వచ్ఛందంగా ఉద్యమంలో దూకారు. హర్తాళ్ళు పాటించారు
• ప్రదర్శనలు, ఊరేగింపులు జాతీయ గీతాలు, నినాదాలతో సాగాయి.
• ఇది నిజమైన ప్రజా ఉద్యమం: విద్యార్థులు, కార్మికులు, రైతులు వేలాదిగా పాల్గొన్నారు. జయప్రకాశ్ నారాయణ్, అరుణా ఆసఫ్ అలీ, రామ్ మనోహర్ లోహియా వంటి నాయకులు, మాతంగిని హాజ్రా (బెంగాల్), కనకలత బారువా (అస్సాం), రమాదేవి (ఒడిశా) వంటి అనేక మంది మహిళలు చురుగ్గా పాల్గొన్నారు.
• బ్రిటిష్ వారు తీవ్ర బలప్రయోగంతో స్పందించినా ఉద్యమాన్ని అణచడానికి ఏడాదికి పైగా పట్టింది.

ముగింపు సారాంశం

• వలస ప్రభుత్వంపై పెరుగుతున్న కోపం 20వ శతాబ్ది ప్రథమార్ధంలో వివిధ వర్గాలను, తరగతులను ఉమ్మడి స్వాతంత్ర్య పోరాటంలోకి తెచ్చింది. గాంధీజీ నాయకత్వంలో కాంగ్రెస్ ప్రజల ఆగ్రహాన్ని సంఘటిత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాలుగా మలచడానికి ప్రయత్నించింది
• జాతీయ ఐక్యతను సాధించడానికి యత్నించింది.
• అయితే వివిధ వర్గాలు భిన్న ఆశలు, ఆకాంక్షలతో పాల్గొన్నాయి
• ఫిర్యాదులు వేర్వేరు కాబట్టి వలసపాలన నుంచి విముక్తి అంటే వేర్వేరు వారికి వేర్వేరు అర్థం. ఒక వర్గ డిమాండ్ మరొక వర్గాన్ని దూరం చేయకుండా కాంగ్రెస్ నిరంతరం ప్రయత్నించింది. అందుకే ఉద్యమంలో ఐక్యత తరచుగా విచ్ఛిన్నమైంది: కాంగ్రెస్ కార్యకలాపాల, జాతీయ ఐక్యత శిఖర దశల తర్వాత అనైక్యత, అంతర్గత సంఘర్షణ దశలు వచ్చాయి.
• అంటే ఏర్పడుతున్నది వలసపాలన నుంచి స్వాతంత్ర్యం కోరుతున్న అనేక గొంతుల దేశం.

పుస్తకంలోని ముఖ్య తేదీలు

• 1918–19: బాబా రామచంద్ర నేతృత్వంలో ఉత్తరప్రదేశ్ రైతుల ఉద్యమం.
• ఏప్రిల్ 1919:
  1. రౌలట్ చట్టంపై గాంధేయ హర్తాళ్
  2. జలియన్ వాలాబాగ్ ఊచకోత.
• జనవరి 1921: సహాయ నిరాకరణ–ఖిలాఫత్ ఉద్యమాల ప్రారంభం.
• ఫిబ్రవరి 1922:
  1. చౌరీచౌరా
  2. ఉద్యమ ఉపసంహరణ.
• మే 1924: అల్లూరి సీతారామరాజు అరెస్టు – రెండేళ్ళ సాయుధ గిరిజన పోరాటం ముగింపు.
• డిసెంబర్ 1929:
  1. లాహోర్ కాంగ్రెస్
  2. పూర్ణ స్వరాజ్ డిమాండ్ ఆమోదం.
• 1930: అంబేడ్కర్ డిప్రెస్డ్ క్లాసెస్ అసోసియేషన్ స్థాపన. మార్చి 1930: దండిలో ఉప్పు చట్ట ఉల్లంఘనతో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమ ప్రారంభం.
• మార్చి 1931: గాంధీజీ ఉద్యమాన్ని ముగించారు. డిసెంబర్ 1931: రెండో రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం. 1932: శాసనోల్లంఘన పునఃప్రారంభం.
• (గమనిక:
  1. అధ్యాయం చివరి "రాయడం–చర్చ" ప్రశ్నలు: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం జాతీయోద్యమానికి ఎలా దోహదపడింది
  2. రౌలట్ చట్టంపై భారతీయుల ఆగ్రహం
  3. సైమన్ కమిషన్
  4. ఉప్పు యాత్ర ఎందుకు సమర్థ చిహ్నం
  5. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలపై నాయకుల భేదాభిప్రాయాలు – ఇవన్నీ పై నోట్లలో కవర్ అయ్యాయి.)