భౌగోళిక అన్వేషణలు (Geographical Discoveries)

15వ–16వ శతాబ్దాల్లో ఐరోపా నావికులు కొత్త సముద్ర మార్గాలు, కొత్త భూభాగాలను కనుగొన్నారు. ఈ కాలాన్ని 'అన్వేషణల యుగం (Age of Discovery)' అంటారు. ముఖ్యంగా భారతదేశానికి సముద్ర మార్గం వెతకడమే ప్రధాన లక్ష్యం.

• కాన్స్టాంటినోపుల్ పతనం (1453):
  1. ఒట్టోమన్ టర్కులు దీన్ని జయించడంతో తూర్పు–పడమర భూమార్గ వ్యాపారం కష్టమైంది
  2. ఐరోపా వర్తకులు సుంకాలు, ఇబ్బందులు ఎదుర్కొన్నారు.
• సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారం:
  1. మిరియాలు, లవంగాలు, దాల్చిన చెక్క వంటివి ఐరోపాలో ఎంతో గిరాకీ ఉన్నాయి
  2. వీటికి భారత్, ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన వనరులు.
• 'గాడ్, గోల్డ్, గ్లోరీ': క్రైస్తవ మత ప్రచారం (God), బంగారం–సంపద (Gold), కీర్తి–రాజ్య విస్తరణ (Glory) – అన్వేషణల మూడు ప్రేరణలు.
• పునరుజ్జీవన ప్రభావం: కొత్త విషయాలు తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి, భూమి గుండ్రంగా ఉందనే నమ్మకం, భౌగోళిక శాస్త్ర పుస్తకాలు.
• సాంకేతిక అభివృద్ధి:
  1. దిక్సూచి (Compass)
  2. ఆస్ట్రోలాబ్ (Astrolabe) – సూర్య, నక్షత్రాల ఎత్తు కొలిచే పరికరం
  3. కారవెల్ (Caravel) – వేగవంతమైన చిన్న పడవ
  4. మెరుగైన పటాలు (Maps), తుపాకీ మందు ఫిరంగులు
• రాజుల ప్రోత్సాహం: పోర్చుగల్, స్పెయిన్ రాజులు యాత్రలకు ఆర్థిక సాయం చేశారు.
• మార్కో పోలో ప్రయాణ కథలు: తూర్పు సంపద గురించి ఐరోపా ప్రజల్లో ఆసక్తి పెంచాయి.

అన్వేషణల్లో ముందడుగు వేసింది పోర్చుగల్. చిన్న దేశమైనా ఆఫ్రికా పశ్చిమ తీరం వెంబడి దక్షిణంగా ప్రయాణించి తూర్పుకు సముద్ర మార్గం వెతికింది.

• ప్రిన్స్ హెన్రీ ది నావిగేటర్ (Henry the Navigator): పోర్చుగల్ యువరాజు. సముద్ర యాత్రల కోసం నౌకా పాఠశాలను ప్రోత్సహించి, నావికులను పంపాడు. స్వయంగా పెద్ద యాత్రలు చేయకపోయినా, అన్వేషణల ప్రోత్సాహకుడిగా ప్రసిద్ధి.
• పోర్చుగల్ లక్ష్యం: ఆఫ్రికాను చుట్టి భారత్‌కు చేరే సముద్ర మార్గం కనుక్కోవడం.
• బార్థొలోమ్యూ డయాజ్ (Bartolomeu Dias): 1487–88లో ఆఫ్రికా దక్షిణ కొనను చేరాడు. తుపానులు ఎక్కువ కాబట్టి దాన్ని 'తుపానుల అగ్రం (Cape of Storms)' అన్నాడు. తర్వాత పోర్చుగల్ రాజు జాన్ II దానికి 'గుడ్ హోప్ అగ్రం (Cape of Good Hope)' అని పేరు మార్చాడు. భారత్ చేరే ఆశ కలిగించింది కాబట్టి ఆ పేరు.
• పెడ్రో అల్వారెజ్ కాబ్రాల్ (Cabral):
  1. 1500లో బ్రెజిల్‌ను చేరాడు
  2. పోర్చుగల్ ఆధీనంలోకి తెచ్చాడు (భారత్ వెళ్తూ దారి తప్పి చేరాడని చెబుతారు).
• టార్డెసిల్లాస్ సంధి (Treaty of Tordesillas, 1494): కొత్త భూభాగాలను పోర్చుగల్, స్పెయిన్ మధ్య పంచుకుంటూ పోప్ మధ్యవర్తిత్వంలో ఒప్పందం జరిగింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా డయాజ్ = ఆఫ్రికా కొన (1488). వాస్కో డ గామా = భారత్ (1498). కాబ్రాల్ = బ్రెజిల్ (1500).

