వనరులు & అభివృద్ధి (Resources and Development)

మన చుట్టూ ఉన్న పర్యావరణంలో దొరికే ప్రతి వస్తువునూ వనరు అనలేం. అవసరాలు తీర్చగలిగే, పైగా మూడు షరతులు నెరవేరే వాటినే వనరులు అంటారు.

• వనరు (Resource) నిర్వచనం: పర్యావరణంలో లభించి మన అవసరాలు తీర్చేది, అయితే అది సాంకేతికంగా అందుబాటులో (technologically accessible), ఆర్థికంగా లాభదాయకంగా (economically feasible), సాంస్కృతికంగా ఆమోదయోగ్యంగా (culturally acceptable) ఉండాలి.
• పరస్పర సంబంధం (Fig 1.1):
  1. పర్యావరణంలోని పదార్థాలను వనరులుగా మార్చే ప్రక్రియలో ప్రకృతి, సాంకేతికత, సంస్థలు మూడూ పరస్పరం ఆధారపడతాయి. మానవులు సాంకేతికత ద్వారా ప్రకృతితో సంబంధం పెట్టుకుంటారు
  2. ఆర్థికాభివృద్ధిని వేగవంతం చేయడానికి సంస్థలను ఏర్పరుస్తారు.

• వనరులు ప్రకృతి ఉచిత బహుమతులు కావు:
  1. వనరులు మానవ కార్యకలాపాల ఫలితం (resources are a function of human activities). మానవులే వనరులలో ముఖ్యమైన భాగం
  2. వారే పర్యావరణంలోని పదార్థాలను వనరులుగా మార్చి వాడుకుంటారు.
• వనరులు – వలస పాలన అనుభవం: వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్న వలస దేశాలు విదేశీ ఆక్రమణదారులను ఆకర్షించాయి. వలసవాద దేశాల అధిక సాంకేతిక అభివృద్ధి వల్లే ఇతర ప్రాంతాల వనరులను దోచుకుని ఆధిపత్యం సాధించగలిగాయి.
• నేర్చుకోవలసిన పాఠం:
  1. వనరులు ఉంటే చాలదు
  2. తగిన సాంకేతిక అభివృద్ధి, సంస్థాగత మార్పులు కూడా ఉంటేనే అవి అభివృద్ధికి తోడ్పడతాయి. భారతదేశంలో అభివృద్ధికి వనరుల లభ్యత మాత్రమే కాక సాంకేతికత, మానవ వనరుల నాణ్యత, ప్రజల చారిత్రక అనుభవాలు కూడా కీలకం.
• వనరులు ఉన్నా వెనుకబడిన ప్రాంతాలు: దేశంలో వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్నా ఆర్థికంగా వెనుకబడిన ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో వనరులు తక్కువగా ఉన్నా ఆర్థికంగా అభివృద్ధి చెందిన ప్రాంతాలూ ఉన్నాయి. సాంకేతికత, సంస్థల లోపం అభివృద్ధికి ఆటంకం.

వనరులను నాలుగు రకాల ఆధారాలతో వర్గీకరిస్తారు (Fig 1.2). [గమనిక: వర్గాల వివరణ పాఠ్యపుస్తకం రేఖాచిత్రంలో ఉంది; ఇక్కడ ప్రామాణిక నిర్వచనాలతో ఇచ్చాం.]

• (a) మూలం ఆధారంగా:
  1. జీవ వనరులు (Biotic): జీవావరణం నుంచి వచ్చేవి, జీవం ఉన్నవి – మానవులు, వృక్షజాలం, జంతుజాలం, చేపలు, పశుసంపద.
  2. నిర్జీవ వనరులు (Abiotic): జీవం లేని పదార్థాలతో ఏర్పడినవి – భూమి, నీరు, గాలి, ఖనిజాలు, లోహాలు.
• (b) పునరుత్పాదకత (Exhaustibility) ఆధారంగా:
  1. పునరుత్పాదక (Renewable): భౌతిక, రసాయన, యాంత్రిక ప్రక్రియలతో మళ్లీ ఏర్పడేవి లేదా నిరంతరం లభించేవి – సౌరశక్తి, పవనశక్తి, నీరు, అడవులు, వన్యప్రాణులు.
  2. పునరుత్పాదకం కాని (Non-renewable): ఏర్పడటానికి భౌగోళిక కాలం (లక్షల సంవత్సరాలు) పడతాయి; వాడే వేగంతో తిరిగి ఏర్పడవు – ఖనిజాలు, శిలాజ ఇంధనాలు. కొన్ని (లోహాలు) పునఃచక్రీకరణకు అవకాశం; శిలాజ ఇంధనాలకు ఉండదు.
• (c) యాజమాన్యం ఆధారంగా:
  1. వ్యక్తిగత (Individual): వ్యక్తుల ఆస్తి – సొంత పొలం, ఇల్లు, తోట, బావి.
  2. సామాజిక (Community): గ్రామ ఉమ్మడి ఆస్తి – మేత భూములు, శ్మశానాలు, చెరువులు, పార్కులు, ఆటస్థలాలు.
  3. జాతీయ (National): దేశ రాజకీయ సరిహద్దుల్లోని భూమి, ఖనిజాలు, జలవనరులు, అడవులు, వన్యప్రాణులు, తీరం నుంచి 12 నాటికల్ మైళ్ల వరకు సముద్ర భాగం (ప్రాదేశిక జలాలు). ప్రజాప్రయోజనం కోసం ప్రభుత్వం ప్రైవేటు ఆస్తిని స్వాధీనం చేసుకోవచ్చు.
  4. అంతర్జాతీయ (International): 200 నాటికల్ మైళ్ల ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలి (EEZ) దాటిన బహిరంగ సముద్ర వనరులు; అంతర్జాతీయ సంస్థల అనుమతి లేకుండా ఏ దేశమూ వాడరాదు.
• (d) అభివృద్ధి స్థితి ఆధారంగా:
  1. సంభావ్య వనరులు (Potential): ఒక ప్రాంతంలో ఉన్నా ఇంకా వాడనివి – రాజస్థాన్, గుజరాత్‌లో సౌర, పవన శక్తి సామర్థ్యం.
  2. అభివృద్ధి చెందిన వనరులు (Developed): సర్వే చేసి పరిమాణం, నాణ్యత నిర్ణయించి వాడకంలోకి తెచ్చినవి.
  3. నిల్వ (Stock): అవసరాలు తీర్చగలిగినా తగిన సాంకేతికత లేక వాడలేనివి – నీటిలోని హైడ్రోజన్ (శక్తికి మూలం).
  4. రిజర్వులు (Reserves): ఇప్పటి సాంకేతికతతో వాడగలిగే నిల్వలోని భాగం, ఇంకా వాడనిది – నదీ జలాలు, అడవులు.

