AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం & తెలంగాణ 2014 (Telangana 2014)

మలిదశ తెలంగాణ ఉద్యమం 2009లో కీలక మలుపు తిరిగింది. కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR) నిరాహార దీక్ష తర్వాత కేంద్రం డిసెంబర్ 2009లో తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తామని ప్రకటించింది.

తర్వాత పరిస్థితిని అధ్యయనం చేయడానికి శ్రీకృష్ణ కమిటీని నియమించింది.

• KCR నిరాహార దీక్ష: 29 నవంబర్ 2009న ప్రారంభం. ఆయనను పోలీసులు అరెస్టు చేసి ఖమ్మం, తర్వాత హైదరాబాద్ నిమ్స్ (NIMS) ఆసుపత్రికి తరలించారు.
• 9 డిసెంబర్ 2009 ప్రకటన: కేంద్ర హోంమంత్రి పి. చిదంబరం, 'తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తాం' అని ప్రకటించారు.
• 23 డిసెంబర్ 2009 ప్రకటన: ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాల్లో వ్యతిరేకత రావడంతో, అన్ని వర్గాలతో విస్తృత సంప్రదింపులు అవసరమని కేంద్రం మరో ప్రకటన చేసింది.
• శ్రీకృష్ణ కమిటీ (Srikrishna Committee):
  1. ఏర్పాటు: ఫిబ్రవరి 2010.
  2. అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ (సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి).
  3. నివేదిక సమర్పణ: 30 డిసెంబర్ 2010.
  4. నివేదికలో ఆరు ప్రత్యామ్నాయాలు (Six Options) సూచించారు.
• తర్వాతి ఉద్యమం: 2011 మిలియన్ మార్చ్, సకల జనుల సమ్మె, 2012 సాగరహారం వంటి పెద్ద నిరసనలు జరిగాయి.

30 జూలై 2013న కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ (Congress Working Committee – CWC) ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు అనుకూలంగా తీర్మానం చేసింది. ఆ తర్వాత కేంద్ర ప్రభుత్వం అధికారిక ప్రక్రియను ప్రారంభించింది.

• CWC తీర్మానం: 30 జూలై 2013.
• ఆ సమయంలో కేంద్రంలో యూపీఏ (UPA) ప్రభుత్వం
• ప్రధానమంత్రి డా. మన్మోహన్ సింగ్.
• అదే రోజు యూపీఏ సమన్వయ కమిటీ కూడా ఆమోదం తెలిపింది.
• కేంద్ర మంత్రివర్గ ఆమోదం: అక్టోబర్ 2013లో కేంద్ర మంత్రివర్గం తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రతిపాదనను ఆమోదించింది.
• మంత్రుల బృందం (Group of Ministers – GoM):
  1. విభజనకు సంబంధించిన అంశాలు పరిశీలించడానికి అక్టోబర్ 2013లో ఏర్పాటు.
  2. అధ్యక్షుడు: కేంద్ర హోంమంత్రి సుశీల్‌కుమార్ షిండే.
  3. పరిశీలించిన అంశాలు: సరిహద్దులు, రాజధాని, నీటి వనరులు, ఆస్తులు–అప్పుల పంపకం, ఉద్యోగుల విభజన.
• ముసాయిదా బిల్లు: డిసెంబర్ 2013లో కేంద్ర మంత్రివర్గం ముసాయిదా బిల్లును ఆమోదించింది.
• సీమాంధ్రలో నిరసనలు: విభజనకు వ్యతిరేకంగా 'సమైక్యాంధ్ర' ఉద్యమం జరిగింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లు (Andhra Pradesh Reorganisation Bill) ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం మొదట రాష్ట్ర శాసనసభ అభిప్రాయానికి వెళ్లింది. తర్వాత పార్లమెంటు రెండు సభలూ ఆమోదించాయి. ఈ తేదీలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• రాజ్యాంగ ఆధారం:
  1. ఆర్టికల్ 3 – కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు
  2. రాష్ట్ర శాసనసభ అభిప్రాయం తీసుకోవాలి కానీ ఆ అభిప్రాయం పార్లమెంటుకు తప్పనిసరి కాదు.
• రాష్ట్ర శాసనసభకు: డిసెంబర్ 2013లో రాష్ట్రపతి బిల్లును శాసనసభ అభిప్రాయం కోసం పంపారు.
• జనవరి 2014లో శాసనసభ బిల్లును వ్యతిరేకిస్తూ తీర్మానం చేసింది. అయినా ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం పార్లమెంటు ముందుకు వెళ్లవచ్చు.
• లోక్‌సభ ఆమోదం: 18 ఫిబ్రవరి 2014.
• రాజ్యసభ ఆమోదం: 20 ఫిబ్రవరి 2014.
• అదే రోజు ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్ రాజ్యసభలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ప్రత్యేక హోదా (Special Category Status) పై హామీ ప్రకటించారు.
• రాష్ట్రపతి ఆమోదం: 1 మార్చి 2014 (రాష్ట్రపతి ప్రణబ్ ముఖర్జీ).
• చట్టం: ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 (Act No. 6 of 2014).
• నియత దినం (Appointed Day): 2 జూన్ 2014.
• ఉమ్మడి రాష్ట్ర చివరి ముఖ్యమంత్రి:
  1. ఎన్. కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి (ఫిబ్రవరి 2014లో రాజీనామా)
  2. 1 మార్చి 2014 నుండి రాష్ట్రపతి పాలన.

