1. క్రియ అంటే ఏమిటి? – ధాతువు (Verb & Root)
పనిని తెలిపే పదాన్ని క్రియ (Verb) అంటారు. క్రియ యొక్క మూల రూపాన్ని ధాతువు (Root) అంటారు. ధాతువుకు కాలాన్ని, పురుషను తెలిపే ప్రత్యయాలు చేరి క్రియా రూపాలు ఏర్పడతాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- క్రియ: చదువు, తిను, వెళ్ళు, ఆడు, పాడు – ఇవి పనిని తెలిపే పదాలు.
- ధాతువు: క్రియ మూల రూపం. దీనికి ప్రత్యయాలు చేరి రూపాలు మారతాయి.
- చదువు (ధాతువు) → చదివాడు (భూతం), చదువుతున్నాడు (వర్తమానం), చదువుతాడు (భవిష్యత్తు)
- తిను → తిన్నాడు, తింటున్నాడు, తింటాడు
- క్రియా రూపాలు మారేది వీటిని బట్టి:
- కాలం (భూత, వర్తమాన, భవిష్యత్)
- పురుష (ఉత్తమ, మధ్యమ, ప్రథమ)
- వచనం (ఏకవచనం, బహువచనం)
- లింగం (పుంలింగ, స్త్రీ లింగ, నపుంసక లింగ)
- క్రియల విభజన:
- పని పూర్తి చేసే క్రియ – సమాపక క్రియ
- పని పూర్తి చేయని క్రియ – అసమాపక క్రియ
- కర్మ అవసరమా కాదా ఆధారంగా – సకర్మక, అకర్మక క్రియలు
- నామవాచక రూపం: క్రియకు 'అడం/టం' చేరిస్తే నామవాచకం (క్రియా జన్య నామం) అవుతుంది. ఉదా: చదవడం, తినడం, ఆడటం.
- వాక్యంలో స్థానం: తెలుగులో క్రియ వాక్యం చివర ఉంటుంది. ఇదే ఇంగ్లీషుతో తేడా.
సులభమైన ఉదాహరణ
'రాము' అనే కర్త ఉన్నప్పుడు 'తిన్నాడు' అంటాం; 'సీత' అయితే 'తిన్నది' అంటాం. కర్తను బట్టి క్రియ రూపం మారింది – దీన్ని కర్త–క్రియ అన్వయం అంటారు.
2. సమాపక క్రియ, అసమాపక క్రియ (Finite & Non-finite Verbs)
వాక్యం చివర ఉండి భావాన్ని పూర్తి చేసే క్రియను సమాపక క్రియ (Finite Verb) అంటారు. భావాన్ని పూర్తి చేయకుండా మధ్యలో ఉండే క్రియను అసమాపక క్రియ (Non-finite Verb) అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- సమాపక క్రియ: కాలం, పురుషను చూపిస్తుంది. వాక్యాన్ని ముగిస్తుంది.
- రాము అన్నం తిన్నాడు. (తిన్నాడు = సమాపక క్రియ)
- సీత పాట పాడింది. (పాడింది = సమాపక)
- అసమాపక క్రియ: పని ఇంకా పూర్తి కాలేదనే భావం ఇస్తుంది. కాలం, పురుషను చూపదు.
- రాము అన్నం తిని బడికి వెళ్ళాడు. (తిని = అసమాపక
- వెళ్ళాడు = సమాపక)
- సీత పాడుతూ పని చేసింది. (పాడుతూ = అసమాపక)
- ఒక వాక్యంలో:
- సమాపక క్రియ ఒక్కటే అయితే సామాన్య లేదా సంశ్లిష్ట వాక్యం.
- రెండు లేదా ఎక్కువ సమాపక క్రియలు ఉంటే సంయుక్త వాక్యం.
- గుర్తించే పద్ధతి: వాక్యం చివర ఉన్న క్రియ సమాపకం. దాని ముందు 'ఇ, తూ, తే, డానికి' వంటి అంత్యాలున్న క్రియలు అసమాపకాలు.
