సోవియట్ యూనియన్ విచ్ఛిన్నం (Disintegration of USSR)

సోవియట్ యూనియన్ (USSR) అంటే 'యూనియన్ ఆఫ్ సోవియట్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్స్'. 1917 రష్యా విప్లవం తర్వాత ఏర్పడిన కమ్యూనిస్టు రాజ్యం ఇది. దీని పతనం 20వ శతాబ్దపు అతిపెద్ద రాజకీయ సంఘటనల్లో ఒకటి.

• ఏర్పాటు: 30 డిసెంబర్ 1922న USSR అధికారికంగా ఏర్పడింది. వ్లాదిమిర్ లెనిన్ దీని నిర్మాణంలో ప్రధాన నాయకుడు.
• రాజధాని: మాస్కో.
• రిపబ్లిక్‌ల సంఖ్య: చివరికి 15 రిపబ్లిక్‌లు ఉండేవి.
• రష్యా, ఉక్రెయిన్, బెలారస్, మోల్డోవా
• ఎస్టోనియా, లాట్వియా, లిథువేనియా (బాల్టిక్ దేశాలు)
• జార్జియా, ఆర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్
• కజకిస్తాన్, ఉజ్బెకిస్తాన్, తుర్క్‌మెనిస్తాన్, తజికిస్తాన్, కిర్గిజిస్తాన్
• అతిపెద్ద రిపబ్లిక్: రష్యా. USSR లో సింహభాగం అధికారం రష్యా చేతిలోనే ఉండేది.
• పాలన: ఒకే పార్టీ పాలన – కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ సోవియట్ యూనియన్ (CPSU). ఆర్థిక వ్యవస్థ మొత్తం ప్రభుత్వ నియంత్రణలో, ప్రణాళికా విధానంలో నడిచింది.
• రెండు అగ్రరాజ్యాలు: రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత అమెరికా, USSR రెండూ అగ్రరాజ్యాలుగా నిలిచాయి. వీటి మధ్య సైద్ధాంతిక పోటీయే ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం (Cold War).

USSR ఒక్క రోజులో కూలిపోలేదు. దశాబ్దాలుగా పెరిగిన ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక సమస్యలు కలిసి 1991లో పతనానికి దారి తీశాయి. పరీక్షల్లో 'కారణాలు ఏవి?' అనే ప్రశ్న తరచూ వస్తుంది.

• ఆర్థిక స్తబ్దత (Economic Stagnation): బ్రెజ్నెవ్ కాలం నుంచే వృద్ధి మందగించింది. ప్రణాళికా ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఉత్పత్తి తక్కువ, నాణ్యత లేమి, సరుకుల కొరత పెరిగాయి.
• ఆయుధ పోటీ భారం: అమెరికాతో ఆయుధ పోటీ కోసం బడ్జెట్‌లో పెద్ద భాగం సైనిక రంగానికి ఖర్చయింది. ప్రజల అవసరాలకు నిధులు తగ్గాయి.
• ఆఫ్ఘనిస్తాన్ యుద్ధం: 1979 నుండి 1989 వరకు సాగిన ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం ఖర్చు, ప్రాణనష్టంతో USSR ను బలహీనపరిచింది.
• రాజకీయ కారణాలు
• కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏకపక్ష పాలన, అవినీతి, అధికార యంత్రాంగం (బ్యూరోక్రసీ) జడత్వం
• ప్రజలకు రాజకీయ స్వేచ్ఛ లేకపోవడం
• జాతీయవాద ఉద్యమాలు: వివిధ రిపబ్లిక్‌లలో వేర్వేరు భాషలు, మతాలు, జాతులు ఉన్నాయి. తమ సొంత గుర్తింపు, స్వాతంత్ర్యం కావాలనే కోరిక పెరిగింది – ముఖ్యంగా బాల్టిక్ దేశాల్లో.
• చెర్నోబిల్ ప్రమాదం (1986): ఉక్రెయిన్‌లో జరిగిన అణు విద్యుత్ కేంద్ర ప్రమాదం. ప్రభుత్వం మొదట విషయాన్ని దాచడం వల్ల ప్రజల్లో నమ్మకం తగ్గింది.
• తూర్పు ఐరోపా ప్రభావం: 1989లో తూర్పు ఐరోపా దేశాల్లో కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాలు కూలిపోవడం USSR లోనూ ఒత్తిడి పెంచింది.