వనరులు ప్రకృతి ఉచిత బహుమతులనే భావనతో మానవులు వాటిని అదుపు లేకుండా వాడారు. దీని ఫలితంగా పెద్ద సమస్యలు వచ్చాయి.

• విచక్షణారహిత వినియోగ సమస్యలు:
  1. కొద్దిమంది అత్యాశ తీర్చుకోవడానికి వనరులు తరిగిపోవడం.
  2. వనరులు కొద్దిమంది చేతుల్లో పోగుపడి సమాజం ఉన్నవారు – లేనివారు (haves and have-nots), ధనిక–పేద అని చీలిపోవడం.
  3. అతి దోపిడీ వల్ల ప్రపంచ పర్యావరణ సంక్షోభాలు: భూతాపం (global warming), ఓజోన్ పొర క్షీణత, పర్యావరణ కాలుష్యం, భూమి క్షీణత.
• సమాన పంపిణీ అవసరం:
  1. స్థిరమైన జీవన నాణ్యతకు, ప్రపంచ శాంతికి వనరుల సమాన పంపిణీ అవసరం. కొద్ది మంది వ్యక్తులు, దేశాలు వనరులను తరిగిస్తే భూగోళ భవిష్యత్తు ప్రమాదంలో పడుతుంది. అందుకే వనరుల ప్రణాళిక అవసరం
  2. సుస్థిర ఉనికి (sustainable existence) సుస్థిర అభివృద్ధిలో భాగం.
• సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable development):
  1. పర్యావరణానికి హాని చేయకుండా అభివృద్ధి జరగాలి
  2. ప్రస్తుత అభివృద్ధి భవిష్యత్ తరాల అవసరాలకు భంగం కలిగించకూడదు.
• రియో డి జనీరో ఎర్త్ సమ్మిట్ (1992):
  1. 1992 జూన్‌లో బ్రెజిల్‌లోని రియో డి జనీరోలో 100కు పైగా దేశాధినేతలు కలిశారు; ఇది మొదటి అంతర్జాతీయ ఎర్త్ సమ్మిట్.
  2. పర్యావరణ రక్షణ, సామాజిక–ఆర్థికాభివృద్ధి సమస్యల పరిష్కారానికి ఏర్పాటైంది.
  3. నాయకులు గ్లోబల్ క్లైమేట్ చేంజ్ (భూతాప) ప్రకటనపై, జీవ వైవిధ్య (Biological Diversity) ప్రకటనపై సంతకాలు చేశారు.
  4. రియో కన్వెన్షన్ ప్రపంచ అటవీ సూత్రాలను (Forest Principles) ఆమోదించి, 21వ శతాబ్దంలో సుస్థిర అభివృద్ధి సాధనకు ఎజెండా 21ను స్వీకరించింది.
• ఎజెండా 21 (Agenda 21): 1992లో రియోలో జరిగిన ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ–అభివృద్ధి సదస్సు (UNCED)లో ప్రపంచ నాయకులు సంతకం చేసిన ప్రకటన. పర్యావరణ నష్టం, పేదరికం, వ్యాధులను ఉమ్మడి ప్రయోజనాలు, పరస్పర అవసరాలు, ఉమ్మడి బాధ్యతల ఆధారంగా అంతర్జాతీయ సహకారంతో ఎదుర్కోవడం దీని లక్ష్యం. ప్రతి స్థానిక ప్రభుత్వం తన సొంత స్థానిక ఎజెండా 21ను రూపొందించుకోవాలనేది ముఖ్య లక్ష్యం.
• [ప్రస్తుత సమాచారం]:
  1. 2015లో ఐక్యరాజ్యసమితి 17 సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలను (SDGs) ఆమోదించింది
  2. ఇవి ఈ భావనకు కొనసాగింపు.

ప్రణాళిక అనేది వనరులను వివేకంతో వాడుకోవడానికి విస్తృతంగా అంగీకరించిన వ్యూహం. వనరుల లభ్యతలో విపరీతమైన వైవిధ్యం ఉన్న భారతదేశంలో ఇది మరింత ముఖ్యం.