సులభమైన ఉదాహరణ
'నేను చదివి నిద్రపోయాను' – 'చదివి' అసమాపక (చదవడం పూర్తయింది కానీ వాక్యం ఇంకా పూర్తి కాలేదు), 'నిద్రపోయాను' సమాపక (వాక్యం పూర్తయింది).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా సమాపక = సమాప్తం చేసేది (ముగించేది). అసమాపక = ముగించనిది. పేరులోనే అర్థం ఉంది.
3. అసమాపక క్రియ రూపాలు – క్త్వార్థకం, శత్రర్థకం, తుమున్నర్థకం, చేదర్థకం (Types of Non-finite Verbs)
అసమాపక క్రియలు అర్థాన్ని బట్టి నాలుగు ముఖ్య రూపాల్లో ఉంటాయి. వీటి పేర్లు, ఉదాహరణలు పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.
ముఖ్య విషయాలు
- క్త్వార్థకం: ఒక పని పూర్తయిన తర్వాత ఇంకో పని జరిగిందని చెప్పేది. రూపం: ఇ / చి.
- రాము తిని వెళ్ళాడు.
- సీత చదివి నిద్రపోయింది.
- అతను లేచి నిలబడ్డాడు.
- శత్రర్థకం: ఒక పని జరుగుతున్నప్పుడే ఇంకో పని జరగడం. రూపం: తూ / చుండగా.
- పిల్లలు పాడుతూ ఆడుకున్నారు.
- అతడు నడుస్తూ మాట్లాడాడు.
- తుమున్నర్థకం: పని ఉద్దేశం లేదా ప్రయోజనం చెప్పేది. రూపం: అడానికి / అటకు.
- నేను పుస్తకం కొనడానికి వెళ్ళాను.
- ఆమె చూడటానికి వచ్చింది.
- చేదర్థకం: షరతు లేదా సందేహం చెప్పేది. రూపం: తే / ఇతే.
- నువ్వు చదివితే పాస్ అవుతావు.
- వర్షం వస్తే పంటలు పండుతాయి.
- ఏ రూపం ఏ అర్థం?: రూపాన్ని చూసి అర్థాన్ని చెప్పడం పరీక్షల్లో వస్తుంది. ఉదా: 'వెళ్ళి' (క్త్వార్థకం), 'వెళ్తూ' (శత్రర్థకం), 'వెళ్ళడానికి' (తుమున్నర్థకం), 'వెళ్తే' (చేదర్థకం).
- అనుకూల–వ్యతిరేక రూపాలు: 'తినక, చేయక' (చేయకుండా) వంటి రూపాలు పని జరగకపోవడాన్ని సూచిస్తాయి.
- అతను తినక వెళ్ళిపోయాడు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా క్త్వా = 'చేసి' (ముందు పని); శత్ర = 'చేస్తూ' (ఒకేసారి); తుమున్ = 'చేయడానికి' (ఉద్దేశం); చేత్ = 'చేస్తే' (షరతు).
4. కాలాలు – భూత, వర్తమాన, భవిష్యత్ కాలాలు (Tenses)
క్రియ ఏ సమయంలో జరిగిందో తెలిపేదే కాలం (Tense). తెలుగులో కాలాలు మూడు: భూతకాలం, వర్తమాన కాలం, భవిష్యత్ కాలం. ప్రతి కాలానికి క్రియ రూపం మారుతుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- భూతకాలం (Past): గడిచిపోయిన కాలంలో జరిగిన పని.
- రాము అన్నం తిన్నాడు.
- సీత పాట పాడింది.
- మేము నిన్న ఊరు వెళ్ళాము.
- వర్తమాన కాలం (Present): ఇప్పుడు జరుగుతున్న పని.
- రాము అన్నం తింటున్నాడు.
- సీత పాట పాడుతోంది.
- పిల్లలు ఆడుతున్నారు.
- భవిష్యత్ కాలం (Future): ముందు జరగబోయే పని.
- రాము అన్నం తింటాడు.
- సీత పాట పాడుతుంది.
