ఐక్యరాజ్యసమితి (United Nations)

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత భవిష్యత్తులో ఇలాంటి యుద్ధాలు రాకుండా చూడడానికి ఐక్యరాజ్యసమితి (United Nations – UN) ఏర్పడింది. ఇది నానాజాతి సమితికి వారసురాలు.

• పేరు:
  1. 'యునైటెడ్ నేషన్స్' అనే పదాన్ని అమెరికా అధ్యక్షుడు ఫ్రాంక్లిన్ డి. రూజ్‌వెల్ట్ సూచించారు
  2. 1942 జనవరి 1న 26 దేశాలు సంతకం చేసిన 'యునైటెడ్ నేషన్స్ డిక్లరేషన్' లో తొలిసారి వాడారు.
• ముఖ్య సన్నాహాలు:
  1. అట్లాంటిక్ చార్టర్ (1941)
  2. డంబార్టన్ ఓక్స్ సమావేశం (Dumbarton Oaks, 1944) – సంస్థ ప్రణాళిక
  3. యాల్టా సమావేశం (1945) – భద్రతా మండలి ఓటింగ్ ఏర్పాట్లు
  4. శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో సమావేశం (1945) – చార్టర్ రూపకల్పన
• చార్టర్‌పై సంతకాలు:
  1. 1945 జూన్ 26న శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో 50 దేశాలు సంతకం చేశాయి
  2. పోలండ్ తరువాత సంతకం చేయడంతో మొత్తం 51 వ్యవస్థాపక సభ్య దేశాలు.
• అధికారిక ఆరంభం: 1945 అక్టోబర్ 24 – చార్టర్ అమలులోకి వచ్చింది. ఈ రోజును ఏటా 'ఐక్యరాజ్యసమితి దినోత్సవం (UN Day)' గా జరుపుకుంటారు.
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూయార్క్ (అమెరికా). మొదటి సాధారణ సభ సమావేశం 1946 జనవరిలో లండన్‌లో జరిగింది.
• భారతదేశం: భారత్ ఐక్యరాజ్యసమితి వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం (1945), అప్పటికి బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్నా సభ్యత్వం పొందింది.

ఐక్యరాజ్యసమితి చార్టర్ ఈ సంస్థ రాజ్యాంగం లాంటిది. ఇందులో సంస్థ లక్ష్యాలు, సూత్రాలు, నిర్మాణం ఉంటాయి.

• ప్రధాన లక్ష్యాలు:
  1. అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రతలను కాపాడడం
  2. దేశాల మధ్య స్నేహ సంబంధాలను పెంపొందించడం
  3. ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక, మానవతా సమస్యల పరిష్కారంలో సహకారం
  4. మానవ హక్కులను గౌరవించడం
• చార్టర్ ప్రారంభ వాక్యం: 'We the Peoples of the United Nations' అని మొదలవుతుంది.
• అధికార భాషలు (Official Languages): ఆరు – ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్, రష్యన్, చైనీస్, స్పానిష్, అరబిక్. వీటిలో ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్ ప్రధాన పని భాషలు (Working languages).
• సార్వభౌమ సమానత్వం:
  1. అన్ని సభ్య దేశాలు సమానమే
  2. ఒక దేశ అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోకూడదు.
• సభ్యత్వం: శాంతి ప్రియ దేశాలు చార్టర్ నియమాలు అంగీకరిస్తే చేరవచ్చు. సాధారణ సభ, భద్రతా మండలి సిఫార్సుతో ప్రవేశం ఇస్తుంది.
• సభ్య దేశాల సంఖ్య:
  1. నేడు 193 దేశాలు
  2. దక్షిణ సూడాన్ 2011లో 193వ సభ్యదేశమైంది (పరీక్షల్లో 'ఇటీవలి సభ్యుడు' అని అడుగుతారు).
• జెండా: లేత నీలం రంగు నేపథ్యంపై తెలుపు రంగులో ప్రపంచ పటం, చుట్టూ రెండు ఆలివ్ కొమ్మలు (శాంతి చిహ్నం).
• విశ్వ మానవ హక్కుల ప్రకటన (UDHR):
  1. 1948 డిసెంబర్ 10న ఆమోదం
  2. ఏటా 'మానవ హక్కుల దినం' జరుపుతారు.

