ఉద్యమ నాయకులు & ఉద్యమ సాంస్కృతిక రూపాలు (Leaders & Dhoom Dham)

ప్రొఫెసర్ కొత్తపల్లి జయశంకర్‌ను 'తెలంగాణ సిద్ధాంతకర్త (Ideologue of Telangana)' అంటారు. 1969 నుండి 2011 వరకు జీవితాంతం తెలంగాణ ఆలోచనను గణాంకాలు, వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లారు.

• జననం: 6 ఆగస్టు 1934, అక్కంపేట (వరంగల్ ప్రాంతం, ప్రస్తుతం హనుమకొండ జిల్లా).
• మరణం: 21 జూన్ 2011 – రాష్ట్ర ఏర్పాటును చూడకుండానే మరణించారు.
• వృత్తి:
  1. ఆర్థికశాస్త్ర అధ్యాపకుడు
  2. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం ఉపకులపతి (Vice-Chancellor) గా పనిచేశారు.
• ఉద్యమ పాత్ర:
  1. 1969 ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు.
  2. నిధులు, నీళ్లు, ఉద్యోగాల్లో తెలంగాణకు జరిగిన అన్యాయాన్ని గణాంకాలతో వివరించారు.
  3. మలిదశ ఉద్యమంలో KCR సహా నాయకులకు సైద్ధాంతిక మార్గదర్శకుడిగా నిలిచారు.
• గౌరవాలు:
  1. జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లా (2016) ఆయన పేరు మీద ఏర్పడింది.
  2. ప్రొఫెసర్ జయశంకర్ తెలంగాణ రాష్ట్ర వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం (PJTSAU), హైదరాబాద్.
• ప్రజల పిలుపు: ప్రజలు ఆయనను ప్రేమగా 'జయశంకర్ సార్' అని పిలిచేవారు.

కాళోజీ నారాయణరావు తెలంగాణ ప్రజల గొంతుకగా నిలిచిన కవి. ఆయనను 'ప్రజాకవి' అంటారు. నిజాం పాలనపై, అన్యాయంపై, తెలంగాణ భాషను చిన్నచూపు చూడడంపై ఆయన నిర్భయంగా కవిత్వం రాశారు.

• జననం: 9 సెప్టెంబర్ 1914, రట్టిహళ్లి (ప్రస్తుత కర్ణాటక).
• మరణం: 13 నవంబర్ 2002.
• ప్రసిద్ధ రచన: 'నా గొడవ' (కవితా సంకలనం).
• పురస్కారం: పద్మవిభూషణ్ (1992).
• భావాలు:
  1. సామాన్యుల భాషలో, తెలంగాణ మాండలికంలో రాశారు.
  2. తెలంగాణ భాషకు గౌరవం దక్కాలని చెప్పారు.
  3. 1969 ఉద్యమానికి, ప్రత్యేక తెలంగాణ ఆలోచనకు మద్దతు ఇచ్చారు.
• గౌరవాలు:
  1. ఆయన జయంతి సెప్టెంబర్ 9ని 'తెలంగాణ భాషా దినోత్సవం (Telangana Language Day)' గా జరుపుకుంటారు.
  2. కాళోజీ నారాయణరావు ఆరోగ్య విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం (KNRUHS), వరంగల్.
  3. కాళోజీ కళాక్షేత్రం, హనుమకొండ.
• స్వభావం: ఏ పార్టీకీ పరిమితం కాకుండా, అన్యాయం ఎక్కడ జరిగినా ప్రశ్నించిన కవిగా పేరు పొందారు. ఆయన ఉర్దూ, మరాఠీ, హిందీ, ఆంగ్లం భాషలు కూడా తెలిసిన బహుభాషా పండితుడు.

కొండా లక్ష్మణ్ బాపూజీ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, సహకార ఉద్యమ నాయకుడు, తెలంగాణ ఉద్యమకారుడు. 1969లో తెలంగాణ కోసం మంత్రి పదవిని వదులుకున్న నాయకుడిగా ఆయన పేరు పొందారు. జీవితాంతం ప్రత్యేక తెలంగాణ కోసం పనిచేశారు.