• ప్రాంతీయ అసమానతలు (పుస్తకంలోని ఉదాహరణలు):
  1. జార్ఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, మధ్యప్రదేశ్: ఖనిజాలు, బొగ్గు నిక్షేపాలు సమృద్ధి.
  2. అరుణాచల్ ప్రదేశ్: నీటి వనరులు సమృద్ధి, కానీ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి తక్కువ.
  3. రాజస్థాన్: సౌర, పవన శక్తి సమృద్ధి, కానీ నీటి వనరులు తక్కువ.
  4. లడఖ్ (చల్లని ఎడారి): మిగతా దేశం నుంచి వేరుగా ఉంటుంది; గొప్ప సాంస్కృతిక వారసత్వం ఉన్నా నీరు, మౌలిక సదుపాయాలు, కొన్ని ముఖ్య ఖనిజాల కొరత. [లడఖ్ 2019 నుంచి కేంద్రపాలిత ప్రాంతం]
  5. కొన్ని ప్రాంతాలు వనరుల్లో స్వయం సమృద్ధంగా ఉంటే, మరికొన్నింటికి కీలక వనరుల తీవ్ర కొరత ఉంటుంది. అందువల్ల జాతీయ, రాష్ట్ర, ప్రాంతీయ, స్థానిక స్థాయిల్లో సమతుల్య ప్రణాళిక అవసరం.
• వనరుల ప్రణాళిక – సంక్లిష్ట ప్రక్రియ, మూడు దశలు:
  1. (i) దేశవ్యాప్తంగా వనరులను గుర్తించి జాబితా (inventory) తయారు చేయడం – సర్వే, మ్యాపింగ్, వనరుల గుణాత్మక, పరిమాణాత్మక అంచనా, కొలత.
  2. (ii) తగిన సాంకేతికత, నైపుణ్యం, సంస్థాగత ఏర్పాట్లు ఉన్న ప్రణాళిక వ్యవస్థను రూపొందించి వనరుల అభివృద్ధి ప్రణాళికలు అమలు చేయడం.
  3. (iii) వనరుల అభివృద్ధి ప్రణాళికలను మొత్తం జాతీయ అభివృద్ధి ప్రణాళికలతో సమన్వయం చేయడం.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత: భారతదేశం మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక నుంచే వనరుల ప్రణాళిక లక్ష్యాల కోసం నిరంతర ప్రయత్నాలు చేసింది.
• లభ్యత అవసరం, కానీ సరిపోదు: ఒక ప్రాంత అభివృద్ధికి వనరుల లభ్యత అవసరమైన షరతు. కానీ సాంకేతికత, సంస్థల్లో తగిన మార్పులు లేకపోతే అభివృద్ధికి ఆటంకం కలుగుతుంది.

వనరులు ఏ అభివృద్ధి కార్యకలాపానికైనా అవసరం. కానీ అవివేకంగా వాడటం, అతి వినియోగం సామాజిక–ఆర్థిక, పర్యావరణ సమస్యలకు దారితీస్తాయి. వీటిని అధిగమించడానికి వివిధ స్థాయిల్లో పరిరక్షణ ముఖ్యం; ఇది గతంలో నాయకులు, ఆలోచనాపరుల ప్రధాన ఆందోళన.

• గాంధీజీ: ప్రతి ఒక్కరి అవసరాలకు సరిపడా వనరులు ప్రకృతిలో ఉన్నాయి కానీ ఎవరి అత్యాశకూ కాదని చెప్పారు. అత్యాశపరులైన, స్వార్థపరులైన వ్యక్తులను, ఆధునిక సాంకేతికత దోపిడీ స్వభావాన్ని ప్రపంచ స్థాయి వనరుల క్షీణతకు మూల కారణంగా చూపారు. భారీ ఉత్పత్తిని వ్యతిరేకించి, దాని స్థానంలో ప్రజల చేత ఉత్పత్తి (production by the masses) కావాలన్నారు.
• క్లబ్ ఆఫ్ రోమ్ (Club of Rome) – 1968: అంతర్జాతీయ స్థాయిలో వనరుల పరిరక్షణను మొదటిసారి క్రమబద్ధంగా సమర్థించింది.
• షూమేకర్ (Schumacher) – 1974: తన పుస్తకం 'స్మాల్ ఈజ్ బ్యూటిఫుల్' (Small is Beautiful) ద్వారా గాంధేయ తత్వాన్ని మళ్లీ ముందుకు తెచ్చారు.
• బ్రండ్‌ట్‌లాండ్ కమిషన్ నివేదిక (Brundtland Commission Report) – 1987: ప్రపంచ స్థాయిలో వనరుల పరిరక్షణకు అతి ముఖ్య కృషి. 'సుస్థిర అభివృద్ధి' (Sustainable Development) భావనను ప్రవేశపెట్టి, దాన్ని పరిరక్షణ సాధనంగా సమర్థించింది. ఈ నివేదిక తర్వాత 'అవర్ కామన్ ఫ్యూచర్' (Our Common Future) పుస్తకంగా ప్రచురితమైంది.
• రియో ఎర్త్ సమ్మిట్ – 1992: మరో ముఖ్య సహకారం (బ్రెజిల్, రియో డి జనీరో).
• కాలక్రమం: క్లబ్ ఆఫ్ రోమ్ (1968) → షూమేకర్ (1974) → బ్రండ్‌ట్‌లాండ్ నివేదిక (1987) → రియో సమ్మిట్ (1992).

మనం భూమిపైనే నివసిస్తాం, ఆర్థిక కార్యకలాపాలన్నీ భూమిపైనే చేస్తాం, దాన్ని రకరకాలుగా వాడతాం. అందుకే భూమి అత్యంత ముఖ్యమైన సహజ వనరు.

• భూమి ఏమేం భరిస్తుంది: సహజ వృక్షసంపద, వన్యప్రాణులు, మానవ జీవనం, ఆర్థిక కార్యకలాపాలు, రవాణా, సమాచార వ్యవస్థలు.
• పరిమిత ఆస్తి: భూమి పరిమాణంలో స్థిరమైన (finite) ఆస్తి. అందువల్ల అందుబాటులో ఉన్న భూమిని జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక వేసి వివిధ అవసరాలకు వాడాలి.
• భారతదేశంలో ఉపశమన స్వరూపాలు: పర్వతాలు, పీఠభూములు, మైదానాలు, దీవులు.

