ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం (Modern Telugu Literature)

19వ శతాబ్దం చివరి నుంచి తెలుగు సాహిత్యంలో కొత్త యుగం మొదలైంది. అంతవరకు పద్యకావ్యాలు, ప్రబంధాలు ప్రధానంగా ఉండేవి. ఇంగ్లీషు విద్య, ముద్రణాయంత్రాలు, పత్రికలు వచ్చాక నవల, కథ, నాటకం, వ్యాసం వంటి కొత్త ప్రక్రియలు తెలుగులోకి వచ్చాయి.

దీన్నే ఆధునిక యుగం (Modern Age) అంటారు.

• ఆధునిక యుగ ప్రారంభ కవులు/రచయితలు: కందుకూరి వీరేశలింగం, గురజాడ అప్పారావు, గిడుగు రామమూర్తి.
• కొత్త ప్రక్రియలు:
  1. నవల (Novel), కథానిక (Short Story)
  2. సాంఘిక నాటకం, ప్రహసనం
  3. వ్యాసం, జీవిత చరిత్ర, ఆత్మకథ
  4. వచన కవిత్వం (Free Verse)
• పత్రికల పాత్ర: వివేకవర్ధిని (1874, వీరేశలింగం), ఆంధ్ర పత్రిక (1908, కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు) వంటి పత్రికలు కొత్త సాహిత్యాన్ని ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లాయి.
• ప్రధాన ధోరణులు (Trends) – కాలక్రమంలో:
• సంస్కరణ (సంఘ సంస్కరణ) సాహిత్యం
• భావ కవిత్వం (Romanticism)
• అభ్యుదయ కవిత్వం (Progressive)
• విప్లవ, దిగంబర కవిత్వం
• స్త్రీవాద, దళిత, ప్రాంతీయ సాహిత్యం

కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు (1848–1919) సంఘ సంస్కర్త, రచయిత. రాజమండ్రి కేంద్రంగా పనిచేశారు. సమాజంలోని బాల్య వివాహాలు, వితంతువుల కష్టాలు వంటి దురాచారాలను రచనల ద్వారా, ఉద్యమాల ద్వారా ఎదిరించారు. అందుకే ఆయన్ను ఆధునిక యుగ పితామహుడిగా భావిస్తారు.

• పత్రిక: వివేకవర్ధిని (1874) – సంఘ సంస్కరణ భావాలను ప్రచారం చేసిన పత్రిక.
• తొలి తెలుగు నవల:
  1. రాజశేఖర చరిత్రము (1878) – ఆంగ్ల నవల "వికార్ ఆఫ్ వేక్‌ఫీల్డ్" ప్రభావంతో రాశారు. (కొందరు నరహరి గోపాలకృష్ణమాచార్యులు రాసిన శ్రీరంగరాజ చరిత్ర (1872)ను తొలి నవలగా భావిస్తారు
  2. అయితే పరీక్షల్లో సాధారణంగా రాజశేఖర చరిత్రమునే తొలి నవలగా అడుగుతారు.)
• ఇతర రచనలు:
  1. సత్యవతీ చరిత్రము (నవల)
  2. ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము (1887) – తెలుగు కవుల చరిత్ర గ్రంథం
  3. స్వీయ చరిత్రము – తెలుగులో తొలి ఆత్మకథగా ప్రసిద్ధి
  4. ప్రహసనాలు: బ్రాహ్మ వివాహం, వ్యవహార ధర్మబోధిని
• బిరుదు: గద్య తిక్కన.
• సంస్కరణలు:
  1. 1881 డిసెంబర్ 11న రాజమండ్రిలో తొలి వితంతు వివాహం జరిపించారు.
  2. హితకారిణీ సమాజం (1906) స్థాపించారు.
  3. స్త్రీ విద్యకు, బాలికల పాఠశాలలకు కృషి చేశారు.

గురజాడ అప్పారావు (1862–1915) ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో మహాకవి, నాటక రచయిత, కథా రచయిత. విజయనగరం సంస్థానంలో పనిచేశారు. సామాజిక సమస్యలను హాస్యంతో, వ్యంగ్యంతో చెప్పడం ఆయన ప్రత్యేకత.

