వ్యవసాయం (Agriculture)

భారతదేశం వ్యవసాయపరంగా ముఖ్యమైన దేశం. జనాభాలో మూడింట రెండు వంతుల మంది వ్యవసాయ కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమై ఉన్నారు. వ్యవసాయం ఒక ప్రాథమిక కార్యకలాపం (Primary activity); మనం తినే ఆహారంలో అధిక భాగాన్ని ఇదే ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

• ప్రాముఖ్యత:
  1. ఆహార ధాన్యాలు ఇస్తుంది.
  2. అనేక పరిశ్రమలకు ముడిసరుకు (Raw material) అందిస్తుంది.
  3. తేయాకు (Tea), కాఫీ, సుగంధ ద్రవ్యాలు వంటి కొన్ని వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు ఎగుమతి అవుతాయి.
  4. పుస్తకంలోని చివరి భాగం ప్రకారం, 60 శాతం కంటే ఎక్కువ జనాభాకు వ్యవసాయమే జీవనోపాధి.
• వ్యవసాయం పురాతన ఆర్థిక కార్యకలాపం: ఏళ్లుగా సాగు పద్ధతులు చాలా మారాయి. ఈ మార్పులు మూడు అంశాలపై ఆధారపడతాయి:
• భౌతిక పర్యావరణ లక్షణాలు (Physical environment).
• సాంకేతిక పరిజ్ఞానం (Technological know-how).
• సామాజిక–సాంస్కృతిక ఆచారాలు (Socio-cultural practices).
• సాగు జీవనాధార (Subsistence) స్థాయి నుంచి వాణిజ్య (Commercial) స్థాయి వరకు మారుతుంది.
• ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ఆచరిస్తున్న పద్ధతులు:
  1. ఆదిమ జీవనాధార సాగు (Primitive subsistence farming).
  2. సమగ్ర జీవనాధార సాగు (Intensive subsistence farming).
  3. వాణిజ్య సాగు (Commercial farming).
  4. తోటల పెంపకం (Plantation) – ఇది వాణిజ్య సాగులోని ఒక రకం.

ఆదిమ జీవనాధార సాగు ఇప్పటికీ భారతదేశంలో కొన్ని చిన్న ప్రాంతాల్లో కొనసాగుతోంది. దీనినే నరికి కాల్చే వ్యవసాయం (Slash and burn agriculture) అంటారు.

• లక్షణాలు:
  1. చిన్న భూమి ముక్కలపై సాగు.
  2. ఆదిమ పనిముట్లు: పార వంటి చేతి పరికరం (Hoe), దావో (Dao – ఒక రకం పొడవాటి కత్తి), తవ్వే కర్రలు (Digging sticks).
  3. కుటుంబం లేదా సమాజం శ్రమ మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు.
  4. రుతుపవనాలు, నేల సహజ సారం, పంటలకు అనుకూల పర్యావరణ పరిస్థితులపై ఆధారం.
• సాగు విధానం: రైతులు ఒక భూమి ముక్కను నరికి, కాల్చి శుభ్రం చేసి, ఆ కుటుంబం బతకడానికి తృణధాన్యాలు, ఇతర ఆహార పంటలు పండిస్తారు. నేల సారం తగ్గినప్పుడు కొత్త భూమి ముక్కకు మారి, అదే విధంగా సాగు చేస్తారు.
• ఇలా మారడం వల్ల లాభం: ప్రకృతి సహజ ప్రక్రియల ద్వారా నేల సారాన్ని తిరిగి నింపుకుంటుంది.
• భూమి ఉత్పాదకత తక్కువ: ఎందుకంటే రైతు రసాయన ఎరువులు లేదా ఇతర ఆధునిక సాధనాలు వాడడు.
• భారతదేశంలో ఈ సాగు పేర్లు:
  1. ఝుమ్మింగ్ (Jhumming) – ఈశాన్య రాష్ట్రాలైన అస్సాం, మేఘాలయ, మిజోరం, నాగాలాండ్.
  2. పామ్లౌ (Pamlou) – మణిపూర్.
  3. దీపా (Dipa) – ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బస్తర్ జిల్లా, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
  4. బేవార్ / దహియా – మధ్యప్రదేశ్.
  5. పోడు / పెండా (Podu / Penda) – ఆంధ్రప్రదేశ్.
  6. పామా దబీ / కోమన్ / బ్రింగా – ఒడిశా.
  7. కుమారి (Kumari) – పశ్చిమ కనుమలు.
  8. వాల్రే / వాల్ట్రే – ఆగ్నేయ రాజస్థాన్.
  9. ఖిల్ (Khil) – హిమాలయ ప్రాంతం.
  10. కురువా (Kuruwa) – జార్ఖండ్.
• ప్రపంచంలో ఇతర పేర్లు:
  1. మిల్పా (Milpa) – మెక్సికో, మధ్య అమెరికా
  2. కొనుకో (Conuco) – వెనిజులా
  3. రోకా (Roca) – బ్రెజిల్
  4. మసోలే (Masole) – మధ్య ఆఫ్రికా
  5. లదాంగ్ (Ladang) – ఇండోనేషియా
  6. రే (Ray) – వియత్నాం.