• మైదానాలు (Plains) – సుమారు 43%: వ్యవసాయం, పరిశ్రమలకు అనుకూల సదుపాయాలు ఇస్తాయి.
• పర్వతాలు (Mountains) – 30%:
  1. కొన్ని నదులకు నిరంతర ప్రవాహాన్ని (perennial flow) నిర్ధారిస్తాయి
  2. పర్యాటక సౌకర్యాలు, పర్యావరణ ప్రయోజనాలు ఇస్తాయి.
• పీఠభూములు (Plateaus) – సుమారు 27%: ఖనిజాలు, శిలాజ ఇంధనాలు (fossil fuels), అడవుల సమృద్ధ నిల్వలు ఉంటాయి.
• 43 + 30 + 27 = 100 శాతం.

భూ వనరులను ఐదు ప్రధాన ప్రయోజనాల కోసం వాడతారు. భూ వినియోగ గణాంకాలను ఈ ఐదు వర్గాలుగా నమోదు చేస్తారు.

• 1. అడవులు (Forests).
• 2. సాగుకు అందుబాటులో లేని భూమి:
  1. (a) బంజరు, వ్యర్థ భూమి (Barren and waste land).
  2. (b) వ్యవసాయేతర ఉపయోగాలకు పెట్టిన భూమి – భవనాలు, రోడ్లు, కర్మాగారాలు మొదలైనవి.
• 3. ఇతర సాగు చేయని భూమి (బీడు భూమి మినహా):
  1. (a) శాశ్వత పచ్చిక బయళ్లు, మేత భూమి.
  2. (b) నికర విత్తిన విస్తీర్ణంలో చేర్చని వివిధ చెట్ల పంటల తోటలు.
  3. (c) సాగుకు యోగ్యమైన బంజరు భూమి (Culturable waste land) – ఐదు వ్యవసాయ సంవత్సరాలకు మించి సాగు చేయకుండా వదిలినది.
• 4. బీడు భూములు (Fallow lands):
  1. (a) ప్రస్తుత బీడు (Current fallow) – ఒక వ్యవసాయ సంవత్సరం లేదా అంతకంటే తక్కువ కాలం సాగు చేయకుండా వదిలినది.
  2. (b) ప్రస్తుత బీడు కాకుండా ఇతర బీడు – గత 1 నుంచి 5 వ్యవసాయ సంవత్సరాలు సాగు చేయకుండా వదిలినది.
• 5. నికర విత్తిన విస్తీర్ణం (Net sown area – NSA): పంటలు విత్తి కోసిన భూమి భౌతిక విస్తీర్ణం.
• స్థూల పంట విస్తీర్ణం (Gross cropped area – GCA) = ఒక వ్యవసాయ సంవత్సరంలో ఒకసారి కంటే ఎక్కువ విత్తిన భూమి + నికర విత్తిన విస్తీర్ణం.

భూ వినియోగాన్ని భౌతిక కారకాలు (భూస్వరూపం, వాతావరణం, నేల రకాలు), మానవ కారకాలు (జనసాంద్రత, సాంకేతిక సామర్థ్యం, సంస్కృతి, సంప్రదాయాలు) రెండూ నిర్ణయిస్తాయి.

• భౌగోళిక విస్తీర్ణం: భారతదేశ మొత్తం భౌగోళిక విస్తీర్ణం 3.28 మిలియన్ చ.కి.మీ. కానీ భూ వినియోగ సమాచారం మొత్తం విస్తీర్ణంలో 93 శాతానికే లభ్యం.
• సమాచారం లేకపోవడానికి కారణాలు:
  1. అస్సాం మినహా చాలా ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో భూ వినియోగ నివేదన పూర్తిగా జరగలేదు
  2. జమ్మూ కశ్మీర్‌లో పాకిస్తాన్, చైనా ఆక్రమణలో ఉన్న కొన్ని ప్రాంతాల్లో సర్వే చేయలేదు.
• నికర విత్తిన విస్తీర్ణం (NSA):
  1. 'ప్రస్తుత బీడు కాకుండా ఇతర బీడు' భూములు చాలావరకు నాణ్యత తక్కువ, లేదా సాగు ఖర్చు ఎక్కువ
  2. అందువల్ల వాటిని రెండు–మూడు సంవత్సరాలకు ఒకటి రెండుసార్లు సాగు చేస్తారు. ఇవి NSAలో కలిపితే దేశ నివేదిత విస్తీర్ణంలో NSA సుమారు 54 శాతం అవుతుంది.
• రాష్ట్రాల్లో తేడాలు:
  1. NSA పంజాబ్, హరియాణాలలో మొత్తం విస్తీర్ణంలో 80 శాతానికి పైగా
  2. అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మిజోరాం, మణిపూర్, అండమాన్ నికోబార్ దీవులలో 10 శాతం కంటే తక్కువ.
• అటవీ విస్తీర్ణం:
  1. జాతీయ అటవీ విధానం (National Forest Policy, 1952) సూచించిన 33 శాతం కంటే దేశంలో అడవులు చాలా తక్కువ. పర్యావరణ సమతుల్యతకు ఈ 33 శాతం అవసరమని భావించారు. అడవుల అంచుల్లో నివసించే లక్షలాది మంది జీవనోపాధి అడవులపై ఆధారపడి ఉంది. [ప్రస్తుత సమాచారం: భారత అటవీ సర్వే నివేదిక 2023 ప్రకారం అటవీ విస్తీర్ణం సుమారు 21.8%, చెట్ల విస్తీర్ణం (సుమారు 3.4%)తో కలిపి సుమారు 25.2%
  2. లక్ష్యం 33% ఇంకా చేరలేదు.]
• 1960–61 నుంచి 2014–15 వరకు పై చార్టుల పోలిక:
  1. నికర విత్తిన విస్తీర్ణం, అటవీ విస్తీర్ణం చాలా స్వల్పంగానే మారాయి. శాశ్వత పచ్చిక బయళ్ల భూమి తగ్గింది
  2. అందువల్ల భారీ పశుసంపదకు మేత సమస్య వస్తుంది. [పై చార్టుల శాతాల విలువలు పాఠ్య పుస్తక సంగ్రహణలో స్పష్టంగా చదవలేకపోయాం
  3. అందుకే సంఖ్యలు ఇవ్వలేదు.]
• వ్యర్థ భూమి, వ్యవసాయేతర వినియోగం: వ్యర్థ భూమిలో రాతి, శుష్క, ఎడారి ప్రాంతాలు ఉంటాయి. వ్యవసాయేతర ఉపయోగాల్లో నివాసాలు, రోడ్లు, రైల్వేలు, పరిశ్రమలు ఉంటాయి.
• భూమి క్షీణతకు కారణం:
  1. తగిన పరిరక్షణ, నిర్వహణ చర్యలు లేకుండా ఎక్కువకాలం భూమిని నిరంతరం వాడటం భూమి క్షీణత (land degradation)కు దారితీసింది
  2. ఇది సమాజంపై, పర్యావరణంపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతుంది.

