గ్రీకు & రోమన్ నాగరికతలు (Greece & Rome)

ప్రాచీన గ్రీసు ఒకే పెద్ద రాజ్యం కాదు. పర్వతాలతో విడిపోయిన చిన్న చిన్న స్వతంత్ర నగర రాజ్యాల సమూహం. ఒక్కో నగర రాజ్యాన్ని 'పోలిస్ (Polis)' అంటారు. ఐరోపా నాగరికతకు పునాది గ్రీకులే.

• తొలి నాగరికతలు: మినోవన్ నాగరికత (క్రీట్ ద్వీపం), మైసీనియన్ నాగరికత.
• ప్రధాన నగర రాజ్యాలు: ఏథెన్స్ (Athens), స్పార్టా (Sparta), థీబ్స్ (Thebes), కొరింత్ (Corinth).
• అక్రోపోలిస్ (Acropolis): ఏథెన్స్‌లో కొండపై ఉన్న కోట, ఆలయ సముదాయం. ప్రసిద్ధ పార్థినాన్ ఆలయం (దేవత ఎథీనాకు అంకితం) ఇక్కడే ఉంది.
• హోమర్ (Homer): గ్రీకు ఇతిహాసాలు 'ఇలియడ్ (Iliad)', 'ఒడిస్సీ (Odyssey)' రాసిన కవి. ఇవి ట్రాయ్ యుద్ధ కథలు.
• ఒలింపిక్ క్రీడలు: మొదటిసారి క్రీ.పూ. 776లో ఒలింపియా (Olympia) లో జరిగాయి. జ్యూస్ దేవుడి గౌరవార్థం నిర్వహించేవారు. ప్రతి నాలుగేళ్లకు ఒకసారి.
• ఆధునిక ఒలింపిక్స్: 1896లో ఏథెన్స్‌లోనే ప్రారంభమయ్యాయి.
• భాష, మతం: గ్రీకు దేవతలు – జ్యూస్ (దేవతల రాజు), ఎథీనా, అపోలో, పోసైడన్.

ప్రపంచానికి 'ప్రజాస్వామ్యం (Democracy)' అనే ఆలోచనను ఇచ్చింది ఏథెన్స్. గ్రీకు భాషలో 'డెమోస్' అంటే ప్రజలు, 'క్రాటోస్' అంటే పాలన. మరోవైపు స్పార్టా పూర్తిగా సైనిక రాజ్యం.

• ఏథెన్స్ ప్రజాస్వామ్యం (Athens):
  1. సోలోన్ (Solon): సంస్కరణలు చేసి అప్పుల బానిసత్వాన్ని రద్దు చేశాడు.
  2. క్లీస్థనీస్ (Cleisthenes): క్రీ.పూ. 508లో ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలు తెచ్చాడు – 'ఏథెన్స్ ప్రజాస్వామ్య పితామహుడు'.
  3. పెరిక్లీస్ (Pericles): ఏథెన్స్ స్వర్ణయుగ నాయకుడు (క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దం).
  4. ప్రత్యక్ష ప్రజాస్వామ్యం (Direct Democracy): పౌరులందరూ ఎక్లీసియా (Ecclesia) అనే సభలో నేరుగా పాల్గొని నిర్ణయాలు తీసుకునేవారు.
  5. పరిమితి: మహిళలు, బానిసలు, విదేశీయులకు పౌరసత్వం, ఓటు హక్కు లేవు.
• స్పార్టా (Sparta):
  1. ఇద్దరు రాజులు ఉండేవారు; బలమైన సైనిక శిక్షణ చిన్నప్పటి నుంచే.
  2. హెలట్స్ (Helots) అనే బానిసలతో వ్యవసాయం చేయించేవారు.
  3. చట్టాలు రూపొందించినవాడిగా లైకర్గస్ (Lycurgus) ను చెబుతారు (కథల ఆధారంగా).
• తేడా: ఏథెన్స్ = కళలు, తత్వశాస్త్రం, ప్రజాస్వామ్యం. స్పార్టా = యుద్ధం, క్రమశిక్షణ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఏథెన్స్ = ఆలోచన (Brain). స్పార్టా = బలం (Muscle).