జనాభా ఒత్తిడి ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో సమగ్ర జీవనాధార సాగు జరుగుతుంది. ఆధునిక సాధనాలను ఎక్కువగా వాడి ఎక్కువ ఉత్పాదకత సాధించడమే వాణిజ్య సాగు లక్షణం.

• సమగ్ర జీవనాధార సాగు (Intensive subsistence farming):
  1. భూమిపై జనాభా ఒత్తిడి అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఆచరిస్తారు.
  2. శ్రమ ఎక్కువగా అవసరమయ్యే సాగు (Labour-intensive).
  3. ఎక్కువ దిగుబడి కోసం జీవ రసాయన సాధనాలు (Biochemical inputs), సాగునీరు అధిక మోతాదులో వాడతారు.
• భూమి చిన్న ముక్కలవడం: వారసత్వ హక్కు (Right of inheritance) వల్ల భూమి తరతరాలకు విభజించబడి కమతాల పరిమాణం లాభదాయకం కాని స్థాయికి తగ్గింది.
• అయినా రైతులు ఎందుకు సాగు చేస్తారు?: ప్రత్యామ్నాయ జీవనాధారం లేకపోవడంతో పరిమిత భూమి నుంచే గరిష్ఠ దిగుబడి తీసుకుంటారు. దీనివల్ల వ్యవసాయ భూమిపై అపారమైన ఒత్తిడి ఉంటుంది.
• వాణిజ్య సాగు (Commercial farming):
  1. ప్రధాన లక్షణం: అధిక దిగుబడి కోసం ఆధునిక సాధనాల అధిక మోతాదు వాడకం.
  2. ఆ సాధనాలు: అధిక దిగుబడి వంగడాల (HYV) విత్తనాలు, రసాయన ఎరువులు, కీటకనాశినులు, పురుగుమందులు.
  3. వాణిజ్యీకరణ స్థాయి ప్రాంతాన్ని బట్టి మారుతుంది.
• ఒకే పంట – రెండు స్వభావాలు:
  1. పంజాబ్, హరియాణాలలో వరి వాణిజ్య పంట
  2. ఒడిశాలో అదే వరి జీవనాధార పంట.

తోటల పెంపకం కూడా వాణిజ్య సాగులో ఒక రకం. వ్యవసాయం, పరిశ్రమల మధ్య అనుసంధానం (Interface) ఇందులో కనిపిస్తుంది.

• లక్షణాలు:
  1. పెద్ద విస్తీర్ణంలో ఒకే పంట (Single crop) పండిస్తారు.
  2. విస్తారమైన భూమిలో పెట్టుబడి అధికంగా అవసరమయ్యే సాధనాలు (Capital intensive inputs) వాడతారు.
  3. ఇతర ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన వలస కూలీలను (Migrant labourers) ఉపయోగిస్తారు.
  4. ఉత్పత్తి మొత్తం ఆయా పరిశ్రమలకు ముడిసరుకుగా వాడతారు.
• భారతదేశంలో ముఖ్య తోటల పంటలు: తేయాకు, కాఫీ, రబ్బరు, చెరకు, అరటి మొదలైనవి.
• రాష్ట్రాలు:
  1. తేయాకు – అస్సాం, ఉత్తర బెంగాల్
  2. కాఫీ – కర్ణాటక.
• రవాణా అవసరం: ఉత్పత్తి ప్రధానంగా మార్కెట్ కోసం కాబట్టి తోటల ప్రాంతాలు, శుద్ధి పరిశ్రమలు, మార్కెట్లను కలిపే రవాణా–సమాచార వ్యవస్థ (Transport and communication network) బాగా అభివృద్ధి చెందడం ముఖ్యం.
• చిత్రాల్లో చూపినవి:
  1. దక్షిణ భారతదేశంలో అరటి తోట
  2. ఈశాన్య భారతదేశంలో వెదురు తోట.

ఆదిమ సాగుతో పోలిక

• ఆదిమ సాగు: చిన్న భూమి, కుటుంబ శ్రమ, ఆహారం కోసం.
• తోటల పెంపకం: పెద్ద భూమి, వలస కూలీలు, పరిశ్రమల కోసం ఒకే పంట.

భారతదేశంలో భౌతిక వైవిధ్యాలు, సంస్కృతుల బహుళత్వం వ్యవసాయ పద్ధతుల్లో, పంటల తీరులో ప్రతిఫలిస్తాయి. ఆహార, పీచు పంటలు, కూరగాయలు, పండ్లు, సుగంధ ద్రవ్యాలు ఇక్కడ పండే ముఖ్య పంటలు. మూడు పంట కాలాలు ఉన్నాయి: రబీ, ఖరీఫ్, జైద్.