ఐక్యరాజ్యసమితి చార్టర్ ప్రకారం ఆరు ప్రధాన అంగాలున్నాయి. పరీక్షల్లో ఇవి, వాటి ప్రధాన కార్యాలయాలు అడుగుతారు.

• సాధారణ సభ (General Assembly):
  1. అన్ని సభ్య దేశాల ప్రతినిధుల వేదిక
  2. ప్రతి దేశానికి ఒక ఓటు. సమావేశాలు ఏటా సెప్టెంబర్‌లో మొదలవుతాయి. ప్రతి సంవత్సరం కొత్త అధ్యక్షుడిని ఎన్నుకుంటారు.
• భద్రతా మండలి (Security Council): శాంతి భద్రతలకు ప్రధాన బాధ్యత వహించే అంగం.
• ఆర్థిక, సామాజిక మండలి (ECOSOC):
  1. ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధి సమన్వయం
  2. ప్రత్యేక సంస్థలతో పనిచేస్తుంది.
• ధర్మకర్తృత్వ మండలి (Trusteeship Council): ట్రస్ట్ ప్రాంతాల పరిపాలన పర్యవేక్షణ కోసం ఏర్పడింది. చివరి ట్రస్ట్ ప్రాంతమైన పలావు 1994లో స్వతంత్రం పొందడంతో దీని కార్యకలాపాలు నిలిచిపోయాయి.
• అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (International Court of Justice – ICJ):
  1. ప్రధాన కార్యాలయం హేగ్ (నెదర్లాండ్స్). ఇది న్యూయార్క్‌లో లేని ఏకైక ప్రధాన అంగం. 15 మంది న్యాయమూర్తులు
  2. ఇది దేశాల మధ్య వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది.
• సచివాలయం (Secretariat):
  1. పరిపాలన విభాగం
  2. నాయకుడు ప్రధాన కార్యదర్శి (Secretary-General).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆరు అంగాలలో ఐదు న్యూయార్క్‌లో; ICJ మాత్రమే హేగ్‌లో.

భద్రతా మండలి ఐక్యరాజ్యసమితిలో అత్యంత శక్తిమంతమైన అంగం. ఇది ఇచ్చే నిర్ణయాలు సభ్య దేశాలన్నీ పాటించాలి.

• మొత్తం సభ్యులు: 15.
• శాశ్వత సభ్యులు 5: అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా (గతంలో సోవియట్ యూనియన్), చైనా.
• తాత్కాలిక సభ్యులు 10: సాధారణ సభ రెండేళ్ల కాలానికి ఎన్నుకుంటుంది.
• వీటో అధికారం (Veto Power): ఐదుగురు శాశ్వత సభ్యుల్లో ఏ ఒక్కరు వ్యతిరేకించినా ముఖ్య తీర్మానం ఆమోదం పొందదు. 'వీటో' అంటే లాటిన్‌లో 'నేను నిషేధిస్తాను'.
• ఆమోదానికి కావలసిన ఓట్లు: ముఖ్య విషయాల్లో 15 లో కనీసం 9 అనుకూల ఓట్లు, అందులో ఐదుగురు శాశ్వత సభ్యుల అనుకూలత లేదా అభ్యంతరం లేకపోవడం.
• అధ్యక్ష పదవి: సభ్య దేశాల పేర్ల ఇంగ్లీష్ వర్ణమాల క్రమంలో ప్రతి నెలా మారుతూ ఉంటుంది.
• అధికారాలు:
  1. శాంతి భంగాన్ని, దురాక్రమణను గుర్తించడం
  2. ఆర్థిక ఆంక్షలు విధించడం
  3. అవసరమైతే సైనిక చర్య
  4. శాంతి పరిరక్షక దళాలను (Peacekeeping Forces) పంపడం.
• శాంతి పరిరక్షక దళాలు:
  1. 'బ్లూ హెల్మెట్స్' అని పిలుస్తారు
  2. 1988లో వీటికి నోబెల్ శాంతి బహుమతి వచ్చింది.
• సంస్కరణ డిమాండ్:
  1. భారత్, జపాన్, జర్మనీ, బ్రెజిల్ శాశ్వత సభ్యత్వం కోరుతున్నాయి
  2. భారత్ కూడా దీన్ని బలంగా కోరుతోంది.