మన ప్రాథమిక అవసరాలైన ఆహారం, ఇల్లు, దుస్తులలో 95 శాతం భూమి నుంచే వస్తాయి. గత తరాలతో పంచుకున్న భూమిని భవిష్యత్ తరాలతోనూ పంచుకోవాలి.

• మానవ చర్యల ప్రభావం:
  1. మానవ కార్యకలాపాలు భూమి క్షీణతను తెచ్చాయి
  2. సహజ శక్తులు భూమిని దెబ్బతీసే వేగాన్ని కూడా పెంచాయి.
• ప్రధాన కారణాలు: అటవీ నిర్మూలన, అతి మేత (over grazing), గనుల తవ్వకం (mining), రాళ్ల తవ్వకం (quarrying).
• గనులు:
  1. తవ్వకం పూర్తయ్యాక గని ప్రాంతాలను వదిలేస్తారు
  2. లోతైన గాయాలు, అతిభార నిక్షేపాల గుర్తులు మిగులుతాయి. జార్ఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశాలలో గనుల వల్ల అటవీ నిర్మూలన జరిగి తీవ్ర భూమి క్షీణత ఏర్పడింది.
• అతి మేత: గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్రలలో భూమి క్షీణతకు ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటి.
• అతి నీటిపారుదల: పంజాబ్, హరియాణా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లలో అతి నీటిపారుదల వల్ల నీరు నిలిచి (water logging), నేలలో లవణీయత, క్షారత పెరిగి భూమి క్షీణిస్తోంది.
• ఖనిజ శుద్ధి ధూళి: సిమెంట్ పరిశ్రమకు సున్నపురాయి, సిరామిక్ పరిశ్రమకు కాల్సైట్, సోప్‌స్టోన్ నూరడం వల్ల భారీగా ధూళి వాతావరణంలోకి చేరుతుంది. అది నేలపై పడి నీరు నేలలోకి ఇంకే ప్రక్రియను అడ్డుకుంటుంది.
• పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు: ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో పారిశ్రామిక వ్యర్థ జలాలు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో భూమి, నీటి కాలుష్యానికి ప్రధాన వనరయ్యాయి.
• నివారణ చర్యలు:
  1. అటవీకరణ (Afforestation), మేత సరిగా నిర్వహించడం.
  2. శుష్క ప్రాంతాల్లో ఆశ్రయ వనాలు (shelter belts) నాటడం, అతి మేత నియంత్రణ, ముళ్ల పొదలు పెంచి ఇసుక దిబ్బలను స్థిరపరచడం.
  3. వ్యర్థ భూముల సరైన నిర్వహణ, గనుల తవ్వకాల నియంత్రణ.
  4. పారిశ్రామిక వ్యర్థాలను శుద్ధి చేసిన తర్వాతే విడుదల చేయడం – పారిశ్రామిక, నగర శివారు ప్రాంతాల్లో భూమి, నీటి క్షీణత తగ్గుతుంది.

నేల అత్యంత ముఖ్యమైన పునరుత్పాదక సహజ వనరు. మొక్కల పెరుగుదలకు ఆధారం; భూమిపై రకరకాల జీవులకు ఆశ్రయం.

• నేల జీవ వ్యవస్థ: నేల ఒక సజీవ వ్యవస్థ (living system). కొన్ని సెంటీమీటర్ల లోతు నేల ఏర్పడటానికే లక్షల సంవత్సరాలు (millions of years) పడుతుంది.
• నేల ఏర్పడటానికి ముఖ్య కారకాలు: ఉపశమనం (relief), మాతృశిల (parent rock / bed rock), వాతావరణం, వృక్షసంపద, ఇతర జీవులు, కాలం.
• ప్రకృతి శక్తులు: ఉష్ణోగ్రత మార్పు, ప్రవహించే నీరు, గాలి, హిమానీనదాల చర్య, వియోగకారుల (decomposers) కార్యకలాపాలు నేల ఏర్పాటుకు తోడ్పడతాయి.
• రసాయన, సేంద్రీయ మార్పులు కూడా సమానంగా ముఖ్యం. నేలలో సేంద్రీయ పదార్థం (హ్యూమస్ – humus), అసేంద్రీయ పదార్థాలు ఉంటాయి.
• వర్గీకరణ ఆధారాలు: నేల ఏర్పడటానికి కారణమైన కారకాలు, రంగు, మందం, ఆకృతి (texture), వయస్సు, రసాయన, భౌతిక లక్షణాల ఆధారంగా భారతదేశ నేలలను వివిధ రకాలుగా వర్గీకరించారు.
• భారతదేశంలో నేలల వైవిధ్యం: వైవిధ్యమైన ఉపశమన స్వరూపాలు, భూ ఆకృతులు, శీతోష్ణస్థితి మండలాలు, వృక్ష రకాలు వివిధ నేలలు ఏర్పడటానికి దోహదం చేశాయి.
• నేల పొరలు (Soil profile, Fig 1.5): పై నుంచి కింద వరకు –
• ఉపరితల మట్టి (Top soil).
• ఉప మట్టి (Subsoil): ఇసుక, ఒండ్రు, బంకమట్టి కలిసినది.
• ఉప స్తరం (Substratum): శిథిలమైన మాతృశిల పదార్థం.
• శిథిలం కాని మాతృశిల (Unweathered parent bed rock).