• రబీ (Rabi) పంటలు:
  1. విత్తనం: శీతాకాలంలో అక్టోబర్–డిసెంబర్; కోత: వేసవిలో ఏప్రిల్–జూన్.
  2. ముఖ్య పంటలు: గోధుమ, బార్లీ, బఠాణీ, శనగ, ఆవాలు.
  3. ముఖ్య ఉత్పత్తి రాష్ట్రాలు (ఉత్తర, వాయవ్య భాగం): పంజాబ్, హరియాణా, హిమాచల్ ప్రదేశ్, జమ్మూ–కశ్మీర్, ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తర ప్రదేశ్.
  4. శీతాకాలంలో పశ్చిమ సమశీతోష్ణ తుపానుల (Western temperate cyclones) వల్ల కురిసే అవపాతం ఈ పంటల విజయానికి తోడ్పడుతుంది.
  5. పంజాబ్, హరియాణా, పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్, రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో హరిత విప్లవ విజయం కూడా రబీ పంటల పెరుగుదలకు ముఖ్య కారణం.
• ఖరీఫ్ (Kharif) పంటలు:
  1. రుతుపవనాల ఆరంభంతో సాగు మొదలవుతుంది; కోత సెప్టెంబర్–అక్టోబర్.
  2. ముఖ్య పంటలు: వరి, మొక్కజొన్న, జొన్న, సజ్జ, కందులు (తుర్/అర్హర్), పెసలు (మూంగ్), మినుములు (ఉరద్), పత్తి, జనుము (జూట్), వేరుశనగ, సోయాబీన్.
• జైద్ (Zaid) కాలం:
  1. రబీ, ఖరీఫ్ కాలాల మధ్య వేసవి నెలల్లో వచ్చే స్వల్ప కాలం.
  2. ఈ కాలంలో పండే పంటలు: పుచ్చకాయ, ఖర్బూజ (Muskmelon), దోసకాయ, కూరగాయలు, పశుగ్రాస పంటలు.
  3. చెరకు పెరగడానికి దాదాపు ఒక సంవత్సరం పడుతుంది.

వరి భారతదేశంలో అత్యధిక ప్రజల ప్రధాన ఆహార పంట (Staple food crop).

• ఉత్పత్తి స్థానం (పుస్తకం ప్రకారం): ప్రపంచంలో చైనా తర్వాత భారతదేశం రెండో అతిపెద్ద వరి ఉత్పత్తిదారు.
• ఖరీఫ్ పంట – కావలసిన పరిస్థితులు:
• అధిక ఉష్ణోగ్రత: 25°C కంటే ఎక్కువ.
• అధిక తేమ (High humidity).
• వార్షిక వర్షపాతం 100 సెం.మీ. కంటే ఎక్కువ.
• తక్కువ వర్షపాతం ఉన్న ప్రాంతాల్లో సాగునీటి ద్వారా పండిస్తారు.
• ఏ ప్రాంతాల్లో పండుతుంది?: ఉత్తర, ఈశాన్య భారత మైదానాలు, తీర ప్రాంతాలు, డెల్టా ప్రాంతాలు.
• సాగునీటి వల్ల విస్తరణ: కాలువ సాగునీరు (Canal irrigation), గొట్టపు బావుల (Tubewells) దట్టమైన వ్యవస్థ వల్ల పంజాబ్, హరియాణా, పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్, రాజస్థాన్‌లో కొంత భాగంలో తక్కువ వర్షం ఉన్నా వరి పండించడం సాధ్యమైంది.
• ముఖ్య వరి పండించే ప్రాంతాలు: అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్, ఒడిశా తీర ప్రాంతాలు, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, తమిళనాడు, కేరళ, మహారాష్ట్ర (ముఖ్యంగా కొంకణ్ తీరం), ఉత్తర ప్రదేశ్, బిహార్. ఇటీవల పంజాబ్, హరియాణాలలో కూడా ముఖ్య పంటగా మారింది.
• ఏడాదికి మూడు వరి పంటలు: అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్, ఒడిశాలలో ఆస్ (Aus), ఆమన్ (Aman), బోరో (Boro) అనే మూడు వరి పంటలు పండిస్తారు.
• వరి పంపిణీ పటం (India:
  1. Distribution of Rice) పుస్తకంలో ఉంది
  2. పటంలోని షేడింగ్ వివరాలు ఇక్కడ అందుబాటులో లేవు.

వరి తర్వాత మరో ముఖ్య ధాన్య పంట గోధుమ. చిరుధాన్యాలు, మొక్కజొన్న కూడా భారతదేశ ఆహార పంటల్లో ముఖ్యమైనవి.