భారతదేశ చరిత్రను మలుపు తిప్పిన సంఘటన వాస్కో డ గామా భారత్ చేరడం. దీని ద్వారా ఐరోపా–ఆసియా మధ్య నేరుగా సముద్ర మార్గం ఏర్పడింది. భారత చరిత్ర, ప్రపంచ చరిత్ర రెండింటిలోనూ ఈ ప్రశ్న తప్పక వస్తుంది.

• యాత్రికుడు: వాస్కో డ గామా (Vasco da Gama) – పోర్చుగీస్ నావికుడు.
• యాత్ర: 1497 జూలైలో పోర్చుగల్ నుండి బయలుదేరి, ఆఫ్రికా దక్షిణ కొన (కేప్ ఆఫ్ గుడ్ హోప్) చుట్టి, తూర్పు ఆఫ్రికా మీదుగా ప్రయాణించాడు.
• భారత్ చేరిక: 1498 మే 20న కేరళలోని కాలికట్ (కోజికోడ్) సమీప తీరానికి చేరాడు.
• కాలికట్ పాలకుడు: జామోరిన్ (Zamorin / సామూతిరి). గామాకు మొదట స్నేహపూర్వక స్వాగతం ఇచ్చాడు.
• ఫలితం:
  1. గామా మసాలా దినుసులు నింపుకుని వెళ్లి భారీ లాభం పొందాడు
  2. పోర్చుగల్ భారత్‌తో నేరుగా వ్యాపారం ప్రారంభించింది.
• తర్వాతి పరిణామాలు (భారత్‌లో పోర్చుగీస్):
  1. ఫ్రాన్సిస్కో డ అల్మైడా (Francisco de Almeida) – భారత్‌లో తొలి పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ (1505).
  2. అల్ఫోన్సో డి అల్బుకర్క్ (Alfonso de Albuquerque) – 1510లో బీజాపూర్ సుల్తాన్ నుండి గోవాను జయించాడు. గోవా పోర్చుగీస్ రాజధానిగా 1961 వరకు కొనసాగింది.
• గామా తర్వాత: భారత్‌కు వైస్రాయ్‌గా వచ్చి కొచ్చిలో మరణించాడు.

ఇటలీలోని జెనోవాకు చెందిన క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ (Christopher Columbus) పడమర దిశగా ప్రయాణిస్తే భారత్ చేరవచ్చని నమ్మాడు. కానీ అనుకోకుండా కొత్త ఖండాలను చేరాడు. ఇది ప్రపంచ చరిత్రను మార్చేసింది.

• ప్రాయోజకులు: స్పెయిన్ రాజు ఫెర్డినాండ్, రాణి ఇసబెల్లా (Ferdinand & Isabella).
• యాత్ర (1492): 3 ఓడలు – శాంటా మరియా (Santa Maria), నీనా, పింటా. ఆగస్టు 1492లో స్పెయిన్ నుండి బయలుదేరి, 12 అక్టోబర్ 1492న బహామాస్ దీవుల్లో (శాన్ సాల్వడార్) అడుగు పెట్టాడు.
• కొలంబస్ భ్రమ:
  1. తాను భారత్ చేరానని నమ్మాడు. అందుకే అక్కడి స్థానికులను 'ఇండియన్లు (Indians)' అన్నాడు
  2. ఆ ప్రాంతానికి 'వెస్టిండీస్ (West Indies)' అనే పేరు వచ్చింది.
• తర్వాతి యాత్రలు:
  1. మొత్తం నాలుగు యాత్రలు చేశాడు
  2. క్యూబా, హిస్పానియోలా వంటి దీవులను చేరాడు.
• అమెరిగో వెస్పూచీ (Amerigo Vespucci): ఇటలీ నావికుడు. ఇవి కొత్త ఖండమని (ఆసియా కాదని) గుర్తించాడు. ఆయన పేరు మీదుగానే ఖండానికి 'అమెరికా' అనే పేరు వచ్చింది.
• ఇతర అన్వేషకులు:
  1. జాన్ కాబోట్ (John Cabot, 1497): ఇంగ్లండ్ తరఫున ఉత్తర అమెరికా తీరం (న్యూఫౌండ్లాండ్) చేరాడు.
  2. బాల్బోవా (Balboa, 1513): పనామా మీదుగా పసిఫిక్ మహాసముద్రాన్ని చూసిన తొలి ఐరోపా వ్యక్తి.
• స్థానిక నాగరికతల పతనం:
  1. హెర్నాన్ కోర్టెస్ (Cortés) – మెక్సికోలో అజ్టెక్ సామ్రాజ్యాన్ని జయించాడు (1521).
  2. ఫ్రాన్సిస్కో పిజారో (Pizarro) – పెరూలో ఇంకా సామ్రాజ్యాన్ని జయించాడు (1530లలో).

