రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం (Second World War)

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం (1939–1945) మానవ చరిత్రలో అతి పెద్ద, అత్యంత వినాశకరమైన యుద్ధం. దీనికి ఒకే కారణం లేదు; అనేక కారణాలు కలిసి పనిచేశాయి.

• వెర్సైల్స్ సంధి (1919): జర్మనీపై కఠిన షరతులు విధించడం వల్ల ప్రతీకార భావన పెరిగింది.
• నానాజాతి సమితి వైఫల్యం: మంచూరియా (1931), అబిసీనియా (1935) దురాక్రమణలను ఆపలేకపోయింది.
• ఆర్థిక మహా మాంద్యం (1929): నిరుద్యోగం, పేదరికం పెరిగి ఇటలీ, జర్మనీ, జపాన్‌లలో నియంతలు బలపడ్డారు.
• ఫాసిజం, నాజీయిజం ఎదుగుదల: ముస్సోలినీ, హిట్లర్ దూకుడు విదేశాంగ విధానాలు.
• బుజ్జగింపు విధానం (Appeasement):
  1. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ హిట్లర్‌ను నిలువరించకపోవడం
  2. 1938 మ్యూనిచ్ ఒప్పందం.
• సైనిక కూటములు: ఒక వైపు అక్ష రాజ్యాలు, మరో వైపు మిత్ర రాజ్యాలు – ప్రపంచం రెండు శిబిరాలుగా చీలింది.
• తక్షణ కారణం: 1939 సెప్టెంబర్ 1న జర్మనీ పోలండ్‌పై దాడి చేయడం. దీంతో 1939 సెప్టెంబర్ 3న బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ జర్మనీపై యుద్ధం ప్రకటించాయి.
• సోవియట్ ఒప్పందం: దాడికి ముందు 1939 ఆగస్టులో జర్మనీ–సోవియట్ నాన్-అగ్రెషన్ ఒప్పందం జరిగింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సంధి అవమానం + మాంద్యం + నియంతలు + సమితి వైఫల్యం + బుజ్జగింపు = రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం.

యుద్ధం ప్రారంభంలో జర్మనీ వేగవంతమైన దాడులతో ఐరోపాలో చాలా భాగాన్ని ఆక్రమించింది. ఈ దశలో అక్ష రాజ్యాలదే పైచేయి.

• బ్లిట్జ్‌క్రీగ్ (Blitzkrieg): 'మెరుపు యుద్ధం' – ట్యాంకులు, విమానాలు, పదాతి దళం కలిసి అత్యంత వేగంగా దాడి చేసే జర్మన్ యుద్ధ పద్ధతి.
• పోలండ్ పతనం (1939): పశ్చిమం నుండి జర్మనీ, తూర్పు నుండి సోవియట్ యూనియన్ దాడి చేసి పోలండ్‌ను పంచుకున్నాయి.
• 1940లో ఆక్రమణలు: డెన్మార్క్, నార్వే, నెదర్లాండ్స్, బెల్జియం, ఫ్రాన్స్.
• ఫ్రాన్స్ రాజధాని పారిస్ 1940 జూన్‌లో జర్మనీ చేతుల్లోకి వెళ్లింది
• ఫ్రాన్స్ లొంగిపోయింది.
• డన్‌కిర్క్ తరలింపు (Dunkirk Evacuation) – 1940: ఫ్రాన్స్ ఉత్తర తీరంలో చిక్కుకున్న బ్రిటిష్, మిత్ర సైనికులను పడవల ద్వారా సురక్షితంగా తరలించారు.
• ఇటలీ ప్రవేశం: 1940 జూన్‌లో ఇటలీ జర్మనీ పక్షాన యుద్ధంలో చేరింది.
• బ్రిటన్ యుద్ధం (Battle of Britain) – 1940:
  1. జర్మన్ వాయుసేన (లుఫ్ట్‌వాఫ్) బ్రిటన్‌పై బాంబుల వర్షం కురిపించింది
  2. బ్రిటిష్ వాయుసేన (RAF) తట్టుకుని నిలిచింది. ఇది హిట్లర్ తొలి పెద్ద వైఫల్యం.
• బ్రిటన్ ప్రధాని: విన్‌స్టన్ చర్చిల్ (1940 నుండి).
• త్రైపాక్షిక ఒప్పందం: 1940 సెప్టెంబర్‌లో జర్మనీ, ఇటలీ, జపాన్ మధ్య జరిగింది.