భారతదేశంలో అత్యంత విస్తృతంగా ఉన్న, అతి ముఖ్యమైన నేల ఒండ్రు నేల.

• విస్తరణ: ఉత్తర మైదానాలన్నీ ఒండ్రు నేలతో ఏర్పడ్డాయి. హిమాలయాల్లో పుట్టిన మూడు ముఖ్య నదీ వ్యవస్థలు – సింధు, గంగ, బ్రహ్మపుత్ర – వీటిని నిక్షేపించాయి. ఇరుకైన దారి ద్వారా రాజస్థాన్, గుజరాత్‌లకు కూడా వ్యాపించాయి.
• తూర్పు తీర మైదానాలు: మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదుల డెల్టాల్లో ఒండ్రు నేల ఉంటుంది.
• రేణువుల తేడా: ఒండ్రు నేల ఇసుక, ఒండ్రు (silt), బంకమట్టి (clay)ల వివిధ నిష్పత్తులతో ఉంటుంది. నది లోయల వైపు లోతట్టుకు వెళ్లేకొద్దీ రేణువులు కొంత పెద్దగా ఉంటాయి. నది లోయ ఎగువ భాగాల్లో, వాలు విరిగే చోట (break of slope) నేల ముతకగా ఉంటుంది. అలాంటి ముతక నేలలు డువార్స్, ఛోస్, తరాయ్ వంటి పర్వత పాద మైదానాల్లో (piedmont plains) ఎక్కువ.
• వయస్సు ఆధారంగా రెండు రకాలు:
  1. పాత ఒండ్రు – బంగర్ (Bangar): కంకర (kankar) ముద్దలు ఎక్కువ.
  2. కొత్త ఒండ్రు – ఖాదర్ (Khadar): సూక్ష్మ రేణువులు ఎక్కువ; బంగర్ కంటే ఎక్కువ సారవంతం.
• సారవంతం: ఒండ్రు నేలల్లో పొటాష్, ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం, సున్నం తగినంత ఉంటాయి. చెరకు, వరి, గోధుమ, ఇతర తృణ ధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాల సాగుకు ఇవి అనుకూలం.
• జనసాంద్రత: అధిక సారం వల్ల ఈ నేలల ప్రాంతాల్లో విస్తృత సాగు, అధిక జనాభా సాంద్రత ఉంటాయి.
• పొడి ప్రాంతాల్లో:
  1. ఎక్కువ క్షారత ఉంటుంది
  2. తగిన శుద్ధి, నీటిపారుదల తర్వాత ఉత్పాదకంగా మారతాయి.
• అభ్యాసం:
  1. తూర్పు తీర డెల్టాల్లో ఉండే నేల ఒండ్రు నేల
  2. అధిక సారం, పొటాష్–ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం–సున్నం, వరి, చెరకు వంటి పంటలకు అనుకూలం – ఇవి దాని ప్రధాన లక్షణాలు.

ఈ నేలలు నల్లని రంగులో ఉంటాయి కాబట్టి నల్ల రేగడి నేలలు; వీటిని రేగర్ (Regur) నేలలు అనీ అంటారు.

• పంట: పత్తి సాగుకు అనువైన నేల కాబట్టి దీన్ని నల్ల పత్తి నేల (black cotton soil) అనీ అంటారు.
• ఏర్పాటు:
  1. శీతోష్ణస్థితి పరిస్థితులు, మాతృశిల పదార్థం ఏర్పాటుకు ముఖ్య కారకాలని భావిస్తారు. ఇది దక్కన్ ట్రాప్ (బసాల్ట్) ప్రాంతానికి విశిష్టమైనది
  2. వాయవ్య దక్కన్ పీఠభూమిలో విస్తరించి, లావా ప్రవాహాలతో ఏర్పడినది.
• విస్తరణ: మహారాష్ట్ర పీఠభూములు, సౌరాష్ట్ర, మాల్వా, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్ ప్రాంతాలను కప్పి, గోదావరి, కృష్ణా లోయల వెంట ఆగ్నేయ దిశగా విస్తరించింది.
• ఆకృతి: అత్యంత సూక్ష్మమైన, అంటే బంకమట్టి పదార్థంతో ఏర్పడింది.
• తేమ నిలుపుదల: తేమ పట్టి ఉంచే సామర్థ్యానికి ప్రసిద్ధి.
• పోషకాలు: కాల్షియం కార్బొనేట్, మెగ్నీషియం, పొటాష్, సున్నం సమృద్ధిగా ఉంటాయి. సాధారణంగా ఫాస్ఫారిక్ పదార్థం తక్కువ.
• పగుళ్లు:
  1. వేసవిలో లోతైన పగుళ్లు వస్తాయి
  2. ఇవి నేలకు గాలి ఆడేందుకు (aeration) సహాయపడతాయి.
• దున్నే తీరు:
  1. తడిసినప్పుడు జిగటగా ఉంటాయి
  2. మొదటి వర్షం తర్వాత వెంటనే లేదా వర్షాకాలానికి ముందు దున్నితే తప్ప పని చేయడం కష్టం.
• అభ్యాసం:
  1. నల్ల రేగడి నేల ప్రధానంగా మహారాష్ట్రలో ఉంది
  2. మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ (సౌరాష్ట్ర), మధ్యప్రదేశ్ వంటి రాష్ట్రాల్లో ప్రధాన పంట పత్తి.

దక్కన్ పీఠభూమి వర్షాలు తక్కువ ఉన్న తూర్పు, దక్షిణ భాగాల్లో ఎర్ర నేలలు, భారీ వర్షాలు పడే చోట లేటరైట్ నేలలు ఏర్పడ్డాయి.

