నానాజాతి సమితి (League of Nations)

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం (1914–1918) లో కోట్ల మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఇలాంటి యుద్ధం మళ్లీ రాకూడదు, దేశాల మధ్య తగాదాలను చర్చలతో పరిష్కరించాలి అనే ఆలోచనతో నానాజాతి సమితి (League of Nations) పుట్టింది.

• ప్రతిపాదకుడు: అమెరికా అధ్యక్షుడు వుడ్రో విల్సన్ (Woodrow Wilson). ఆయన 1918 జనవరిలో ప్రకటించిన '14 సూత్రాల' లో చివరి సూత్రం ఇలాంటి అంతర్జాతీయ సంస్థ ఏర్పాటు గురించి.
• ఏర్పాటు: 1919 పారిస్ శాంతి సమావేశంలో సమితి నియమావళి (Covenant) రూపొందింది.
• ఈ నియమావళి వెర్సైల్స్ సంధి (Treaty of Versailles, 1919) లో భాగంగా చేర్చారు.
• సమితి అధికారికంగా 1920 జనవరి 10 నుండి పనిచేయడం మొదలుపెట్టింది.
• ప్రధాన కార్యాలయం: జెనీవా (Geneva), స్విట్జర్లాండ్.
• మొదటి ప్రధాన కార్యదర్శి: సర్ జేమ్స్ ఎరిక్ డ్రమ్మండ్ (Sir Eric Drummond) – బ్రిటన్.
• ఆశయం: యుద్ధాలను నివారించడం, సమష్టి భద్రత (Collective Security) కల్పించడం, నిరాయుధీకరణ, అంతర్జాతీయ సహకారం.
• సమష్టి భద్రత అంటే: ఒక దేశంపై దాడి జరిగితే సభ్య దేశాలన్నీ కలిసి దాడి చేసిన దేశాన్ని అడ్డుకోవాలి.

ఆశ్చర్యకరమైన విషయం సమితి ఆలోచన ఇచ్చిన విల్సన్ దేశమైన అమెరికా మాత్రం ఎప్పుడూ సమితిలో సభ్యత్వం తీసుకోలేదు. అమెరికా సెనేట్ (Senate) వెర్సైల్స్ సంధిని ఆమోదించలేదు.

సమితి పనులు సక్రమంగా జరగడానికి కొన్ని ప్రధాన అంగాలు (Organs) ఏర్పాటు చేశారు. ఐక్యరాజ్యసమితి నిర్మాణానికి ఇవే పునాది అయ్యాయి కాబట్టి పరీక్షల్లో పోలికలు అడుగుతారు.

• సాధారణ సభ (Assembly): అన్ని సభ్య దేశాల ప్రతినిధులు ఉండే సభ. ప్రతి దేశానికి ఒకే ఓటు. ఏటా సమావేశమవుతుంది.
• కౌన్సిల్ (Council): చిన్న కార్యనిర్వాహక మండలి.
• ప్రారంభంలో శాశ్వత సభ్యులు: బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, ఇటలీ, జపాన్.
• అమెరికా చేరకపోవడంతో నాలుగు శాశ్వత స్థానాలే మిగిలాయి. కొన్ని తాత్కాలిక సభ్యులూ ఉండేవారు.
• జర్మనీ 1926లో చేరి శాశ్వత సభ్యత్వం పొందింది.
• సచివాలయం (Secretariat):
  1. రోజువారీ పరిపాలన
  2. జెనీవాలో ఉండేది. దీనికి ప్రధాన కార్యదర్శి నాయకుడు.
• అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (Permanent Court of International Justice): నెదర్లాండ్స్‌లోని హేగ్ (The Hague) నగరంలో ఉండేది.
• అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO):
  1. కార్మికుల పరిస్థితులు మెరుగుపరచడానికి 1919లో ఏర్పడింది
  2. ఇది ఇప్పటికీ ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రత్యేక సంస్థగా కొనసాగుతోంది.
• నిర్ణయ పద్ధతి: చాలా నిర్ణయాలకు సభ్యులందరి ఏకగ్రీవ ఆమోదం (Unanimity) కావాలి – ఇది పెద్ద బలహీనతగా మారింది.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఓడిపోయిన జర్మనీ, ఒట్టోమన్ టర్కీ సామ్రాజ్యాల వలస ప్రాంతాలను ఏం చేయాలి అనే ప్రశ్నకు సమితి ఇచ్చిన సమాధానమే మాండేట్ వ్యవస్థ (Mandate System).