గ్రీకు నగర రాజ్యాలు మొదట పర్షియా సామ్రాజ్యంతో కలిసి పోరాడాయి. తర్వాత తమలో తామే పోరాడి బలహీనపడ్డాయి. ఈ యుద్ధాల పేర్లు, సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• గ్రీకు–పర్షియా యుద్ధాలు (క్రీ.పూ. 499–449 మధ్య): పర్షియా రాజులు డేరియస్ I, జెర్క్సెస్ గ్రీసుపై దాడి చేశారు.
• మారథాన్ యుద్ధం (Marathon, క్రీ.పూ. 490): ఏథెన్స్ సైన్యం డేరియస్ సైన్యాన్ని ఓడించింది. విజయ వార్త చెప్పడానికి పరిగెత్తిన సైనికుడి కథ నుండే 'మారథాన్ పరుగు' వచ్చింది.
• థెర్మోపిలే (Thermopylae, క్రీ.పూ. 480): స్పార్టా రాజు లియోనిడాస్ (Leonidas) తన 300 మంది సైనికులతో వీరోచితంగా పోరాడాడు.
• సలామిస్ (Salamis, క్రీ.పూ. 480): గ్రీకు నౌకాదళం పర్షియా నౌకాదళాన్ని ఓడించింది.
• డెలియన్ లీగ్ (Delian League): పర్షియాకు వ్యతిరేకంగా ఏథెన్స్ నాయకత్వంలో ఏర్పడిన నగర రాజ్యాల కూటమి.
• పెలోపొనీషియన్ యుద్ధం (క్రీ.పూ. 431–404): ఏథెన్స్ vs స్పార్టా. చివరకు స్పార్టా గెలిచింది. ఈ యుద్ధాన్ని చరిత్రకారుడు థ్యూసిడిడీస్ (Thucydides) రాశాడు.
• ఫలితం: అంతర్యుద్ధాల వల్ల గ్రీకు నగరాలు బలహీనపడ్డాయి. తర్వాత మాసిడోనియా రాజు ఫిలిప్ II గ్రీసును ఆక్రమించాడు.

ఐరోపా ఆలోచనా విధానానికి, శాస్త్రాలకు మూలం గ్రీకులే. 'ఫిలాసఫీ' అంటే గ్రీకులో 'జ్ఞానంపై ప్రేమ'. ఎవరు ఏ రంగానికి 'పితామహుడు' అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• సోక్రటీస్ (Socrates): ప్రశ్నలు అడిగి సత్యాన్ని రాబట్టే పద్ధతి. యువకులను చెడగొడుతున్నాడనే ఆరోపణతో విషం తాగి మరణశిక్ష అనుభవించాడు.
• ప్లేటో (Plato): సోక్రటీస్ శిష్యుడు. 'ది రిపబ్లిక్ (The Republic)' గ్రంథకర్త. ఏథెన్స్‌లో 'అకాడమీ (Academy)' స్థాపించాడు.
• అరిస్టాటిల్ (Aristotle): ప్లేటో శిష్యుడు, అలెగ్జాండర్ గురువు. 'లైసియం (Lyceum)' స్థాపించాడు. 'పాలిటిక్స్ (Politics)' ఆయన రచన. 'రాజనీతి శాస్త్ర పితామహుడు' అంటారు.
• హెరోడోటస్ (Herodotus): 'చరిత్ర పితామహుడు (Father of History)'.
• థ్యూసిడిడీస్: శాస్త్రీయ చరిత్ర రచనకు ఆద్యుడు.
• హిప్పోక్రటీస్ (Hippocrates): 'వైద్య శాస్త్ర పితామహుడు'. వైద్యుల ప్రమాణం 'హిప్పోక్రటిక్ ఓత్' ఈయన పేరుతో ఉంది.
• ఇతర శాస్త్రవేత్తలు:
  1. పైథాగరస్ (Pythagoras): పైథాగరస్ సిద్ధాంతం (త్రిభుజ సూత్రం)
  2. యూక్లిడ్ (Euclid): 'జ్యామితి పితామహుడు'
  3. ఆర్కిమెడిస్ (Archimedes): తేలే సూత్రం (Buoyancy)