• జననం: 27 సెప్టెంబర్ 1915, వాంకిడి (ఆదిలాబాద్ ప్రాంతం, ప్రస్తుతం కుమురం భీం ఆసిఫాబాద్ జిల్లా).
• మరణం: 21 సెప్టెంబర్ 2012.
• స్వాతంత్ర్య పోరాటం: క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం, హైదరాబాద్ సంస్థానం విముక్తి పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.
• 1969 ఉద్యమం: తెలంగాణ ఉద్యమానికి మద్దతుగా 1969లో రాష్ట్ర మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు.
• సామాజిక సేవ: చేనేత సహకార సంఘాలు, వెనుకబడిన వర్గాల అభ్యున్నతికి కృషి చేశారు.
• మలిదశ ఉద్యమం:
  1. హైదరాబాద్‌లోని ఆయన నివాసం 'జలదృశ్యం' లో 27 ఏప్రిల్ 2001న తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS) ఆవిర్భవించింది.
  2. వృద్ధాప్యంలోనూ ఉద్యమ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు.
• గౌరవం: శ్రీ కొండా లక్ష్మణ్ తెలంగాణ రాష్ట్ర ఉద్యానవన విశ్వవిద్యాలయం ఆయన పేరు మీద ఏర్పాటు చేశారు.

కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR) మలిదశ తెలంగాణ ఉద్యమానికి రాజకీయ నాయకత్వం వహించారు. 2001లో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS) పార్టీని స్థాపించారు. రాష్ట్రం ఏర్పడ్డాక తెలంగాణ తొలి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

• జననం: 17 ఫిబ్రవరి 1954, చింతమడక (సిద్దిపేట జిల్లా).
• TRS ఏర్పాటు: 27 ఏప్రిల్ 2001.
• అంతకుముందు ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవికి, తెలుగుదేశం పార్టీకి రాజీనామా చేశారు.
• కేంద్ర మంత్రి: 2004లో యూపీఏ ప్రభుత్వంలో కేంద్ర కార్మిక శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు.
• నిరాహార దీక్ష (2009): 29 నవంబర్ 2009న నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. దీని తర్వాత 9 డిసెంబర్ 2009న కేంద్రం ప్రకటన చేసింది.
• ముఖ్యమంత్రి: 2 జూన్ 2014 నుండి డిసెంబర్ 2023 వరకు (రెండు పర్యాయాలు).
• పార్టీ పేరు మార్పు: 2022లో TRS పేరు భారత రాష్ట్ర సమితి (BRS) గా మారింది.
• ఉద్యమ వ్యూహం: రాజకీయ ఒత్తిడి, రాజీనామాలు, ఉప ఎన్నికలు, ప్రజా సభల ద్వారా ఉద్యమాన్ని కొనసాగించారు.

మలిదశ ఉద్యమంలో రాజకీయ పార్టీలు, ఉద్యోగులు, విద్యార్థులు, ప్రజా సంఘాలు అందరినీ ఒకే వేదికపైకి తెచ్చిన సంస్థ తెలంగాణ రాజకీయ ఐక్య కార్యాచరణ సమితి (Telangana Political Joint Action Committee – TJAC). దీనికి అధ్యక్షుడు ప్రొ. ఎం. కోదండరాం.

• ఏర్పాటు: డిసెంబర్ 2009 (23 డిసెంబర్ ప్రకటన తర్వాత పరిస్థితుల్లో).
• అధ్యక్షుడు (Chairman): ప్రొ. ఎం. కోదండరాం – ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం రాజనీతి శాస్త్ర అధ్యాపకుడు.
• జేఏసీలో భాగస్వాములు:
  1. రాజకీయ పార్టీలు, ఉద్యోగ సంఘాలు, ఉపాధ్యాయ సంఘాలు
  2. విద్యార్థి జేఏసీలు, న్యాయవాదులు, కుల సంఘాలు, ప్రజా సంఘాలు
• జేఏసీ నడిపిన ప్రధాన కార్యక్రమాలు:
  1. మిలియన్ మార్చ్ (10 మార్చి 2011, ట్యాంక్ బండ్).
  2. సకల జనుల సమ్మె (సెప్టెంబర్–అక్టోబర్ 2011, సుమారు 42 రోజులు).
  3. సాగరహారం (30 సెప్టెంబర్ 2012, హైదరాబాద్).
• ఉద్యమ స్వభావం: శాంతియుత, ప్రజాస్వామిక పద్ధతుల్లో ఉద్యమం నడపాలనేది జేఏసీ విధానం.
• తర్వాత: 2018లో కోదండరాం తెలంగాణ జన సమితి (TJS) పార్టీని స్థాపించారు.

తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని పల్లెపల్లెకూ తీసుకెళ్లింది పాటలే. జానపద బాణీల్లో రాసిన పాటలు సభల్లో, ధూంధాం కార్యక్రమాల్లో ప్రజలను ఉత్తేజపరిచాయి. ఈ పాటలు రాసిన, పాడిన కళాకారులు ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

• గద్దర్ (Gaddar): అసలు పేరు గుమ్మడి విఠల్ రావు (1949–2023).
• ప్రజా గాయకుడు
• జన నాట్య మండలి కళాకారుడు.
• తెలంగాణ ఉద్యమ గీతం 'పొడుస్తున్న పొద్దు మీద నడుస్తున్న కాలమా' ఆయన పాట.
• ఆయన పేరు మీద తెలంగాణ ప్రభుత్వం 'గద్దర్ సినీ పురస్కారాలు' ఇస్తోంది.
• గోరటి వెంకన్న: జానపద కవి, గాయకుడు.
• పల్లెల బాధను చెప్పిన 'పల్లె కన్నీరు పెడుతుందో' పాట ప్రసిద్ధి.
• 'వల్లంకి తాళం' రచనకు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం (2021).
• అందెశ్రీ: అసలు పేరు అందె ఎల్లయ్య. ప్రజాకవి.
• 'జయ జయహే తెలంగాణ' గీతం రచయిత.
• ఈ గీతాన్ని 2024లో తెలంగాణ అధికారిక రాష్ట్ర గీతంగా ఆమోదించారు (సంగీతం ఎం.ఎం. కీరవాణి).
• ఇతర కళాకారులు: రసమయి బాలకిషన్, విమలక్క వంటి గాయకులు కూడా ఉద్యమ పాటలతో ప్రజలను కదిలించారు.

తెలంగాణ ఉద్యమం కేవలం రాజకీయ ఉద్యమం కాదు, సాంస్కృతిక ఉద్యమం కూడా. తెలంగాణ పాటలు, ఆటలు, పండుగలను ఉద్యమ రూపాలుగా మార్చారు. దీని ద్వారా తెలంగాణ అస్తిత్వం (Identity) గురించి ప్రజల్లో అవగాహన పెరిగింది.

• ధూంధాం (Dhoom Dham): పాటలు, ఆటలు, డప్పులతో జరిగే సాంస్కృతిక సభలు.
• గాయకుడు రసమయి బాలకిషన్ 'తెలంగాణ ధూంధాం' కార్యక్రమాలకు ప్రసిద్ధి.
• గ్రామాల్లో రాత్రంతా జరిగే ఈ కార్యక్రమాలు ఉద్యమ సందేశాన్ని ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లాయి.
• బతుకమ్మ (Bathukamma): తెలంగాణ మహిళల పూల పండుగ.
• ఉద్యమ కాలంలో బతుకమ్మ ఆటను నిరసన రూపంగా, తెలంగాణ గుర్తింపుకు చిహ్నంగా జరిపారు.
• రోడ్లపై, ప్రభుత్వ కార్యాలయాల ఎదుట సామూహిక బతుకమ్మ ఆడారు.
• తెలంగాణ జాగృతి వంటి సంస్థలు బతుకమ్మ వేడుకలను పెద్ద ఎత్తున నిర్వహించాయి.
• రాష్ట్రం ఏర్పడ్డాక 2014లో బతుకమ్మ, బోనాలను రాష్ట్ర పండుగలుగా ప్రకటించారు.
• బోనాలు: హైదరాబాద్ ప్రాంత పండుగ – తెలంగాణ సంస్కృతికి మరో చిహ్నం.
• తెలంగాణ భాష: ఉద్యమ కాలంలో తెలంగాణ మాండలికానికి గౌరవం కోసం గొంతెత్తారు.