ఐక్యరాజ్యసమితి ఒక్కటే అన్ని పనులు చేయదు. వివిధ రంగాల్లో ప్రత్యేక సంస్థలు (Specialised Agencies) పనిచేస్తాయి; ఇవి ECOSOC తో సమన్వయంతో పనిచేస్తాయి. వీటి ప్రధాన కార్యాలయాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• WHO (ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ):
  1. జెనీవా
  2. 1948లో ఏర్పడింది.
• UNESCO (విద్య, విజ్ఞాన, సాంస్కృతిక సంస్థ):
  1. పారిస్, ఫ్రాన్స్
  2. ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల గుర్తింపు దీని పని.
• FAO (ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థ): రోమ్, ఇటలీ.
• ILO (అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ):
  1. జెనీవా
  2. 1919లో ఏర్పడింది (నానాజాతి సమితి కాలంలో).
• IMF (అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి): వాషింగ్టన్ డి.సి.
• ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank): వాషింగ్టన్ డి.సి.
• UNICEF (పిల్లల నిధి):
  1. న్యూయార్క్
  2. 1946లో ఏర్పడింది.
• UNHCR (శరణార్థుల హైకమిషనర్): జెనీవా.
• UNDP (అభివృద్ధి కార్యక్రమం): న్యూయార్క్.
• UNEP (పర్యావరణ కార్యక్రమం): నైరోబీ, కెన్యా.
• IAEA (అంతర్జాతీయ అణుశక్తి సంస్థ):
  1. వియన్నా
  2. ఇది ఐరాసతో సన్నిహితంగా పనిచేసే స్వతంత్ర సంస్థ.
• ICAO (పౌర విమానయాన సంస్థ): మాంట్రియల్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా జెనీవా – WHO, ILO, UNHCR; పారిస్ – UNESCO; రోమ్ – FAO; వాషింగ్టన్ – IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు; నైరోబీ – UNEP.

ప్రధాన కార్యదర్శి (Secretary-General) ఐక్యరాజ్యసమితికి ముఖ్య పరిపాలనాధికారి. భద్రతా మండలి సిఫార్సుపై సాధారణ సభ ఈయనను నియమిస్తుంది; పదవీకాలం ఐదేళ్లు (మళ్లీ ఎన్నికకు అవకాశం ఉంది). ఇప్పటివరకు ఉన్నవారి క్రమం, దేశాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• 1. ట్రిగ్వే లీ (Trygve Lie) – నార్వే
• మొదటి ప్రధాన కార్యదర్శి (1946).
• 2. డాగ్ హమ్మర్‌షోల్డ్ (Dag Hammarskjöld) – స్వీడన్
• పదవిలో ఉండగా విమాన ప్రమాదంలో మరణించారు
• మరణానంతరం నోబెల్ శాంతి బహుమతి (1961).
• 3. యు థాంట్ (U Thant) – బర్మా (మయన్మార్)
• ఈ పదవి చేపట్టిన మొదటి ఆసియా వ్యక్తి.
• 4. కుర్ట్ వాల్‌డైమ్ (Kurt Waldheim) – ఆస్ట్రియా.
• 5. జేవియర్ పెరెజ్ డి క్వెయార్ (Javier Pérez de Cuéllar) – పెరూ.
• 6. బౌట్రోస్ బౌట్రోస్-ఘాలీ (Boutros Boutros-Ghali) – ఈజిప్టు (ఆఫ్రికా).
• 7. కోఫీ అన్నన్ (Kofi Annan) – ఘనా
• 2001లో ఐరాసతో కలిసి నోబెల్ శాంతి బహుమతి పొందారు.
• 8. బాన్ కీ-మూన్ (Ban Ki-moon) – దక్షిణ కొరియా.
• 9. ఆంటోనియో గుటెరెస్ (António Guterres) – పోర్చుగల్
• 2017 నుండి పదవిలో ఉన్నారు.
• ఐరాస సాధారణ సభ అధ్యక్షురాలిగా భారతీయురాలు: విజయలక్ష్మీ పండిట్ (1953) – ఈ పదవి చేపట్టిన మొదటి మహిళ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా లీ – హమ్మర్ – థాంట్ – వాల్‌డైమ్ – క్వెయార్ – ఘాలీ – అన్నన్ – మూన్ – గుటెరెస్ (వరుస క్రమం).