గుర్తుంచుకునే చిట్కా గురుశిష్య వరుస: సోక్రటీస్ → ప్లేటో → అరిస్టాటిల్ → అలెగ్జాండర్. ఎస్‌–పి–ఎ–ఎ అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

అలెగ్జాండర్ (Alexander the Great) మాసిడోనియా యువ రాజు. చిన్న వయసులోనే గ్రీసు నుండి ఈజిప్ట్, పర్షియా మీదుగా భారత సరిహద్దు వరకు సామ్రాజ్యం విస్తరించాడు. భారత చరిత్రతో ముడిపడిన అంశం కాబట్టి ఇది చాలా ముఖ్యం.

• తండ్రి: మాసిడోనియా రాజు ఫిలిప్ II. క్రీ.పూ. 336లో అలెగ్జాండర్ రాజయ్యాడు (20 ఏళ్ల వయసులో).
• గురువు: అరిస్టాటిల్.
• జయించిన ప్రాంతాలు: పర్షియా (డేరియస్ III ను ఓడించాడు), ఈజిప్ట్ (క్రీ.పూ. 332 – అక్కడ అలెగ్జాండ్రియా నగరం స్థాపించాడు), మెసపొటేమియా.
• భారతదేశ దండయాత్ర (క్రీ.పూ. 326): ఖైబర్ కనుమ గుండా భారత్‌లోకి ప్రవేశించాడు.
• తక్షశిల రాజు అంభి (Ambhi) అలెగ్జాండర్‌తో స్నేహం చేశాడు.
• హైడాస్పెస్ యుద్ధం (Battle of the Hydaspes): జీలం (Jhelum) నది ఒడ్డున పోరస్ (Porus) రాజుతో జరిగింది. పోరస్ ఓడినా, అతని ధైర్యానికి మెచ్చి అలెగ్జాండర్ రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు.
• బియాస్ నది వరకు వచ్చాక సైనికులు ముందుకు వెళ్లడానికి నిరాకరించారు, వెనక్కి మళ్లాడు.
• మరణం: క్రీ.పూ. 323లో బాబిలోన్‌లో, సుమారు 32 ఏళ్ల వయసులో.
• ప్రభావం: గ్రీకు–తూర్పు సంస్కృతుల కలయిక (హెలెనిస్టిక్ సంస్కృతి). భారత్‌లో గ్రీకు ప్రభావంతో గాంధార శిల్పకళ అభివృద్ధికి దారి తీసింది. మౌర్య సామ్రాజ్య స్థాపనకు కూడా ఇది అవకాశం ఇచ్చింది.

రోమ్ ఇటలీలోని టైబర్ నది ఒడ్డున చిన్న నగరంగా మొదలై ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాల్లో ఒకటిగా ఎదిగింది. రోమ్ చరిత్రలో రిపబ్లిక్ కాలం, సామ్రాజ్య కాలం అని రెండు దశలు.