• ఎర్ర నేల (Red soil):
  1. తక్కువ వర్షపాత ప్రాంతాల్లో స్ఫటిక అగ్ని శిలల (crystalline igneous rocks)పై ఏర్పడుతుంది – దక్కన్ పీఠభూమి తూర్పు, దక్షిణ భాగాలు.
  2. స్ఫటిక, రూపాంతర శిలల్లో ఇనుము విస్తరించడం (diffusion of iron) వల్ల ఎర్రని రంగు వస్తుంది.
  3. నీరు చేరిన (hydrated) రూపంలో ఉన్నప్పుడు పసుపు రంగులో కనిపిస్తుంది.
  4. పసుపు, ఎర్ర నేలలు ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, మధ్య గంగా మైదానం దక్షిణ భాగాలు, పశ్చిమ కనుమల పర్వత పాద ప్రాంతాల్లోనూ ఉన్నాయి.
• లేటరైట్ నేల (Laterite soil):
  1. 'లేటరైట్' అనే మాట లాటిన్ 'లేటర్' (later) నుంచి వచ్చింది; అర్థం ఇటుక.
  2. ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల వాతావరణంలో తడి, పొడి కాలాలు మారుతూ ఉండే చోట ఏర్పడుతుంది.
  3. భారీ వర్షాల వల్ల తీవ్రమైన నేల కొట్టుకుపోవడం (leaching) ఫలితం.
  4. చాలా లోతైనది; ఆమ్ల స్వభావం (pH < 6.0); మొక్కల పోషకాలు తక్కువ.
  5. ప్రాంతాలు: దక్షిణ రాష్ట్రాలు, మహారాష్ట్రలోని పశ్చిమ కనుమలు, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్ కొన్ని భాగాలు, ఈశాన్య ప్రాంతాలు.
  6. ఆకురాల్చే, సతత హరిత అడవులు ఉన్నచోట హ్యూమస్ ఎక్కువ; పలుచని వృక్షసంపద, అర్ధశుష్క వాతావరణంలో హ్యూమస్ తక్కువ.
  7. భూ ఆకృతిలో వాటి స్థానం వల్ల కోత, క్షీణతకు గురవుతాయి.
• పంటలు: తగిన నేల పరిరక్షణ పద్ధతులు అనుసరిస్తే కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు కొండ ప్రాంతాల్లో తేయాకు, కాఫీ సాగుకు చాలా ఉపయోగం. తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, కేరళలోని ఎర్ర లేటరైట్ నేలలు జీడిమామిడి సాగుకు మరింత అనుకూలం.

ఎడారి నేలలు పొడి వాతావరణంలో, అటవీ నేలలు వర్షారణ్య కొండ ప్రాంతాల్లో ఏర్పడతాయి.

• ఎడారి నేలలు (Arid soils):
  1. రంగు ఎరుపు నుంచి గోధుమ రంగు (brown) వరకు ఉంటుంది.
  2. ఇసుక ఆకృతి, లవణ స్వభావం.
  3. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఉప్పు ఎక్కువ; నీటిని ఆవిరి చేసి వంట ఉప్పు తీస్తారు.
  4. పొడి వాతావరణం, అధిక ఉష్ణోగ్రత వల్ల బాష్పీభవనం ఎక్కువ; నేలలో హ్యూమస్, తేమ ఉండవు.
  5. కింది పొరలలో కాల్షియం క్రమంగా పెరుగుతూ పోవడం వల్ల కంకర (kankar) పొర ఏర్పడుతుంది; ఇది నీరు ఇంకకుండా అడ్డుకుంటుంది.
  6. సరైన నీటిపారుదల తర్వాత సాగుకు అనుకూలం; ఉదా: పశ్చిమ రాజస్థాన్.
• అటవీ నేలలు (Forest soils):
  1. తగినంత వర్షారణ్యాలు ఉండే కొండ, పర్వత ప్రాంతాల్లో ఉంటాయి.
  2. పర్వత పరిస్థితులను బట్టి ఆకృతి మారుతుంది: లోయ పక్కల్లో లోమీ (loamy), సిల్టీ (silty); ఎగువ వాలుల్లో ముతక రేణువులు.
  3. హిమాలయాల్లో మంచు కప్పిన ప్రాంతాల్లో క్షయం (denudation) జరిగి ఆమ్లత్వం, హ్యూమస్ తక్కువ.
  4. లోయల కింది భాగాల్లో, ముఖ్యంగా నదీ మెట్ట భూములు (river terraces), ఒండ్రు వంపుల్లో (alluvial fans) సారవంతం.

• రూపం ఆధారంగా సారాంశం:
  1. ఒండ్రు – ఉత్తర మైదానాలు
  2. నల్ల రేగడి – దక్కన్ ట్రాప్
  3. ఎర్ర, పసుపు – దక్కన్ తూర్పు, దక్షిణం
  4. లేటరైట్ – భారీ వర్షప్రాంతాలు
  5. ఎడారి – పశ్చిమ రాజస్థాన్
  6. అటవీ – పర్వతాలు.
• అభ్యాస పజిల్ సమాధానాలు: వనరులు, ఖనిజాలు (పునరుత్పాదకం కానివి), నల్ల రేగడి (తేమ నిలుపుదల), లేటరైట్ (లీచింగ్), అటవీకరణ, ఒండ్రు నేలలు (గ్రేట్ ప్లెయిన్స్).

నేల పైపొర తొలగి కొట్టుకుపోవడాన్ని నేల కోత (soil erosion) అంటారు.