• మాండేట్ అంటే: ఆ ప్రాంతాలను స్వయంగా పాలించుకోగల స్థితి వచ్చే వరకు ఒక అభివృద్ధి చెందిన దేశం సమితి తరఫున పర్యవేక్షించే ఏర్పాటు.
• పర్యవేక్షణ: మాండేట్ పొందిన దేశం పాలనపై సమితికి నివేదికలు ఇవ్వాలి. దీని కోసం 'శాశ్వత మాండేట్ కమిషన్' ఉండేది.
• మూడు రకాలు (A, B, C):
  1. A రకం: ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్య ప్రాంతాలు – త్వరలో స్వతంత్రం పొందగలవిగా భావించినవి (ఉదా: ఇరాక్, పాలస్తీనా, సిరియా).
  2. B రకం: ఆఫ్రికాలోని జర్మన్ వలసలు (ఉదా: టాంగన్యికా).
  3. C రకం: నైరుతి ఆఫ్రికా, పసిఫిక్ దీవులు – మాండేట్ పొందిన దేశంలో భాగంగా పరిపాలించేవి.
• మాండేట్ పొందిన ప్రధాన దేశాలు: బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జపాన్, బెల్జియం, దక్షిణాఫ్రికా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్.
• విమర్శ: ఇది సరళమైన పేరుతో కొనసాగిన వలసవాదమే అనే విమర్శ ఉంది. విజేత దేశాలు ఓడిన దేశాల భూభాగాలను పంచుకున్నాయి.
• తరువాత: ఈ ఆలోచనే ఐక్యరాజ్యసమితి ట్రస్టీషిప్ మండలి (Trusteeship Council) కు ఆధారమైంది.

సమితి చివరికి విఫలమైనా, 1920లలో చిన్న దేశాల మధ్య తగాదాలను పరిష్కరించడంలో కొన్ని విజయాలు సాధించింది. ఈ ఉదాహరణలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ఆలాండ్ దీవుల వివాదం (1921): స్వీడన్, ఫిన్లాండ్ మధ్య జరిగిన ఈ వివాదంలో సమితి దీవులను ఫిన్లాండ్‌కు ఇచ్చింది, స్వీడిష్ ప్రజల హక్కులను కాపాడే ఏర్పాట్లు చేసింది.
• ఎగువ సైలీసియా (Upper Silesia): జర్మనీ, పోలండ్ మధ్య వివాదాన్ని సమితి సర్దుబాటు చేసింది.
• గ్రీస్–బల్గేరియా సరిహద్దు వివాదం (1925): యుద్ధం రాకముందే సమితి కలగజేసుకుని సర్దుబాటు చేసింది.
• సామాజిక పనులు: శరణార్థుల సహాయం, ఆరోగ్య సంస్థ ద్వారా వ్యాధుల నియంత్రణ, కార్మిక పరిస్థితుల మెరుగుదల, బానిసత్వం మరియు మాదకద్రవ్యాల వ్యాపారంపై చర్యలు.
• లొకార్నో ఒప్పందాలు (1925):
  1. ఇవి సమితి బయట జరిగిన ఒప్పందాలు, కానీ ఐరోపాలో శాంతి వాతావరణం తెచ్చాయి
  2. దీని తరువాత 1926లో జర్మనీ సమితిలో చేరింది.
• సోవియట్ యూనియన్ ప్రవేశం: 1934లో సమితిలో చేరింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా చిన్న దేశాల మధ్య తగాదాలు (1920లు) – సమితి విజయం. పెద్ద దేశాల దురాక్రమణలు (1930లు) – సమితి వైఫల్యం.

1930ల్లో జపాన్, ఇటలీ, జర్మనీ వంటి శక్తిమంతమైన దేశాలు దురాక్రమణకు దిగినప్పుడు సమితి వాటిని ఆపలేకపోయింది. ఇదే రెండవ ప్రపంచ యుద్ధానికి దారి తీసిన ముఖ్య కారణాల్లో ఒకటి.