1941లో రెండు కీలక సంఘటనలు యుద్ధాన్ని నిజమైన ప్రపంచ యుద్ధంగా మార్చాయి: జర్మనీ సోవియట్ యూనియన్‌పై దాడి, జపాన్ అమెరికాపై దాడి.

• ఆపరేషన్ బార్బరోస్సా (Operation Barbarossa): 1941 జూన్ 22న హిట్లర్ ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించి సోవియట్ యూనియన్‌పై దాడి చేశాడు. దీంతో సోవియట్ యూనియన్ మిత్ర రాజ్యాల పక్షాన చేరింది.
• సోవియట్ నాయకుడు: జోసెఫ్ స్టాలిన్.
• తీవ్రమైన చలికాలం, విస్తారమైన భూభాగం జర్మనీ ముందుకు సాగడానికి అడ్డంకులయ్యాయి.
• అట్లాంటిక్ చార్టర్ (Atlantic Charter) – 1941 ఆగస్టు: అమెరికా అధ్యక్షుడు ఫ్రాంక్లిన్ రూజ్‌వెల్ట్, బ్రిటన్ ప్రధాని చర్చిల్ కలిసి యుద్ధానంతర లక్ష్యాలను ప్రకటించారు (ప్రజల స్వయం నిర్ణయ హక్కు మొదలైనవి).
• పెర్ల్ హార్బర్ దాడి (Pearl Harbor) – 1941 డిసెంబర్ 7: జపాన్ హవాయిలోని అమెరికా నౌకాదళ స్థావరంపై ఆకస్మిక దాడి చేసింది.
• ఫలితంగా అమెరికా అధికారికంగా యుద్ధంలోకి వచ్చి మిత్ర రాజ్యాల్లో చేరింది.
• జపాన్ విజయాలు: ఆగ్నేయాసియాలో మలయా, సింగపూర్, బర్మా, ఫిలిప్పీన్స్, ఇండోనేషియా వంటి ప్రాంతాలను జపాన్ ఆక్రమించింది.
• 'అమెరికా ప్రవేశం': ఈ దాడి వరకు అమెరికా తటస్థంగా ఉంటూ మిత్ర దేశాలకు ఆయుధాలు (లెండ్–లీజ్ పథకం ద్వారా) సరఫరా చేసింది.

1942–43లో జరిగిన కొన్ని కీలక పోరాటాలతో యుద్ధం మిత్ర రాజ్యాల వైపు మొగ్గింది. ఈ యుద్ధాల పేర్లు, ప్రదేశాలు పరీక్షల్లో జతపరచమని అడుగుతారు.