మిఖాయిల్ గోర్బచేవ్ (Mikhail Gorbachev) USSR చివరి నాయకుడు. వ్యవస్థను బాగు చేయాలని ఆయన తెచ్చిన సంస్కరణలే అనుకోకుండా పతనానికి దారి తీశాయి.

• అధికారంలోకి: మార్చి 1985లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి (General Secretary) అయ్యారు.
• గ్లాస్నోస్త్ (Glasnost): అంటే 'బహిరంగత' లేదా 'పారదర్శకత'.
• ప్రభుత్వ విమర్శకు, పత్రికా స్వేచ్ఛకు, బహిరంగ చర్చకు అవకాశం ఇచ్చారు.
• గతంలోని తప్పులు, స్టాలిన్ కాలం దారుణాల గురించి కూడా చర్చ మొదలైంది.
• పెరెస్త్రోయికా (Perestroika): అంటే 'పునర్నిర్మాణం (Restructuring)'.
• ఆర్థిక వ్యవస్థలో పరిమిత మార్కెట్ అంశాలు, సహకార సంస్థలు, ప్రైవేటు చొరవకు అవకాశం.
• ప్రభుత్వ నియంత్రణ కొంత సడలించారు.
• విదేశాంగ విధానం: అమెరికాతో ఉద్రిక్తతలు తగ్గించారు. ఆయుధ నియంత్రణ ఒప్పందాలు చేసుకున్నారు. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి సైన్యాన్ని వెనక్కి రప్పించారు (1989).
• తూర్పు ఐరోపాలో జోక్యం మానడం: గతంలోలా సైన్యంతో కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాలను కాపాడే విధానాన్ని వదిలేశారు.
• నోబెల్ శాంతి బహుమతి: గోర్బచేవ్‌కు 1990లో లభించింది.

1989లో తూర్పు ఐరోపా దేశాల్లో ఒకదాని తర్వాత ఒకటి కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాలు పడిపోయాయి. ఈ ప్రజా ఉద్యమాలు USSR పతనానికి ముందు సంకేతాలు.

• నేపథ్యం: రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత పోలాండ్, తూర్పు జర్మనీ, చెకోస్లోవేకియా, హంగరీ, రొమేనియా, బల్గేరియా వంటి దేశాల్లో USSR ప్రభావంతో కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాలు ఏర్పడ్డాయి.
• బెర్లిన్ గోడ (Berlin Wall): తూర్పు, పడమర బెర్లిన్‌ను విభజించిన గోడ. 1961లో నిర్మించారు. ప్రచ్ఛన్న యుద్ధానికి గుర్తు.
• 9 నవంబర్ 1989న గోడ తెరిచారు
• ప్రజలు దాన్ని కూల్చివేశారు.
• జర్మనీ ఏకీకరణ: 3 అక్టోబర్ 1990న తూర్పు, పశ్చిమ జర్మనీలు ఒకటయ్యాయి.
• వార్సా ఒప్పందం (Warsaw Pact): 1955లో ఏర్పడిన USSR నేతృత్వంలోని సైనిక కూటమి. 1 జూలై 1991న రద్దయింది.
• COMECON: 1949లో ఏర్పడిన కమ్యూనిస్టు దేశాల ఆర్థిక సహకార సంస్థ. ఇదీ 1991లో రద్దయింది.
• గోర్బచేవ్ వైఖరి: ఈ మార్పులను సైన్యంతో అణచివేయలేదు. అందువల్ల ఇవి శాంతియుతంగా జరిగాయి (రొమేనియాలో మాత్రం హింస జరిగింది).

తూర్పు ఐరోపాలో జరిగిన మార్పుల తర్వాత USSR లోని రిపబ్లిక్‌లు కూడా తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించుకోవడం మొదలుపెట్టాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వం క్రమంగా పట్టు కోల్పోయింది.