• నేల ఏర్పడటం – కోత:
  1. ఈ రెండు ప్రక్రియలు ఒకేసారి జరుగుతాయి
  2. సాధారణంగా వాటి మధ్య సమతుల్యత ఉంటుంది. అటవీ నిర్మూలన, అతి మేత, నిర్మాణాలు, గనులు వంటి మానవ కార్యకలాపాల వల్ల ఈ సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది. గాలి, హిమానీనదాలు, నీరు వంటి సహజ శక్తులు కూడా కోతకు కారణం.
• కోత రకాలు:
  1. గల్లీ కోత (Gully erosion): ప్రవహించే నీరు బంకమట్టి నేలను కోసి లోతైన కాలువలు (gullies) చేస్తుంది. భూమి సాగుకు పనికిరాకుండా పోయి 'బ్యాడ్ ల్యాండ్' అవుతుంది. చంబల్ పరీవాహక ప్రాంతంలో ఇలాంటి భూములను రేవైన్స్ (ravines) అంటారు.
  2. పొర కోత (Sheet erosion): వాలు వెంట విశాల ప్రాంతంలో నీరు పొరలా ప్రవహించి పైమట్టిని కొట్టుకుపోయేలా చేస్తుంది.
  3. గాలి కోత (Wind erosion): చదునైన లేదా వాలు భూమి నుంచి గాలి వదులైన మట్టిని ఎగరేస్తుంది.
• తప్పుడు వ్యవసాయ పద్ధతులు: వాలు వెంట పైకి, కిందికి దున్నడం వల్ల నీరు వేగంగా పారే కాలువలు ఏర్పడి కోత పెరుగుతుంది.
• పరిరక్షణ పద్ధతులు:
  1. సమోన్నత రేఖల వెంట దున్నడం (Contour ploughing): వాలు కింద నీటి ప్రవాహాన్ని నెమ్మదింపజేస్తుంది.
  2. మెట్ల సాగు (Terrace cultivation): వాలులపై మెట్లు కోసి సాగు చేయడం; కోతను అడ్డుకుంటుంది. పశ్చిమ, మధ్య హిమాలయాల్లో మెట్ల సాగు బాగా అభివృద్ధి చెందింది.
  3. పట్టీ పంటలు (Strip cropping): పెద్ద పొలాలను పట్టీలుగా విభజించి, పంటల మధ్య గడ్డి పట్టీలు పెంచి గాలి శక్తిని తగ్గించడం.
  4. ఆశ్రయ వనాలు (Shelter belts): వరుసగా చెట్లు నాటి ఆశ్రయం కల్పించడం; ఇవి పశ్చిమ భారతంలో ఇసుక దిబ్బలను, ఎడారిని స్థిరపరచడంలో గణనీయంగా సహకరించాయి.

• అభ్యాసం:
  1. పంజాబ్‌లో భూమి క్షీణతకు ప్రధాన కారణం అతి నీటిపారుదల
  2. ఉత్తరాఖండ్ వంటి కొండ రాష్ట్రాల్లో మెట్ల సాగు ఉంటుంది.

అధ్యాయం చివర ఇచ్చిన ప్రశ్నలు పరీక్షలకు తరచూ వచ్చే వాస్తవాలను సూచిస్తాయి. వాటి జవాబులను సంక్షిప్తంగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• పంజాబ్‌లో భూమి క్షీణతకు ప్రధాన కారణం: అతి నీటిపారుదల (over irrigation) – నీరు నిలవడం, లవణీయత, క్షారత పెరగడం.
• మెట్ల సాగు (terrace cultivation) చేసే రాష్ట్రం:
  1. ఉత్తరాఖండ్ (కొండ ప్రాంతం)
  2. పంజాబ్, హరియాణా, ఉత్తరప్రదేశ్ మైదానాల్లో కాదు.
• నల్ల రేగడి ప్రధానంగా ఉన్న రాష్ట్రం: మహారాష్ట్ర.
• నల్ల రేగడి నేల ఉన్న మూడు రాష్ట్రాలు, ప్రధాన పంట:
  1. మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ (సౌరాష్ట్ర), మధ్యప్రదేశ్ (మాల్వా)
  2. ప్రధాన పంట పత్తి.
• తూర్పు తీర డెల్టాల్లో నేల:
  1. ఒండ్రు నేల
  2. మూడు లక్షణాలు – ఎక్కువ సారవంతం, పొటాష్–ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం–సున్నం తగినంత, వరి, చెరకు వంటి పంటలకు అనుకూలం.
• కొండ ప్రాంతాల్లో నేల కోత నియంత్రణ: సమోన్నత రేఖల వెంట దున్నడం, మెట్ల సాగు, పట్టీ పంటలు, ఆశ్రయ వనాలు.
• భూ వినియోగ విధానం, అడవులు 1960–61 నుంచి ఎందుకు పెద్దగా పెరగలేదు (సారాంశం):
  1. NSA, అడవులు రెండూ స్వల్పంగానే మారాయి
  2. జనాభా పెరుగుదల, సాగు, నివాసాలు, పరిశ్రమలు, రోడ్ల కోసం భూమి డిమాండ్ ఎక్కువ
  3. ఇతర బీడు భూములు నాణ్యత లేనివి.
• సాంకేతిక, ఆర్థికాభివృద్ధి – వనరుల వినియోగం:
  1. సాంకేతికత పెరిగితే వనరుల వెలికితీత, వినియోగం వేగంగా పెరుగుతాయి
  2. అవసరమైన పరిరక్షణ లేకపోతే తరిగిపోవడం, కాలుష్యం, భూమి క్షీణత వస్తాయి.
• పజిల్ జవాబులు: వనరులు (natural endowments), ఖనిజాలు (పునరుత్పాదకం కానివి), నల్ల రేగడి (నీటిని నిలుపుకునేది), లేటరైట్ (తీవ్రంగా కొట్టుకుపోయిన నేల), అటవీకరణ (నేల కోత నివారణకు చెట్లు నాటడం), ఒండ్రు నేలలు (గ్రేట్ ప్లెయిన్స్).