• స్థాపన: సంప్రదాయం ప్రకారం క్రీ.పూ. 753లో రోములస్ (Romulus) రోమ్‌ను స్థాపించాడు.
• రిపబ్లిక్ (క్రీ.పూ. 509 నుండి): రాజరికం పోయి సెనేట్ (Senate), ఇద్దరు కాన్సుల్స్ (Consuls) పాలన మొదలైంది. సమాజంలో పేట్రీషియన్లు (ఉన్నత వర్గం), ప్లెబియన్లు (సామాన్యులు).
• ప్యూనిక్ యుద్ధాలు (Punic Wars): రోమ్ vs కార్తేజ్ (ఉత్తర ఆఫ్రికా). కార్తేజ్ సేనాని హ్యానిబాల్ (Hannibal) ఆల్ప్స్ పర్వతాలు దాటి ఇటలీపై దాడి చేశాడు. క్రీ.పూ. 202లో జామా యుద్ధంలో రోమన్ సేనాని స్కిపియో (Scipio) హ్యానిబాల్‌ను ఓడించాడు. చివరకు కార్తేజ్ క్రీ.పూ. 146లో నాశనమైంది.
• జూలియస్ సీజర్ (Julius Caesar): గొప్ప సేనాని, నియంత. క్రీ.పూ. 44లో సెనేటర్లు (బ్రూటస్ మొదలైనవారు) హత్య చేశారు.
• ఆగస్టస్ (Augustus / ఆక్టేవియన్): క్రీ.పూ. 27లో రోమ్ మొదటి చక్రవర్తి అయ్యాడు – ఇక్కడితో రిపబ్లిక్ అంతమై సామ్రాజ్యం మొదలైంది.
• పాక్స్ రొమానా (Pax Romana): ఆగస్టస్ నుండి సుమారు 200 ఏళ్ల శాంతి, సుస్థిరత కాలం.
• ఇతర ప్రసిద్ధ వ్యక్తులు: మార్క్ ఆంటోనీ, క్లియోపాత్రా (ఈజిప్ట్ రాణి), నీరో (అగ్ని ప్రమాద సమయంలో ప్రసిద్ధుడు).

రోమన్లు చట్టాలు, ఇంజనీరింగ్, పరిపాలనలో ప్రపంచానికి ఎన్నో ఇచ్చారు. కాలక్రమంలో సామ్రాజ్యం పశ్చిమ, తూర్పు భాగాలుగా చీలి, పశ్చిమ రోమ్ పతనమైంది.

• రోమన్ చట్టం (Roman Law): క్రీ.పూ. 450 ప్రాంతంలో 'పన్నెండు పట్టికల చట్టం (Twelve Tables)' రాశారు. ఆధునిక చట్టాలకు ఇవి పునాది.
• ఇంజనీరింగ్: రోడ్లు ('అన్ని దారులు రోమ్‌కే దారి తీస్తాయి'), జలవాహకాలు (Aqueducts), కొలోస్సియం (Colosseum – గ్లాడియేటర్ పోటీల స్టేడియం), పాంథియాన్.
• జూలియన్ క్యాలెండర్: క్రీ.పూ. 45లో జూలియస్ సీజర్ ప్రవేశపెట్టాడు. ఇదే తర్వాత గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్‌గా మారింది.
• భాష: లాటిన్ – ఫ్రెంచ్, ఇటాలియన్, స్పానిష్ భాషలకు మూలం.
• క్రైస్తవ మతం: చక్రవర్తి కాన్స్టాంటైన్ (Constantine) 313లో 'మిలాన్ శాసనం' ద్వారా క్రైస్తవులకు మత స్వేచ్ఛ ఇచ్చాడు. 330లో రాజధానిని కాన్స్టాంటినోపుల్‌కు మార్చాడు.
• భారత్‌తో వ్యాపారం: రోమ్ వర్తకులు దక్షిణ భారత తీర ప్రాంతాలతో వ్యాపారం చేశారు – అరికమేడు (పుదుచ్చేరి దగ్గర), ముజిరిస్. రోమన్ బంగారు నాణేలు ఇక్కడ దొరికాయి.
• పతనం: సామ్రాజ్యం పశ్చిమ, తూర్పుగా చీలింది. పశ్చిమ రోమ్ సామ్రాజ్యం 476లో పతనమైంది (చివరి చక్రవర్తి రోములస్ ఆగస్టులస్‌ను ఒడోఏసర్ తొలగించాడు). తూర్పు రోమ్ (బైజాంటైన్) 1453 వరకు కొనసాగింది – ఒట్టోమన్ టర్కులు కాన్స్టాంటినోపుల్‌ను జయించడంతో అంతమైంది.