• కన్యాశుల్కం (Kanyasulkam):
  1. తెలుగులో తొలి సాంఘిక నాటకంగా ప్రసిద్ధి.
  2. 1892లో తొలి రూపం, 1909లో రెండో (విస్తృత) రూపం వచ్చింది.
  3. అంశం: ఆడపిల్లను అమ్మి పెళ్లి చేసే "కన్యాశుల్కం" ఆచారం, వృద్ధుల పెళ్లిళ్లు.
  4. పాత్రలు: గిరీశం, మధురవాణి, అగ్నిహోత్రావధాన్లు, వెంకటేశం.
• ముత్యాల సరాలు (1910): ప్రత్యేకమైన కొత్త ఛందస్సులో రాసిన కవితల సంపుటి. దీనిలో "పూర్ణమ్మ", "లవణరాజు కల" వంటి కవితలు ఉన్నాయి.
• దిద్దుబాటు (1910): తెలుగులో తొలి ఆధునిక కథానికగా చెబుతారు.
• దేశభక్తి గీతం: "దేశమును ప్రేమించుమన్నా / మంచియన్నది పెంచుమన్నా" (ఇది ఆయన గీతం). "దేశమంటే మట్టి కాదోయ్, దేశమంటే మనుషులోయ్" ప్రసిద్ధ వాక్యం.
• ఇతర రచన: కొండుభట్టీయం (అసంపూర్ణ రచన).

ఒకప్పుడు పుస్తకాల్లో రాసే తెలుగు వేరు, ప్రజలు మాట్లాడే తెలుగు వేరు. పుస్తకాల భాషను గ్రాంథిక భాష (Classical/Literary) అంటారు. ప్రజల భాషను వ్యావహారిక భాష (Spoken) అంటారు.

పుస్తకాల్లో కూడా వ్యావహారిక భాషే వాడాలని చేసిన ఉద్యమమే వ్యావహారిక భాషోద్యమం.

• నాయకుడు: గిడుగు వెంకట రామమూర్తి (1863–1940). ఆయన పర్లాకిమిడిలో ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేశారు.
• గిడుగు ప్రత్యేకతలు:
  1. సవర (Savara) గిరిజన భాషను అధ్యయనం చేసి, ఆ భాషలో పాఠ్య పుస్తకాలు రాశారు.
  2. వ్యావహారిక భాషలో పాఠశాల పుస్తకాలు ఉండాలని వాదించారు.
  3. "తెలుగు" అనే పత్రికను నడిపారు.
• ప్రత్యర్థి వర్గం: పండితులు గ్రాంథిక భాషనే నిలుపుకోవాలని వాదించారు. ప్రసిద్ధ ప్రతివాదులలో తిరుపతి వేంకట కవులు ఉన్నారు.
• మద్దతుదారులు: గురజాడ అప్పారావు వంటి వారు గిడుగుకు మద్దతు ఇచ్చారు.
• గిడుగు జయంతి (ఆగస్టు 29): ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో తెలుగు భాషా దినోత్సవంగా జరుపుతారు.

ఆధునిక యుగంలో కవితకు కొత్త రూపం ఇచ్చిన ధోరణి భావ కవిత్వం (Romanticism). 20వ శతాబ్దం తొలి దశాబ్దాల్లో ఇది వెలుగులోకి వచ్చింది. ఇంగ్లీషు రొమాంటిక్ కవుల ప్రభావంతో వ్యక్తిగత భావాలు, ప్రకృతి, ప్రేమ, సౌందర్యం వంటి వాటిపై కవితలు రాశారు.

• లక్షణాలు:
  1. వ్యక్తిగత అనుభూతి, హృదయ భావన
  2. ప్రకృతి సౌందర్య వర్ణన, ప్రేమ, ఊహ
  3. సరళమైన భాష, లలితమైన శైలి
• ముఖ్య కవులు:
  1. రాయప్రోలు సుబ్బారావు – "తృణకంకణం" (1913) కావ్యంతో భావ కవిత్వానికి మార్గదర్శకుడిగా భావిస్తారు.
  2. దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి – "కృష్ణపక్షం", "ఊర్వశి", "ప్రవాసం"; బిరుదు "ఆంధ్ర షెల్లీ".
  3. నండూరి సుబ్బారావు (ఎంకి పాటలు), నాయని సుబ్బారావు, అబ్బూరి రామకృష్ణారావు తదితరులు.
• వైతాళికులు (1935): ముద్దుకృష్ణ సంకలనం చేసిన ఆధునిక కవితా సంకలనం. ఇది భావ కవుల కవితలను ప్రజలకు చేర్చింది.