మలిదశ తెలంగాణ ఉద్యమంలో ప్రజలు ఎన్నో కొత్త నిరసన రూపాలను ఉపయోగించారు. వీటి పేర్లు, తేదీలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు. ఎక్కువ కార్యక్రమాలను తెలంగాణ జేఏసీ నిర్వహించింది.

• మిలియన్ మార్చ్ (Million March): 10 మార్చి 2011, హైదరాబాద్ ట్యాంక్ బండ్.
• సకల జనుల సమ్మె (Sakala Janula Samme): 13 సెప్టెంబర్ 2011 నుండి 24 అక్టోబర్ 2011 వరకు – సుమారు 42 రోజులు.
• ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, ఉపాధ్యాయులు, సింగరేణి కార్మికులు, ఆర్టీసీ ఉద్యోగులు సహా అన్ని వర్గాలు పాల్గొన్నారు.
• బొగ్గు ఉత్పత్తి తగ్గి విద్యుత్ కొరత ఏర్పడింది.
• సాగరహారం (Sagara Haram): 30 సెప్టెంబర్ 2012 – హుస్సేన్ సాగర్ చుట్టూ (నెక్లెస్ రోడ్) తెలంగాణ మార్చ్.
• వంటావార్పు (Vanta-Varpu): జాతీయ రహదారులపై వంట చేసి, అక్కడే సామూహికంగా భోజనం చేసే నిరసన.
• రైల్ రోకో (Rail Roko): రైలు పట్టాలపై బైఠాయించి రైళ్లను ఆపే నిరసన.
• ఇతర రూపాలు:
  1. రాస్తా రోకో (రోడ్ల దిగ్బంధం), బంద్‌లు
  2. ప్రజాప్రతినిధుల రాజీనామాలు
  3. ఉస్మానియా, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయాల విద్యార్థుల ఆందోళనలు

తెలంగాణ ఉద్యమంలో ఎంతోమంది యువకులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. వారిలో కాసోజు శ్రీకాంత చారి పేరు ఎక్కువగా ప్రస్తావిస్తారు. ఆయన మరణం 2009 ఉద్యమంలో ప్రజలను తీవ్రంగా కదిలించింది. రాష్ట్రం ఏర్పడ్డాక అమరుల జ్ఞాపకార్థం స్మారక చిహ్నాన్ని నిర్మించారు.

• శ్రీకాంత చారి (Kasoju Srikanth Chary):
  1. 29 నవంబర్ 2009న హైదరాబాద్ ఎల్.బి. నగర్ వద్ద తెలంగాణ కోసం ఆత్మాహుతికి పాల్పడ్డారు.
  2. 3 డిసెంబర్ 2009న ఆసుపత్రిలో మరణించారు.
  3. ఆయనను మలిదశ ఉద్యమ తొలి అమరుడిగా చాలామంది గుర్తు చేసుకుంటారు.
• ఇతర అమరులు: 2009–2014 మధ్య అనేకమంది యువకులు, విద్యార్థులు ఉద్యమంలో ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
• 1969 అమరులు: తొలిదశ ఉద్యమంలో పోలీసు కాల్పుల్లో మరణించినవారు (సాధారణంగా 369 అని చెబుతారు) – గన్‌పార్క్ అమరవీరుల స్థూపం.
• తెలంగాణ అమరవీరుల స్మారకం (Amara Jyothi): హుస్సేన్ సాగర్ తీరంలో నిర్మించిన అమరుల స్మారక చిహ్నం – జూన్ 2023లో ప్రారంభం.
• ప్రభుత్వ సహాయం: రాష్ట్రం ఏర్పడ్డాక అమరుల కుటుంబాలకు ఆర్థిక సహాయం, ఉద్యోగాలు ప్రకటించారు.
• గమనిక: ప్రాణం ఎంతో విలువైనది. ఆత్మహత్య ఏ సమస్యకూ పరిష్కారం కాదు. మానసిక ఒత్తిడిలో ఉన్నవారు కుటుంబ సభ్యులు, స్నేహితులు లేదా హెల్ప్‌లైన్ల సహాయం తీసుకోవాలి.