- మేము రేపు ఊరు వెళ్తాము.
- కాలాన్ని గుర్తించే పదాలు:
- భూతం: నిన్న, క్రితం, అప్పుడు
- వర్తమానం: ఇప్పుడు, ప్రస్తుతం
- భవిష్యత్తు: రేపు, వచ్చే, తర్వాత
- సామాన్య నియమం: ఒక వాక్యంలో కాలం క్రియ రూపాన్ని చూసి నిర్ణయించాలి. 'రేపు' అని ఉన్నా క్రియ 'వెళ్తాను' అయితే భవిష్యత్తు.
- ప్రత్యయ రూపాలు:
- భూతంలో 'న్/ఇ/ఎ' చేరిన రూపాలు (తిన్నాడు, చదివాడు)
- వర్తమానంలో '-తున్న' చేరిన రూపాలు (తింటున్నాడు)
- భవిష్యత్తులో '-తా/-ద' చేరిన రూపాలు (తింటాడు)
సులభమైన ఉదాహరణ
'నేను చదివాను' (గతం), 'నేను చదువుతున్నాను' (ఇప్పుడు), 'నేను చదువుతాను' (రేపు) – ఒకే ధాతువు, మూడు కాలాలు.
5. పురుషలు, వచనాలు, లింగాలు – క్రియా రూపాల్లో (Person, Number, Gender)
క్రియ రూపం కర్త ఎవరు, ఎంతమంది, ఏ లింగం అనే దాన్ని బట్టి మారుతుంది. ఈ అన్వయ నియమాలు పరీక్షల్లో 'సరైన క్రియ ఎంచుకోండి' ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- పురుషలు మూడు:
- ఉత్తమ పురుష (First Person): నేను, మేము, మనం
- మధ్యమ పురుష (Second Person): నువ్వు, నీవు, మీరు
- ప్రథమ పురుష (Third Person): అతడు, ఆమె, అది, వారు, అవి
- వచనాలు రెండు: ఏకవచనం (ఒక్కరు/ఒకటి), బహువచనం (ఎక్కువ మంది/ఎక్కువ వస్తువులు).
- లింగాలు మూడు (ప్రథమ పురుషలో):
- పుంలింగం: అతడు, రాముడు
- స్త్రీ లింగం: ఆమె, సీత
- నపుంసక లింగం: అది, పుస్తకం
- 'మేము' – 'మనం' తేడా:
- 'మేము' అంటే వింటున్నవారు కాకుండా చెప్పేవారు
- 'మనం' అంటే వింటున్నవారితో సహా.
- క్రియ రూపాలు (భవిష్యత్ కాలం – తినడం):
- నేను తింటాను (ఉత్తమ, ఏకవచనం)
- మేము తింటాము (ఉత్తమ, బహువచనం)
- నువ్వు తింటావు (మధ్యమ, ఏకవచనం)
- మీరు తింటారు (మధ్యమ, బహువచనం)
- అతడు తింటాడు (ప్రథమ, పుంలింగం)
- ఆమె తింటుంది (ప్రథమ, స్త్రీ లింగం)
- అది తింటుంది (ప్రథమ, నపుంసకం)
- వారు తింటారు (ప్రథమ, బహువచనం)
సులభమైన ఉదాహరణ
'సీత పాట పాడింది' – కర్త స్త్రీ కాబట్టి 'పాడింది'. 'రాముడు పాట పాడాడు' – కర్త పుంలింగం కాబట్టి 'పాడాడు'. క్రియ కర్తను అనుసరించింది.
6. సకర్మక, అకర్మక, ప్రేరణార్థక క్రియలు (Transitive, Intransitive & Causative)
క్రియలను కర్మ అవసరమా కాదా అనే దాన్ని బట్టి సకర్మక, అకర్మక క్రియలుగా విభజిస్తారు. వేరొకరిచేత పని చేయించడాన్ని చూపేది ప్రేరణార్థక క్రియ.
ముఖ్య విషయాలు
- సకర్మక క్రియ (Transitive): పని జరగడానికి కర్మ అవసరమైన క్రియ. 'ఏమిటి/ఎవరిని' అని అడిగితే సమాధానం వస్తుంది.