భావ కవిత్వం తర్వాత సమాజంలోని పేదరికం, అసమానతలు, శ్రమజీవుల కష్టాలు కవితా వస్తువులయ్యాయి. ఈ ధోరణిని అభ్యుదయ కవిత్వం (Progressive Poetry) అన్నారు. తర్వాత మరింత తీవ్రమైన విప్లవ, దిగంబర కవిత్వం వచ్చింది.

• శ్రీశ్రీ (శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు, 1910–1983):
  1. ప్రధాన రచన: మహాప్రస్థానం (1950లో ప్రచురణ).
  2. "కాదేదీ కవితకనర్హం", "మరో ప్రపంచం పిలిచింది" వంటి ప్రసిద్ధ పంక్తులు.
  3. బిరుదు: అభ్యుదయ కవితా పితామహుడు (మహాకవి అని కూడా పిలుస్తారు).
• అభ్యుదయ రచయితల సంఘం (1943): అభ్యుదయ కవులు, రచయితలు ఏర్పాటు చేసిన సంఘం.
• ఇతర అభ్యుదయ కవులు:
  1. ఆరుద్ర (సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం గ్రంథం రాశారు), దాశరథి కృష్ణమాచార్య (అగ్నిధార, రుద్రవీణ
  2. "నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ" పంక్తి ప్రసిద్ధి).
• దిగంబర కవులు (1965): ఆరుగురు కవుల బృందం – నగ్నముని, నిఖిలేశ్వర్, జ్వాలాముఖి, చెరబండరాజు, మహాస్వప్న, భైరవయ్య. వీరు కవితను తీవ్ర భాషలో, సంప్రదాయ వ్యతిరేకంగా రాశారు.
• విప్లవ రచయితల సంఘం (విరసం, 1970):
  1. విప్లవ భావాలతో ఏర్పడిన రచయితల సంఘం
  2. వరవరరావు వంటి కవులు సభ్యులు.

ఆధునిక యుగంలో పద్యం కంటే వచన సాహిత్యం ఎక్కువగా వికసించింది. నవల, కథానిక, నాటకం – ఈ మూడు ప్రక్రియల్లో ప్రసిద్ధ రచనలు, రచయితల జతలను పరీక్షల్లో బాగా అడుగుతారు. ఇక్కడ వాటిని ఒకచోట చూద్దాం.

• తొలి నవల: రాజశేఖర చరిత్రము – కందుకూరి వీరేశలింగం (1878).
• ప్రసిద్ధ నవలలు:
  1. మాలపల్లి (1922) – ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ; దళితుల జీవితం, అంటరానితనం, స్వాతంత్ర్యోద్యమ నేపథ్యం.
  2. వేయిపడగలు (1934) – విశ్వనాథ సత్యనారాయణ; సాంప్రదాయ జీవన విధానం.
  3. చదువు – కొడవటిగంటి కుటుంబరావు.
  4. మైదానం – చలం (గుడిపాటి వెంకటచలం).
  5. పాకుడురాళ్లు – రావూరి భరద్వాజ; సినీ రంగ నేపథ్యంతో రాసిన నవల; ఈ రచనకు గాను రచయితకు జ్ఞానపీఠ్ అవార్డు వచ్చింది.
  6. గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి – బోయి భీమన్న.
• కథానిక:
  1. దిద్దుబాటు (గురజాడ, 1910) – తొలి ఆధునిక కథానిక
  2. గాలివాన – పాలగుమ్మి పద్మరాజు.
• నాటకం: కన్యాశుల్కం – గురజాడ.
• ఇతర ప్రక్రియలు:
  1. ప్రహసనం (వీరేశలింగం)
  2. జీవిత చరిత్ర
  3. ఆత్మకథ.