• మంచూరియా సంక్షోభం (1931): జపాన్ చైనాలోని మంచూరియాపై దాడి చేసి 'మంచుకువో' అనే తోలుబొమ్మ రాజ్యం ఏర్పాటు చేసింది.
• సమితి నియమించిన లిట్టన్ కమిషన్ (Lytton Commission) జపాన్‌ను తప్పు పట్టింది.
• దానికి ప్రతిగా జపాన్ 1933లో సమితి నుండి బయటకు వెళ్లిపోయింది.
• అబిసీనియా (ఇథియోపియా) పై ఇటలీ దాడి (1935): ముస్సోలినీ దేశం ఇథియోపియాను ఆక్రమించింది. సమితి ఆర్థిక ఆంక్షలు విధించింది కానీ అవి బలహీనంగా ఉండి ఫలితం ఇవ్వలేదు. ఇథియోపియా చక్రవర్తి హైలే సెలాసీ సమితిలో స్వయంగా సహాయం కోరారు. ఇటలీ 1937లో సమితి నుండి వైదొలగింది.
• జర్మనీ నిష్క్రమణ: 1933లో హిట్లర్ నాయకత్వంలో జర్మనీ సమితి నుండి బయటకు వచ్చింది.
• కోర్ఫూ సంఘటన (1923):
  1. ఇటలీ గ్రీస్‌కు చెందిన కోర్ఫూ దీవిపై బాంబు దాడి చేసింది
  2. సమితి దృఢంగా వ్యవహరించలేకపోయింది.
• రష్యా బహిష్కరణ: ఫిన్లాండ్‌పై దాడి చేసినందుకు సోవియట్ యూనియన్‌ను 1939 డిసెంబర్‌లో సమితి నుండి తొలగించారు.

నానాజాతి సమితి ఎందుకు విఫలమైంది, చివరికి ఏం జరిగింది, ఐక్యరాజ్యసమితికి అది ఎలా ఉపయోగపడింది అనేవి చాలా పరీక్షల్లో వచ్చే ప్రశ్నలు.

• అమెరికా గైర్హాజరు: ప్రపంచంలోనే అత్యంత శక్తిమంతమైన దేశం సభ్యత్వం తీసుకోలేదు.
• సొంత సైన్యం లేదు:
  1. తీర్మానాలను అమలు చేయడానికి సమితికి బలగాలు లేవు
  2. సభ్య దేశాల ఇష్టంపైనే ఆధారపడింది.
• ఏకగ్రీవ నిర్ణయ నియమం: ఏ ఒక్క దేశం అంగీకరించకపోయినా నిర్ణయం ఆగిపోయేది.
• వెర్సైల్స్ సంధితో ముడిపడటం:
  1. ఓడిపోయిన దేశాలు సమితిని 'విజేతల క్లబ్' గా చూశాయి
  2. మొదట్లో జర్మనీ, రష్యాకు సభ్యత్వం ఇవ్వలేదు.
• బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ స్వార్థం: ఈ రెండు ప్రధాన సభ్య దేశాలు తమ సొంత ప్రయోజనాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చి కఠినంగా వ్యవహరించలేదు.
• ప్రపంచ ఆర్థిక మాంద్యం (1929–30లు): దేశాలు తమ సొంత సమస్యల్లో మునిగాయి.
• రద్దు:
  1. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధాన్ని సమితి ఆపలేకపోయింది. 1946 ఏప్రిల్ 18న సమితి అధికారికంగా రద్దయింది
  2. దాని ఆస్తులు, బాధ్యతలను ఐక్యరాజ్యసమితికి బదిలీ చేశారు.
• ఐరాసకు పాఠాలు:
  1. భద్రతా మండలికి వీటో అధికారం, సైనిక చర్య అధికారం ఇచ్చారు
  2. అమెరికా, సోవియట్ యూనియన్ రెండూ సభ్యులయ్యాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సమితి: కోరలు లేని పులి – సైన్యం లేదు, అమెరికా లేదు, ఏకగ్రీవం తప్పనిసరి.