• మిడ్‌వే యుద్ధం (Battle of Midway) – 1942 జూన్:
  1. పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో అమెరికా నౌకాదళం జపాన్ విమాన వాహక నౌకలను ముంచి పైచేయి సాధించింది
  2. పసిఫిక్‌లో మలుపు.
• ఎల్ అలమీన్ యుద్ధం (El Alamein) – 1942: ఉత్తర ఆఫ్రికాలో ఈజిప్టులో బ్రిటిష్ సైన్యం జర్మన్–ఇటాలియన్ సేనలను ఓడించింది.
• స్టాలిన్‌గ్రాడ్ యుద్ధం (Battle of Stalingrad) – 1942–43: సోవియట్ యూనియన్‌లో జరిగిన భీకర పోరులో జర్మన్ సైన్యం 1943 ఫిబ్రవరిలో లొంగిపోయింది. ఐరోపా యుద్ధంలో అతి పెద్ద మలుపు ఇదే.
• ఇటలీ లొంగుబాటు (1943): మిత్ర సేనలు సిసిలీ, ఇటలీలోకి ప్రవేశించాక ముస్సోలినీ పతనమై ఇటలీ 1943లో లొంగిపోయింది.
• టెహరాన్ సమావేశం (1943): రూజ్‌వెల్ట్, చర్చిల్, స్టాలిన్ కలిసి పశ్చిమ ఐరోపాలో రెండవ రంగం తెరవడం గురించి చర్చించారు.
• డి-డే (D-Day) – 1944 జూన్ 6:
  1. ఫ్రాన్స్‌లోని నార్మాండీ తీరంలో మిత్ర సేనలు దిగాయి (ఆపరేషన్ ఓవర్‌లార్డ్). ఇది చరిత్రలో అతి పెద్ద సముద్ర మార్గ దాడి
  2. జర్మనీ ఓటమి ప్రారంభం.
• పారిస్ విముక్తి: 1944 ఆగస్టులో.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఐరోపా మలుపు – స్టాలిన్‌గ్రాడ్; పసిఫిక్ మలుపు – మిడ్‌వే; ఆఫ్రికా మలుపు – ఎల్ అలమీన్.

ఐరోపాలో జర్మనీ ఓటమి తరువాత కూడా ఆసియా–పసిఫిక్‌లో జపాన్ పోరాటం కొనసాగింది. అణుబాంబు ప్రయోగంతో యుద్ధం ముగిసింది.

• హిట్లర్ ఆత్మహత్య: 1945 ఏప్రిల్ 30న బెర్లిన్‌లో.
• జర్మనీ లొంగుబాటు:
  1. 1945 మే 7–8
  2. మే 8ను 'విక్టరీ ఇన్ యూరప్ (V-E Day)' అంటారు.
• యాల్టా సమావేశం (Yalta) – 1945 ఫిబ్రవరి: రూజ్‌వెల్ట్, చర్చిల్, స్టాలిన్ కలిసి జర్మనీ విభజన, ఐక్యరాజ్యసమితి ఏర్పాటు గురించి చర్చించారు.
• పాట్స్‌డామ్ సమావేశం (Potsdam) – 1945 జూలై–ఆగస్టు:
  1. అమెరికా అధ్యక్షుడు ట్రూమన్, చర్చిల్ (తరువాత అట్లీ), స్టాలిన్ పాల్గొన్నారు
  2. జపాన్‌ను బేషరతుగా లొంగిపొమ్మని కోరారు. ఫ్రాంక్లిన్ రూజ్‌వెల్ట్ 1945 ఏప్రిల్‌లో మరణించారు.
• అణుబాంబు దాడులు:
  1. 1945 ఆగస్టు 6న హిరోషిమా (బాంబు పేరు 'లిటిల్ బాయ్')
  2. 1945 ఆగస్టు 9న నాగసాకి (బాంబు పేరు 'ఫ్యాట్ మ్యాన్')
  3. ప్రపంచంలో యుద్ధంలో అణుబాంబు వాడడం ఇవే ఏకైక సందర్భాలు.
• జపాన్ లొంగుబాటు:
  1. 1945 ఆగస్టు 15న చక్రవర్తి హిరోహిటో రేడియోలో ప్రకటించాడు
  2. 1945 సెప్టెంబర్ 2న అధికారికంగా సంతకాలు చేశారు (యుద్ధనౌక USS మిస్సోరి పై). దీంతో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసింది.
• అణు పరిశోధన: అమెరికా మన్‌హాటన్ ప్రాజెక్ట్ (Manhattan Project) ద్వారా అణుబాంబు తయారుచేసింది.