• గోధుమ (Wheat):
  1. రెండో అతి ముఖ్య తృణ ధాన్య పంట; దేశంలోని ఉత్తర, వాయవ్య భాగాల్లో ప్రధాన ఆహార పంట.
  2. రబీ పంట; చల్లని పెరుగుదల కాలం, పక్వానికి వచ్చేటప్పుడు ప్రకాశవంతమైన ఎండ అవసరం.
  3. వార్షిక వర్షపాతం 50–75 సెం.మీ., పెరుగుదల కాలంలో సమంగా పంపిణీ కావాలి.
  4. రెండు ముఖ్య గోధుమ మండలాలు: వాయవ్యంలో గంగా–సట్లెజ్ మైదానాలు; దక్కన్ నల్లరేగడి నేలల ప్రాంతం.
  5. ముఖ్య రాష్ట్రాలు: పంజాబ్, హరియాణా, ఉత్తర ప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, బిహార్, రాజస్థాన్.
• చిరుధాన్యాలు (Millets): జొన్న (Jowar), సజ్జ (Bajra), రాగి (Ragi). వీటిని ముతక ధాన్యాలు (Coarse grains) అంటారు, అయినా పోషక విలువ చాలా ఎక్కువ. ఉదా: రాగిలో ఇనుము, కాల్షియం, ఇతర సూక్ష్మ పోషకాలు, పీచు పదార్థం సమృద్ధిగా ఉంటాయి.
• జొన్న:
  1. విస్తీర్ణం, ఉత్పత్తిలో మూడో అతి ముఖ్య ఆహార పంట
  2. వర్షాధార పంట, తేమ ఉన్న ప్రాంతాల్లో పండుతుంది, సాగునీరు దాదాపు అవసరం లేదు. ముఖ్య రాష్ట్రాలు: మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్.
• సజ్జ: ఇసుక నేలలు, లోతు తక్కువ నల్లరేగడి నేలల్లో బాగా పండుతుంది. రాష్ట్రాలు: రాజస్థాన్, ఉత్తర ప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, గుజరాత్, హరియాణా.
• రాగి:
  1. పొడి ప్రాంతాల పంట
  2. ఎర్ర, నల్ల, ఇసుక, లోమ్ (Loamy), లోతు తక్కువ నల్లరేగడి నేలల్లో పెరుగుతుంది. రాష్ట్రాలు: కర్ణాటక, తమిళనాడు, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, సిక్కిం, జార్ఖండ్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్.
• మొక్కజొన్న (Maize):
  1. ఆహారంగా, పశుగ్రాసంగా కూడా వాడతారు.
  2. ఖరీఫ్ పంట; 21°C–27°C ఉష్ణోగ్రత అవసరం; పాత ఒండ్రు నేలల్లో బాగా పెరుగుతుంది.
  3. బిహార్ వంటి కొన్ని రాష్ట్రాల్లో రబీలో కూడా పండిస్తారు.
  4. HYV విత్తనాలు, ఎరువులు, సాగునీరు వల్ల ఉత్పత్తి పెరుగుతోంది.
  5. ముఖ్య రాష్ట్రాలు: కర్ణాటక, మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తర ప్రదేశ్, బిహార్, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ.
• వరి, గోధుమ పంపిణీ పటాల షేడింగ్ వివరాలు ఇక్కడ అందుబాటులో లేవు
• పై రాష్ట్రాల జాబితా పుస్తకం పాఠ్యం నుంచే.

(బయటి విషయం, పుస్తకంలో లేనిది: 2023ను ఐక్యరాజ్యసమితి అంతర్జాతీయ చిరుధాన్యాల సంవత్సరంగా (International Year of Millets) ప్రకటించింది; భారత ప్రభుత్వం చిరుధాన్యాలను 'శ్రీ అన్న' అని పిలుస్తోంది.)

ధాన్యాలు కాకుండా ఇతర ఆహార పంటల్లో పప్పులు, చెరకు, నూనె గింజలు ముఖ్యమైనవి.