• బాల్టిక్ దేశాలు ముందు: ఎస్టోనియా, లాట్వియా, లిథువేనియా మొదటగా స్వాతంత్ర్యం కోసం ఉద్యమించాయి. వీటిని 1940లో USSR లో కలుపుకున్నారు.
• లిథువేనియా 11 మార్చి 1990న స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించింది – ఇలా ప్రకటించిన మొదటి రిపబ్లిక్.
• రష్యా సార్వభౌమత్వ ప్రకటన: జూన్ 1990లో రష్యా రిపబ్లిక్ తన సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించింది.
• బోరిస్ ఎల్ట్సిన్ (Boris Yeltsin): జూన్ 1991లో రష్యా రిపబ్లిక్ అధ్యక్షుడిగా ప్రజల ఓట్లతో ఎన్నికయ్యాడు. గోర్బచేవ్‌కు బలమైన ప్రత్యర్థిగా ఎదిగాడు.
• మార్చి 1991 ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ: USSR ను కొనసాగించాలా అని జరిగిన రెఫరెండంలో మెజారిటీ ఓటర్లు యూనియన్ కొనసాగాలని కోరారు. కానీ కొన్ని రిపబ్లిక్‌లు దీన్ని బహిష్కరించాయి.
• కొత్త యూనియన్ ఒప్పందం: అధికారాలను రిపబ్లిక్‌లకు ఎక్కువగా ఇచ్చే కొత్త ఒప్పందం ఆగస్టు 1991లో సంతకం కావాల్సి ఉంది. ఇది హార్డ్‌లైనర్లకు నచ్చలేదు.
• పతనం తర్వాత: ఆగస్టు తర్వాత చాలా రిపబ్లిక్‌లు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించాయి. ఎస్టోనియా, లాట్వియా స్వాతంత్ర్యాన్ని USSR సెప్టెంబర్ 1991లో గుర్తించింది.

కొత్త యూనియన్ ఒప్పందాన్ని ఆపడానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీలోని హార్డ్‌లైనర్లు ఆగస్టు 1991లో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. ఈ కుట్ర విఫలమై USSR పతనాన్ని మరింత వేగవంతం చేసింది.

• తేదీలు: 19 నుండి 21 ఆగస్టు 1991.
• కుట్రదారులు: ఉపాధ్యక్షుడు జెన్నాడీ యానయేవ్ సహా కొందరు ప్రభుత్వ, సైనిక, KGB ఉన్నతాధికారులు 'అత్యవసర కమిటీ' ఏర్పాటు చేశారు.
• గోర్బచేవ్ నిర్బంధం: క్రిమియాలోని తన విడిది గృహంలో సెలవుల్లో ఉన్న గోర్బచేవ్‌ను గృహ నిర్బంధంలో ఉంచారు.
• ఎల్ట్సిన్ ప్రతిఘటన: మాస్కోలో రష్యా పార్లమెంటు భవనం వద్ద ట్యాంకుల ముందు నిలబడి ప్రజలను ప్రతిఘటనకు పిలిచాడు. వేలాది మంది ప్రజలు మద్దతుగా వచ్చారు.
• కుట్ర విఫలం: సైన్యం పూర్తి మద్దతు ఇవ్వకపోవడం, ప్రజా వ్యతిరేకతతో మూడు రోజుల్లోనే కుట్ర కూలిపోయింది. కుట్రదారులను అరెస్టు చేశారు.
• ఫలితం
• గోర్బచేవ్ తిరిగి వచ్చినా, ఆయన అధికారం బాగా తగ్గింది
• ఎల్ట్సిన్ ప్రభావం పెరిగింది.
• కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకలాపాలను నిషేధించారు.
• రిపబ్లిక్‌లు వరుసగా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించాయి.

ఆగస్టు కుట్ర తర్వాత USSR ను కొనసాగించడం అసాధ్యమైంది. డిసెంబర్ 1991లో జరిగిన కొన్ని ఒప్పందాలతో USSR చట్టపరంగా ముగిసింది.