ఏ దేశం ఏ పక్షం, ఆ దేశ నాయకుడు ఎవరు అనే ప్రశ్నలు అన్ని పోటీ పరీక్షల్లో వస్తాయి. ఈ పట్టికను బాగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

• అక్ష రాజ్యాలు (Axis Powers):
  1. జర్మనీ – అడాల్ఫ్ హిట్లర్
  2. ఇటలీ – బెనిటో ముస్సోలినీ
  3. జపాన్ – చక్రవర్తి హిరోహిటో; ప్రధాని హిడేకీ టోజో
• మిత్ర రాజ్యాలు (Allied Powers):
  1. బ్రిటన్ – విన్‌స్టన్ చర్చిల్ (యుద్ధం చివరిలో క్లెమెంట్ అట్లీ)
  2. అమెరికా – ఫ్రాంక్లిన్ డి. రూజ్‌వెల్ట్ (తరువాత హ్యారీ ట్రూమన్)
  3. సోవియట్ యూనియన్ – జోసెఫ్ స్టాలిన్
  4. ఫ్రాన్స్ – జనరల్ చార్లెస్ డి గాల్ (స్వేచ్ఛా ఫ్రాన్స్ నాయకుడు)
  5. చైనా – చియాంగ్ కై షేక్
• ముఖ్య సమావేశాలు (క్రమం): అట్లాంటిక్ చార్టర్ (1941) → టెహరాన్ (1943) → యాల్టా (ఫిబ్రవరి 1945) → పాట్స్‌డామ్ (జూలై–ఆగస్టు 1945).
• ముగ్గురు పెద్దవారు (Big Three): రూజ్‌వెల్ట్, చర్చిల్, స్టాలిన్.
• ఐక్యరాజ్యసమితి పేరు:
  1. 1942 జనవరి 1న 26 దేశాలు 'యునైటెడ్ నేషన్స్ డిక్లరేషన్' పై సంతకం చేశాయి
  2. అక్కడ మొదటిసారి ఈ పదం వాడారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రూజ్‌వెల్ట్ యాల్టా తరువాత మరణించాడు (ఏప్రిల్ 1945) – పాట్స్‌డామ్‌లో ట్రూమన్ ఉన్నాడు.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రపంచ రాజకీయ చిత్రాన్ని పూర్తిగా మార్చేసింది. భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంపై కూడా దీని ప్రభావం చాలా ఉంది.

• ప్రాణనష్టం:
  1. కోట్ల మంది మరణించారు
  2. ఇంత విధ్వంసం చరిత్రలో గతంలో ఎన్నడూ లేదు.
• ప్రపంచ ఫలితాలు:
  1. ఐక్యరాజ్యసమితి ఏర్పాటు (1945)
  2. అమెరికా, సోవియట్ యూనియన్ రెండు అగ్ర శక్తులు (Superpowers) గా ఎదిగాయి; ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం మొదలైంది.
  3. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ వంటి వలస దేశాలు బలహీనమై ఆసియా, ఆఫ్రికా దేశాలు స్వాతంత్ర్యం పొందాయి.
  4. జర్మనీ రెండు భాగాలుగా (తూర్పు, పశ్చిమ) చీలింది.
  5. న్యూరెంబర్గ్ విచారణలు (జర్మన్ యుద్ధ నేరస్థులు), టోక్యో విచారణలు (జపాన్).
• భారతదేశంపై ప్రభావం:
  1. 1939లో బ్రిటన్ భారత ప్రజల అభిప్రాయం అడగకుండా భారతదేశాన్ని యుద్ధంలోకి లాగింది; దీనికి నిరసనగా కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి.
  2. క్రిప్స్ మిషన్ (1942) విఫలమైంది; తరువాత క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం (1942 ఆగస్టు) మొదలైంది.
  3. సుభాష్ చంద్రబోస్ నేతృత్వంలో ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ (INA) జపాన్ సహాయంతో బ్రిటన్‌పై పోరాడింది.
  4. 1943 బెంగాల్ కరువు యుద్ధకాల పరిస్థితుల్లో జరిగింది.
  5. యుద్ధానంతరం బ్రిటన్ బలహీనపడి భారత్‌కు 1947లో స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడానికి దారి తీసింది.