• పప్పు ధాన్యాలు (Pulses):
  1. భారతదేశం ప్రపంచంలో పప్పుల అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు, వినియోగదారు కూడా.
  2. శాకాహార ఆహారంలో ప్రోటీన్‌కు ప్రధాన వనరు.
  3. ముఖ్య పప్పులు: కంది (తుర్/అర్హర్), మినుము (ఉరద్), పెసర (మూంగ్), మసూర్ (Masur), బఠాణీ, శనగ.
  4. తక్కువ తేమ చాలు; పొడి పరిస్థితుల్లో కూడా బతుకుతాయి.
  5. లెగ్యూమ్ (Leguminous) పంటలు కాబట్టి కంది తప్ప మిగతావన్నీ గాలిలోని నైట్రోజన్‌ను స్థిరీకరించి నేల సారాన్ని పునరుద్ధరిస్తాయి; అందుకే ఇతర పంటలతో పంట మార్పిడిలో పండిస్తారు.
  6. ముఖ్య రాష్ట్రాలు: మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్, మహారాష్ట్ర, ఉత్తర ప్రదేశ్, కర్ణాటక.
• చెరకు (Sugarcane):
  1. ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల పంట; వేడి, తేమ వాతావరణంలో బాగా పెరుగుతుంది.
  2. ఉష్ణోగ్రత 21–27°C; వార్షిక వర్షపాతం 75–100 సెం.మీ.; తక్కువ వర్షం ఉన్నచోట సాగునీరు అవసరం.
  3. వివిధ రకాల నేలల్లో పెరుగుతుంది; విత్తనం నుంచి కోత వరకు చేతి శ్రమ అవసరం.
  4. బ్రెజిల్ తర్వాత భారతదేశం రెండో అతిపెద్ద చెరకు ఉత్పత్తిదారు (పుస్తకం ప్రకారం).
  5. చక్కెర, బెల్లం (గుర్), ఖండసారి, మొలాసిస్ (Molasses) ప్రధాన వనరు.
  6. రాష్ట్రాలు: ఉత్తర ప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, బిహార్, పంజాబ్, హరియాణా.
• నూనె గింజలు (Oilseeds):
  1. 2018లో వేరుశనగ ఉత్పత్తిలో చైనా తర్వాత భారతదేశం రెండో స్థానం; రాప్‌సీడ్ (Rapeseed) ఉత్పత్తిలో కెనడా, చైనా తర్వాత మూడో స్థానం (పుస్తకం ప్రకారం).
  2. దేశ మొత్తం సాగు విస్తీర్ణంలో సుమారు 12 శాతంలో నూనె గింజలు పండుతాయి.
  3. ముఖ్యమైనవి: వేరుశనగ, ఆవాలు, కొబ్బరి, నువ్వులు (సెసమమ్/తిల్), సోయాబీన్, ఆముదం, పత్తి గింజలు, అవిసె (లిన్సీడ్), పొద్దుతిరుగుడు.
  4. చాలావరకు తినదగినవి, వంట నూనెగా వాడతారు; కొన్ని సబ్బులు, సౌందర్య సాధనాలు, లేపనాల (Ointments) తయారీకి ముడిసరుకు.
  5. వేరుశనగ: ఖరీఫ్ పంట; ప్రధాన నూనె గింజల ఉత్పత్తిలో దాదాపు సగం. 2019–20లో గుజరాత్ అగ్రస్థానం, తర్వాత రాజస్థాన్, తమిళనాడు.
  6. అవిసె, ఆవాలు – రబీ పంటలు; నువ్వులు – ఉత్తర భారతదేశంలో ఖరీఫ్, దక్షిణాదిలో రబీ; ఆముదం – రబీ, ఖరీఫ్ రెండింటిలో.

తేయాకు, కాఫీ రెండూ ముఖ్యమైన పానీయ పంటలు (Beverage crops). తేయాకు తోటల పెంపకానికి ఉదాహరణ.

• తేయాకు (Tea):
  1. భారతదేశంలో బ్రిటిష్ వారు ప్రారంభించిన పానీయ పంట; ఇప్పుడు చాలా తేయాకు తోటలు భారతీయుల యాజమాన్యంలో ఉన్నాయి.
  2. ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల వాతావరణాల్లో బాగా పెరుగుతుంది.
  3. నేల: లోతైన, సారవంతమైన, నీరు బాగా పోయే నేల; హ్యూమస్, సేంద్రియ పదార్థం సమృద్ధిగా ఉండాలి.
  4. వాతావరణం: ఏడాది పొడవునా వెచ్చగా, తేమగా, మంచు లేకుండా ఉండాలి.
  5. ఏడాది పొడవునా సమంగా కురిసే తరచు జల్లులు లేత ఆకులు నిరంతరం పెరగడానికి తోడ్పడతాయి.
  6. శ్రమ ఆధారిత పరిశ్రమ (Labour-intensive); సమృద్ధిగా, చౌకగా, నైపుణ్యంతో కూడిన కూలీలు అవసరం.
  7. తాజాదనం కోల్పోకుండా తేయాకును తోటలోనే శుద్ధి (Processing) చేస్తారు.
  8. ముఖ్య రాష్ట్రాలు: అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని డార్జిలింగ్ కొండలు, జల్పాయిగురి జిల్లాలు, తమిళనాడు, కేరళ.
  9. ఇతర తేయాకు రాష్ట్రాలు: హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, మేఘాలయ, ఆంధ్రప్రదేశ్, త్రిపుర.
  10. 2018లో చైనా తర్వాత భారతదేశం రెండో అతిపెద్ద తేయాకు ఉత్పత్తిదారు (పుస్తకం ప్రకారం).
• కాఫీ (Coffee):
  1. భారతీయ కాఫీ మంచి నాణ్యతకు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి.
  2. యెమెన్ (Yemen) నుంచి తెచ్చిన అరబికా (Arabica) రకం ఇక్కడ పండిస్తున్నారు; ఈ రకానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా అధిక డిమాండ్.
  3. మొదట బాబా బుడాన్ కొండల్లో సాగు ప్రారంభమైంది; ఇప్పటికీ కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడులోని నీలగిరి ప్రాంతాలకే పరిమితం.