• బెలావెజా ఒప్పందం (Belovezha Accords): 8 డిసెంబర్ 1991న రష్యా (బోరిస్ ఎల్ట్సిన్), ఉక్రెయిన్ (లియోనిడ్ క్రావ్‌చుక్), బెలారస్ (స్టానిస్లావ్ షుష్కేవిచ్) నాయకులు కలిశారు.
• USSR ఇక ఉనికిలో లేదని ప్రకటించారు.
• దాని స్థానంలో స్వతంత్ర రాజ్యాల కామన్వెల్త్ (CIS – Commonwealth of Independent States) ఏర్పాటు చేశారు.
• అల్మా-అటా ప్రోటోకాల్ (Alma-Ata Protocol): 21 డిసెంబర్ 1991న కజకిస్తాన్‌లోని అల్మా-అటాలో మొత్తం 11 రిపబ్లిక్‌లు CIS లో చేరాయి.
• బాల్టిక్ దేశాలు (3) CIS లో చేరలేదు. జార్జియా తొలుత చేరలేదు (1993లో చేరింది).
• గోర్బచేవ్ రాజీనామా: 25 డిసెంబర్ 1991న USSR అధ్యక్ష పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అదే రోజు క్రెమ్లిన్ నుండి సోవియట్ జెండా దించి రష్యా జెండా ఎగరేశారు.
• అధికారిక ముగింపు: 26 డిసెంబర్ 1991న USSR సుప్రీం సోవియట్ సభ తనను తాను రద్దు చేసుకుంది.
• వారసత్వ రాజ్యం: రష్యా USSR కు వారసురాలిగా ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలిలో శాశ్వత సభ్యత్వాన్ని కొనసాగించింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 8 డిసెంబర్ – ఒప్పందం; 21 డిసెంబర్ – 11 దేశాలు; 25 డిసెంబర్ – రాజీనామా; 26 డిసెంబర్ – అధికారిక ముగింపు.

USSR పతనంతో ప్రపంచ రాజకీయాలు పూర్తిగా మారిపోయాయి. ఈ మార్పులు భారతదేశంపై కూడా ప్రభావం చూపాయి. పరీక్షల్లో 'పతనం ఫలితాలు' అని ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం ముగింపు: అమెరికా–USSR ల మధ్య సాగిన ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం (Cold War) ముగిసింది.
• ఏకధ్రువ ప్రపంచం (Unipolar World): అమెరికా ఏకైక అగ్రరాజ్యంగా మిగిలింది.
• కొత్త దేశాలు: 15 స్వతంత్ర దేశాలు ఏర్పడ్డాయి. తూర్పు ఐరోపా దేశాలు కమ్యూనిస్టు వ్యవస్థను వదిలి ప్రజాస్వామ్యం, మార్కెట్ ఆర్థిక వ్యవస్థ వైపు మళ్లాయి.
• సైద్ధాంతిక ప్రభావం: కమ్యూనిజం, సోషలిజం ప్రాభవం తగ్గి, పెట్టుబడిదారీ (Capitalist) విధానాలు విస్తరించాయి.
• ఆర్థిక కష్టాలు: మార్కెట్ ఆర్థిక వ్యవస్థకు మారే క్రమంలో రష్యా సహా అనేక దేశాల్లో ధరల పెరుగుదల, నిరుద్యోగం, ఆర్థిక సంక్షోభం వచ్చాయి.
• భారతదేశంపై ప్రభావం
• USSR భారత్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. 1971 ఇండో–సోవియట్ మైత్రి ఒప్పందం ఉండేది. దాని స్థానంలో రష్యాతో కొత్త ఒప్పందం (1993) వచ్చింది.
• USSR తో రూపాయి–రూబుల్ ద్వారా వాణిజ్యం జరిగేది
• ఇది దెబ్బతింది.
• రక్షణ పరికరాల సరఫరా, సాంకేతిక సహకారంలో అనిశ్చితి ఏర్పడింది.
• అలీనోద్యమం (NAM) ప్రాధాన్యంపై చర్చ మొదలైంది.
• భారత్ 1991లో ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రారంభించిన కాలంలోనే ఇది జరిగింది.