ఫెర్డినాండ్ మెగెల్లాన్ (Ferdinand Magellan) పోర్చుగల్‌కు చెందిన నావికుడు; స్పెయిన్ తరఫున యాత్ర చేశాడు. భూమి గుండ్రంగా ఉందని ప్రత్యక్షంగా నిరూపించిన తొలి యాత్రకు ఆయన నాయకత్వం వహించాడు.

• ప్రారంభం: 1519 సెప్టెంబర్‌లో స్పెయిన్ నుండి 5 ఓడలతో బయలుదేరాడు.
• మార్గం: అట్లాంటిక్ దాటి దక్షిణ అమెరికా చివరి కొనను చేరాడు. అక్కడి జలసంధిని ఇప్పుడు 'మెగెల్లాన్ జలసంధి (Strait of Magellan)' అంటారు. దాటాక ప్రశాంతంగా కనిపించిన సముద్రానికి 'పసిఫిక్ (శాంతి) మహాసముద్రం' అని పేరు పెట్టాడు.
• ఫిలిప్పీన్స్: 1521లో ఫిలిప్పీన్స్ చేరాడు. అక్కడి స్థానికులతో జరిగిన పోరాటంలో మెగెల్లాన్ మరణించాడు.
• యాత్ర పూర్తి: అతని సహచరుడు జువాన్ సెబాస్టియన్ ఎల్కానో (Juan Sebastián Elcano) మిగిలిన ఓడ 'విక్టోరియా'తో 1522లో స్పెయిన్ చేరి, ప్రపంచ ప్రదక్షిణ పూర్తి చేశాడు. మొత్తం 5 ఓడల్లో ఒక్కటే తిరిగి వచ్చింది.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. భూమి గోళాకారమని ప్రత్యక్షంగా నిరూపితమైంది
  2. భూమి చాలా పెద్దదని, సముద్రాలు విస్తారమని తెలిసింది.
• తర్వాతి అన్వేషకులు:
  1. ఫ్రాన్సిస్ డ్రేక్ (Francis Drake): ఇంగ్లండ్ నావికుడు; ప్రపంచ ప్రదక్షిణ చేసిన తొలి ఇంగ్లీష్ వ్యక్తి.
  2. జేమ్స్ కుక్ (James Cook): 18వ శతాబ్దంలో ఆస్ట్రేలియా తూర్పు తీరం, పసిఫిక్ అన్వేషణ.
  3. జాక్వెస్ కార్టియర్ (Jacques Cartier): ఫ్రాన్స్ తరఫున కెనడా అన్వేషణ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మెగెల్లాన్ ప్రారంభించాడు, ఎల్కానో పూర్తి చేశాడు. 1519 → 1522.

భౌగోళిక అన్వేషణలు ప్రపంచ చరిత్రను శాశ్వతంగా మార్చాయి. వ్యాపారం, రాజకీయం, ఆర్థికం, సమాజం అన్నింటిపై వీటి ప్రభావం పడింది. కొందరికి లాభాలు, మరికొందరికి తీవ్ర నష్టాలు కలిగాయి.