పండ్లు, కూరగాయల సాగును ఉద్యాన పంటలు (Horticulture crops) అంటారు. రబ్బరు ఆహారేతర (Non-food) పంట.

• ఉద్యాన పంటలు:
  1. 2018లో చైనా తర్వాత పండ్లు, కూరగాయల ఉత్పత్తిలో భారతదేశం ప్రపంచంలో రెండో స్థానం.
  2. ఉష్ణమండల, సమశీతోష్ణ మండల పండ్లు రెండూ పండుతాయి.
• పండ్లు – ప్రాంతాలు (ప్రపంచవ్యాప్త డిమాండ్ ఉన్నవి):
  1. మామిడి: మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, ఉత్తర ప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్.
  2. నారింజ: నాగ్‌పూర్, చిరపుంజి (మేఘాలయ).
  3. అరటి: కేరళ, మిజోరం, మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు.
  4. లిచీ, జామ: ఉత్తర ప్రదేశ్, బిహార్.
  5. పైనాపిల్: మేఘాలయ.
  6. ద్రాక్ష: ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర.
  7. ఆపిల్, బేరి, ఆప్రికాట్, వాల్‌నట్: జమ్మూ–కశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్.
• కూరగాయలు: బఠాణీ, కాలీఫ్లవర్, ఉల్లి, క్యాబేజీ, టమాటా, వంకాయ, బంగాళాదుంప ఉత్పత్తిలో భారతదేశం ముఖ్య దేశం.
• రబ్బరు (Rubber):
  1. భూమధ్యరేఖా (Equatorial) పంట; ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల ప్రాంతాల్లో కూడా పండిస్తారు.
  2. తేమ, ఆర్ద్ర వాతావరణం; వర్షపాతం 200 సెం.మీ. కంటే ఎక్కువ; ఉష్ణోగ్రత 25°C పైన.
  3. ముఖ్య పారిశ్రామిక ముడిసరుకు.
  4. ముఖ్య రాష్ట్రాలు: కేరళ, తమిళనాడు, కర్ణాటక, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు, మేఘాలయలోని గారో కొండలు.

భారతదేశంలో పత్తి, జనుము (జూట్), హెంప్ (నార), సహజ పట్టు – నాలుగు ముఖ్య పీచు పంటలు (Fibre crops). మొదటి మూడు నేలలో పండించే పంటల నుంచి వస్తాయి; పట్టు మల్బరీ ఆకులు తిన్న పట్టు పురుగుల కాయల (Cocoons) నుంచి లభిస్తుంది.

పట్టు పురుగులను పెంచి పట్టు నూలు తయారు చేయడాన్ని సెరికల్చర్ (Sericulture) అంటారు.

• పత్తి (Cotton):
  1. పత్తి మొక్క మూలస్థానం భారతదేశం అని నమ్మకం.
  2. ప్రధాన ముడిసరుకుగా పత్తి వస్త్ర పరిశ్రమకు ఉపయోగపడుతుంది.
  3. 2017లో చైనా తర్వాత భారతదేశం రెండో అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు (పుస్తకం ప్రకారం).
  4. దక్కన్ పీఠభూమిలోని నల్ల పత్తి నేలల్లోని (Black cotton soil) పొడి భాగాల్లో బాగా పెరుగుతుంది.
  5. అవసరాలు: అధిక ఉష్ణోగ్రత, తక్కువ వర్షం లేదా సాగునీరు, మంచు లేని 210 రోజులు, ప్రకాశవంతమైన ఎండ.
  6. ఖరీఫ్ పంట; పక్వానికి 6–8 నెలలు పడుతుంది.
  7. ముఖ్య రాష్ట్రాలు: మహారాష్ట్ర, గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, తమిళనాడు, పంజాబ్, హరియాణా, ఉత్తర ప్రదేశ్.
• జనుము (Jute):
  1. బంగారు పోగు (Golden fibre) అంటారు.
  2. ఏటా కొత్త ఒండ్రు చేరే వరద మైదానాల్లోని నీరు బాగా పోయే సారవంతమైన నేలల్లో పెరుగుతుంది; పెరిగే సమయంలో అధిక ఉష్ణోగ్రత అవసరం.
  3. ముఖ్య రాష్ట్రాలు: పశ్చిమ బెంగాల్, బిహార్, అస్సాం, ఒడిశా, మేఘాలయ.
  4. వాడకం: గోనె సంచులు, చాపలు, తాళ్లు, నూలు, తివాచీలు, ఇతర కళా వస్తువులు.

భారతదేశంలో వేల సంవత్సరాలుగా వ్యవసాయం జరుగుతోంది. అయితే తగిన సాంకేతిక–సంస్థాగత మార్పులు లేకుండా భూమిని నిరంతరం ఉపయోగించడం వ్యవసాయాభివృద్ధి వేగాన్ని అడ్డుకుంది.