- రాము పండు తిన్నాడు. (ఏమి తిన్నాడు? – పండు)
- సీత పాఠం చదివింది.
- రైతు పొలం దున్నాడు.
- అకర్మక క్రియ (Intransitive): కర్మ అవసరం లేని క్రియ. 'ఏమిటి/ఎవరిని' అని అడిగితే సమాధానం రాదు.
- రాము నిద్రపోయాడు.
- పిల్లలు నవ్వారు.
- సూర్యుడు ఉదయించాడు.
- ప్రేరణార్థక క్రియ (Causative): ఒకరు ఇంకొకరిని పని చేయమని ప్రేరేపించడం. 'ఇంచు/ఇపించు' చేరుతుంది.
- తిను → తినిపించు (అమ్మ పాపకు అన్నం తినిపించింది)
- చదువు → చదివించు (తండ్రి కొడుకును చదివించాడు)
- చేయు → చేయించు (అతడు ఇల్లు కట్టించాడు)
- నవ్వు → నవ్వించు (హాస్యనటుడు ప్రేక్షకులను నవ్వించాడు)
- ఒకే క్రియ రెండు విధాలా: కొన్ని క్రియలు వాక్యాన్ని బట్టి సకర్మక/అకర్మకంగా ఉంటాయి.
సులభమైన ఉదాహరణ
'పిల్లవాడు తిన్నాడు' – ఇక్కడ కర్మ చెప్పలేదు, కానీ 'ఏమి తిన్నాడు' అనే ప్రశ్న వస్తుంది కాబట్టి 'తిను' సకర్మక క్రియ. 'పిల్లవాడు నవ్వాడు' – 'ఏమి నవ్వాడు' అనే ప్రశ్న రాదు కాబట్టి అకర్మక.
7. కాదు – లేదు తేడా, సహాయక క్రియలు (Negative & Auxiliary Verbs)
తెలుగులో 'కాదు', 'లేదు', 'వద్దు' వంటి పదాలు వేర్వేరు అర్థాలు ఇస్తాయి. అలాగే ప్రధాన క్రియకు సహాయపడే సహాయక క్రియలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ రెండూ పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- కాదు: ఒకటి ఇంకొకటి కాదని చెప్పడం (గుర్తింపు నిషేధం).
- ఇది పుస్తకం కాదు.
- అతను దొంగ కాదు.
- లేదు: ఒక వస్తువు లేదా వ్యక్తి ఉనికి లేకపోవడం.
- ఇంట్లో నీళ్ళు లేవు.
- నా దగ్గర డబ్బు లేదు.
- వద్దు: పని చేయవద్దనే భావం.
- నువ్వు ఆలస్యంగా రావద్దు.
- నిషేధ క్రియా రూపాలు:
- తినను, చదవను (నేను)
- తినవు, చదవవు (నువ్వు)
- తినడు, చదవడు (అతడు)
- తినదు, చదవదు (ఆమె/అది)
- తినరు, చదవరు (వారు)
- వాడకం జాగ్రత్త: 'లేదు' బహువచనంలో 'లేవు' అవుతుంది (పుస్తకాలు లేవు). 'కాదు' బహువచనంలో 'కావు' (అవి పండ్లు కావు).
- సహాయక క్రియలు: ప్రధాన క్రియకు తోడై కాలం, భావాన్ని చూపేవి.
- ఉండు: 'తింటూ ఉన్నాడు'
- పో: 'వెళ్ళిపోయాడు', 'చచ్చిపోయింది'
- వేయి: 'రాసివేశాడు'
- కొను: 'చూసుకున్నాడు'
సులభమైన ఉదాహరణ
'ఇది ఆవు కాదు' (ఇది వేరే జంతువు). 'ఇక్కడ ఆవు లేదు' (ఆవు ఇక్కడ లేదు). 'కాదు' గుర్తింపును, 'లేదు' ఉనికిని నిషేధిస్తాయి.