• వ్యాపార కేంద్రం మార్పు: మధ్యధరా సముద్ర నగరాలు (వెనిస్, జెనోవా) ప్రాధాన్యం కోల్పోయి, అట్లాంటిక్ తీర రాజ్యాలు (పోర్చుగల్, స్పెయిన్, హాలండ్, ఇంగ్లండ్) వ్యాపార శక్తులయ్యాయి.
• వలస రాజ్యాలు (Colonialism): ఐరోపా శక్తులు అమెరికా, ఆసియా, ఆఫ్రికాలో కాలనీలు స్థాపించాయి. తర్వాత డచ్, ఫ్రెంచ్, ఇంగ్లీష్ కంపెనీలు భారత్‌కు వచ్చాయి.
• కొలంబియన్ మార్పిడి (Columbian Exchange): అమెరికా నుండి బంగాళాదుంప, మొక్కజొన్న, టమోటా, పొగాకు, మిరప ఐరోపా–ఆసియాలకు చేరాయి. ఐరోపా నుండి గుర్రాలు, గోధుమ, కొన్ని వ్యాధులు అమెరికాకు వెళ్లాయి.
• స్థానిక ప్రజలపై ప్రభావం: కొత్త వ్యాధులు (మశూచి వంటివి), యుద్ధాలు, బలవంతపు శ్రమ వల్ల అమెరికా స్థానిక ప్రజల జనాభా భారీగా తగ్గింది.
• బానిస వ్యాపారం (Slave Trade): అమెరికా తోటల్లో పనికి ఆఫ్రికా నుండి బానిసలను తరలించారు.
• వాణిజ్యవాదం (Mercantilism): ఎగుమతులు ఎక్కువ, దిగుమతులు తక్కువగా ఉంచి బంగారం–వెండి కూడబెట్టాలనే ఆర్థిక విధానం.
• భూగోళ జ్ఞానం:
  1. కొత్త పటాలు, భౌగోళిక శాస్త్రం అభివృద్ధి
  2. భూమి గుండ్రమని రుజువు.
• భారత్‌పై ప్రభావం:
  1. పోర్చుగీసు, తర్వాత డచ్, ఫ్రెంచ్, బ్రిటిష్ వారి రాక
  2. భారత్ చరిత్రలో వలస పాలన యుగం మొదలు.

అన్వేషణల అంశంలో ఎక్కువ ప్రశ్నలు 'ఎవరు, ఏ సంవత్సరం, ఏ దేశం తరఫున' అనే రూపంలో వస్తాయి. ఈ నోట్ రివిజన్ కోసం.

• అన్వేషకుడు – సంవత్సరం – ఘనత – దేశం:
  1. బార్థొలోమ్యూ డయాజ్ – 1488 – ఆఫ్రికా దక్షిణ కొన (కేప్ ఆఫ్ గుడ్ హోప్) – పోర్చుగల్
  2. క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ – 1492 – బహామాస్ (అమెరికా) – స్పెయిన్
  3. జాన్ కాబోట్ – 1497 – ఉత్తర అమెరికా తీరం (న్యూఫౌండ్లాండ్) – ఇంగ్లండ్
  4. వాస్కో డ గామా – 1498 – కాలికట్ (భారత్) – పోర్చుగల్
  5. కాబ్రాల్ – 1500 – బ్రెజిల్ – పోర్చుగల్
  6. బాల్బోవా – 1513 – పసిఫిక్ మహాసముద్ర దర్శనం – స్పెయిన్
  7. మెగెల్లాన్ / ఎల్కానో – 1519–22 – ప్రపంచ ప్రదక్షిణ – స్పెయిన్
  8. కోర్టెస్ – 1521 – అజ్టెక్ (మెక్సికో) – స్పెయిన్
  9. పిజారో – 1530లు – ఇంకా (పెరూ) – స్పెయిన్
• ముఖ్య ఒప్పందం: టార్డెసిల్లాస్ సంధి (1494) – స్పెయిన్, పోర్చుగల్ మధ్య కొత్త ప్రాంతాల పంపకం.
• భారత్‌లో పోర్చుగీస్:
  1. వాస్కో డ గామా 1498
  2. అల్మైడా (1505, వైస్రాయ్)
  3. అల్బుకర్క్ – గోవా 1510.
• ఇతర ముఖ్యాంశాలు:
  1. 'అమెరికా' పేరు – వెస్పూచీ
  2. 'వెస్టిండీస్' పేరు – కొలంబస్ భారత్ అనుకున్న భ్రమ నుండి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 88 డయాజ్, 92 కొలంబస్, 98 గామా – ఈ మూడు సంవత్సరాలు ఎక్కువగా అడుగుతారు.