• సమస్య: సాగునీటి వనరులు అభివృద్ధి అయినా, దేశంలోని చాలా ప్రాంతాల రైతులు ఇంకా రుతుపవనాలు, నేల సహజ సారంపై ఆధారపడుతున్నారు. పెరుగుతున్న జనాభాకు ఇది పెద్ద సవాలు. 60 శాతం కంటే ఎక్కువ జనాభాకు జీవనాధారమైన వ్యవసాయానికి తీవ్రమైన సాంకేతిక, సంస్థాగత సంస్కరణలు అవసరం.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత సంస్థాగత సంస్కరణలు: సామూహిక సాగు (Collectivisation), భూ కమతాల ఏకీకరణ (Consolidation of holdings), సహకారం (Cooperation), జమీందారీ రద్దు.
• భూ సంస్కరణలు (Land reforms): మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక ప్రధాన దృష్టి. వారసత్వ హక్కు వల్ల భూమి ముక్కలు కావడంతో కమతాల ఏకీకరణ అవసరమైంది. చట్టాలు చేసినా అమలు సరిగా జరగలేదు లేదా నామమాత్రంగా ఉంది.
• 1960లు–70లలో సంస్కరణలు: ప్రభుత్వం వ్యవసాయ సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టింది:
• హరిత విప్లవం (Green Revolution) – ప్యాకేజీ సాంకేతికత ఆధారంగా.
• శ్వేత విప్లవం (White Revolution) – ఆపరేషన్ ఫ్లడ్ (Operation Flood).
• ఇవి కొన్ని ఎంపిక చేసిన ప్రాంతాల్లోనే అభివృద్ధి కేంద్రీకృతం కావడానికి దారితీశాయి.
• 1980లు–90లలో: సంస్థాగత, సాంకేతిక సంస్కరణలను కలిపిన సమగ్ర భూ అభివృద్ధి కార్యక్రమం ప్రారంభమైంది.
• ఆ సంస్కరణలలోని చర్యలు:
  1. కరువు, వరద, తుపాను, అగ్నిప్రమాదం, వ్యాధులకు పంటల బీమా.
  2. గ్రామీణ బ్యాంకులు (Grameen banks), సహకార సంఘాలు, బ్యాంకుల ద్వారా తక్కువ వడ్డీకి రుణాలు.
  3. కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డ్ (KCC), వ్యక్తిగత ప్రమాద బీమా పథకం (PAIS).
  4. రేడియో, టెలివిజన్‌లో ప్రత్యేక వాతావరణ బులెటిన్లు, రైతుల కార్యక్రమాలు.
  5. కనీస మద్దతు ధర (MSP), లాభదాయక ధర (Remunerative price), సేకరణ ధరలు (Procurement prices) – ఊహాగాన వ్యాపారులు, మధ్యవర్తుల దోపిడీ నుంచి రైతులను కాపాడడానికి.
• సమాచార వనరు: రైతుల పోర్టల్ https://farmer.gov.in (ఇందులో వ్యవసాయ, ఉద్యాన, పథకాల సమాచారం ఉంటుంది).

(బయటి వాస్తవాలు, పుస్తకంలో లేనివి: మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక కాలం 1951–56; ఆపరేషన్ ఫ్లడ్ 1970లో ప్రారంభమైంది, వర్గీస్ కురియన్ దీని సారథి; హరిత విప్లవ పితామహుడు ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్.

ఆధునిక పథకాలు: ప్రధానమంత్రి కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి (PM-KISAN, 2019), ప్రధానమంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన (2016) – ఇవి పుస్తకం తర్వాతివి.)

స్వాతంత్ర్యానంతరం భూమిలేని పేదలకు భూమి అందించే ప్రయత్నంలో ప్రత్యేక స్థానం పొందినది వినోబా భావే నేతృత్వంలోని భూదాన్–గ్రామదాన్ ఉద్యమం.

• వినోబా భావే:
  1. మహాత్మా గాంధీ ఆయనను తన ఆధ్యాత్మిక వారసుడిగా (Spiritual heir) ప్రకటించారు.
  2. సత్యాగ్రహంలో ప్రముఖ సత్యాగ్రహిగా పాల్గొన్నారు.
  3. గాంధీజీ గ్రామ స్వరాజ్యం భావన బలమైన సమర్థకుడు.
  4. గాంధీజీ మరణానంతరం ఆయన సందేశాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి దాదాపు దేశమంతా పాదయాత్ర (Padyatra) చేశారు.
• భూదాన్ ఆరంభం:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పోచంపల్లిలో ప్రసంగిస్తుండగా కొందరు భూమిలేని పేద గ్రామస్థులు తమ ఆర్థిక శ్రేయస్సు కోసం భూమి కావాలని కోరారు.
  2. సహకార సాగు (Cooperative farming) చేపడితే భారత ప్రభుత్వంతో మాట్లాడి భూమి ఇప్పించడానికి ప్రయత్నిస్తానని ఆయన హామీ ఇచ్చారు.
  3. అప్పుడు శ్రీ రామచంద్రారెడ్డి లేచి భూమిలేని 80 మందికి పంచడానికి 80 ఎకరాలు ఇచ్చారు; ఈ చర్యనే 'భూదాన్' (Bhoodan) అంటారు.
  4. తర్వాత ఆయన భారతదేశమంతా పర్యటించి ఈ ఆలోచనలను వ్యాపింపజేశారు.
• గ్రామదాన్ (Gramdan): కొందరు జమీందార్లు (అనేక గ్రామాల యజమానులు) భూమిలేని వారికి కొన్ని గ్రామాలను పంచిపెట్టడానికి ముందుకొచ్చారు.
• భూయజమానుల ప్రేరణ: భూ గరిష్ఠ పరిమితి చట్టం (Land ceiling act) భయంతో చాలా మంది భూయజమానులు పేద రైతులకు తమ భూమిలో కొంత భాగం ఇవ్వడానికి ముందుకొచ్చారు.
• ఇతర పేరు: ఈ ఉద్యమాన్ని రక్తరహిత విప్లవం (Blood-less Revolution) అని కూడా అంటారు.

(బయటి వాస్తవాలు, పుస్తకంలో లేనివి: భూదాన్ ఉద్యమం 1951 ఏప్రిల్ 18న ప్రారంభమైంది.

పోచంపల్లి నేటి తెలంగాణలోని యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లాలో (అప్పటి నల్లగొండ జిల్లా) ఉంది – పుస్తకం 'ఆంధ్రప్రదేశ్' అని రాసింది; రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఇది తెలంగాణలో ఉంది. వినోబా భావేకు 1983లో భారతరత్న (మరణానంతరం) లభించింది.)

అధ్యాయంలోని ముఖ్య పంట–రాష్ట్ర జాబితాలు, వ్యాయామ ప్రశ్నల సమాధానాల్లోని వాస్తవాలు ఇక్కడ సంక్షిప్తంగా ఉన్నాయి.

• పంట కాలం ప్రకారం:
  1. రబీ: గోధుమ, బార్లీ, బఠాణీ, శనగ, ఆవాలు, అవిసె.
  2. ఖరీఫ్: వరి, మొక్కజొన్న, జొన్న, సజ్జ, కంది, పెసర, మినుము, పత్తి, జనుము, వేరుశనగ, సోయాబీన్.
  3. జైద్: పుచ్చ, ఖర్బూజ, దోస, కూరగాయలు, పశుగ్రాసం.
• వ్యాయామ ప్రశ్నల జవాబులలోని వాస్తవాలు:
  1. ఒకే పంటను పెద్ద విస్తీర్ణంలో పండించే వ్యవసాయ పద్ధతి = తోటల పెంపకం.
  2. రబీ పంట = శనగ (వరి, చిరుధాన్యాలు, పత్తి ఖరీఫ్).
  3. లెగ్యూమ్ (Leguminous) పంట = పప్పు ధాన్యాలు.
  4. ఒక పానీయ పంట: తేయాకు – వెచ్చని, తేమ, మంచు లేని వాతావరణం; లోతైన హ్యూమస్ నేల; సమంగా కురిసే జల్లులు.
  5. ప్రధాన ఆహార పంట: వరి – ఖరీఫ్; 25°C పైన, 100 సెం.మీ. పైగా వర్షం; మైదానాలు, తీరం, డెల్టాలు.
  6. సంస్థాగత సంస్కరణ కార్యక్రమాలు: భూ కమతాల ఏకీకరణ, జమీందారీ రద్దు, సహకార సంఘాలు, పంటల బీమా, గ్రామీణ బ్యాంకులు, KCC, PAIS, MSP.
• ప్రాజెక్టు పని:
  1. రైతుల్లో అక్షరాస్యత అవసరంపై చర్చ
  2. భారతదేశ రూపురేఖా పటంలో గోధుమ పండే ప్రాంతాలు చూపడం.
• ఖరీఫ్/రబీ తేడా గుర్తు:
  1. తుర్/అర్హర్, మూంగ్, ఉరద్ ఖరీఫ్
  2. గోధుమ, బార్లీ, బఠాణీ, శనగ, ఆవాలు రబీ
  3. కంది తప్ప మిగిలిన పప్పులు నైట్రోజన్ స్థిరీకరిస్తాయి.
• ముఖ్య రాష్ట్రాలు ఒక చూపులో:
  1. వరి: అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, తమిళనాడు.
  2. గోధుమ: పంజాబ్, హరియాణా, ఉత్తర ప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, బిహార్, రాజస్థాన్.
  3. జొన్న: మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్.
  4. చెరకు: ఉత్తర ప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తమిళనాడు.
  5. పత్తి: మహారాష్ట్ర, గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్.
  6. జనుము: పశ్చిమ బెంగాల్, బిహార్, అస్సాం.
  7. రబ్బరు: కేరళ, తమిళనాడు, కర్ణాటక.