2 జూన్ 2014న తెలంగాణ భారతదేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా ఆవిర్భవించింది. దాదాపు ఆరు దశాబ్దాల ఉద్యమం తర్వాత ఈ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. ఈ రోజును ప్రతి సంవత్సరం తెలంగాణ రాష్ట్ర అవతరణ దినోత్సవం (Telangana Formation Day) గా జరుపుకుంటారు.

• ఏర్పాటు తేదీ: 2 జూన్ 2014 – భారతదేశ 29వ రాష్ట్రం.
• తొలి ముఖ్యమంత్రి: కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR) – 2 జూన్ 2014న ప్రమాణం.
• తొలి గవర్నర్: ఇ.ఎస్.ఎల్. నరసింహన్ (రెండు రాష్ట్రాలకూ ఉమ్మడి గవర్నర్‌గా కొనసాగారు).
• తొలి శాసనసభ స్పీకర్: ఎస్. మధుసూదనాచారి.
• ఏర్పాటు సమయంలో జిల్లాలు: 10 (ఆదిలాబాద్, నిజామాబాద్, కరీంనగర్, మెదక్, రంగారెడ్డి, హైదరాబాద్, మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం).
• అక్టోబర్ 2016లో 31 జిల్లాలు
• 2019లో 33 జిల్లాలు.
• విస్తీర్ణం, జనాభా:
  1. సుమారు 1,12,077 చ.కి.మీ.
  2. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం సుమారు 3.5 కోట్లు.
• హైకోర్టు:
  1. మొదట ఉమ్మడి హైకోర్టు
  2. 1 జనవరి 2019 నుండి తెలంగాణకు ప్రత్యేక హైకోర్టు. తొలి ప్రధాన న్యాయమూర్తి – జస్టిస్ టి.బి. రాధాకృష్ణన్.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ (మిగిలిన రాష్ట్రం): 13 జిల్లాలతో కొనసాగింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 రెండు రాష్ట్రాల మధ్య భూభాగం, రాజధాని, శాసనసభ స్థానాలు, ఆస్తులు–అప్పులు, నీటి వనరులు, ఉద్యోగుల విభజనను నిర్ణయించింది. పరీక్షల్లో ఈ చట్టంలోని ముఖ్య సెక్షన్లు అడుగుతారు.

• సెక్షన్ 3: తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు – 10 జిల్లాల భూభాగం.
• సెక్షన్ 5: హైదరాబాద్ – రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధాని (Common Capital), గరిష్ఠంగా 10 సంవత్సరాలు. తర్వాత తెలంగాణ రాజధాని.
• సెక్షన్ 8: ఉమ్మడి రాజధాని ప్రాంతంలో ప్రజల ప్రాణ, ఆస్తి రక్షణకు గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత.
• సెక్షన్ 90: పోలవరం ప్రాజెక్టు – జాతీయ ప్రాజెక్టు (National Project).
• నదీ నిర్వహణ బోర్డులు:
  1. కృష్ణా నదీ యాజమాన్య బోర్డు (KRMB), గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డు (GRMB)
  2. వాటిపై అపెక్స్ కౌన్సిల్ (Apex Council).
• ఆస్తులు–అప్పులు: సాధారణంగా జనాభా నిష్పత్తి ప్రకారం (ఆంధ్ర 58.32% : తెలంగాణ 41.68%) పంపకం.
• షెడ్యూల్ 9, 10: ప్రభుత్వ కార్పొరేషన్లు, సంస్థల విభజన.
• షెడ్యూల్ 13: రెండు రాష్ట్రాలకు కేంద్రం ఇచ్చే విద్యా సంస్థలు, మౌలిక సదుపాయాల హామీలు.
• ఆర్టికల్ 371D: రెండు రాష్ట్రాలకూ కొనసాగుతుంది.

విభజన తర్వాత రెండు ప్రధాన అంశాలు ఎక్కువగా చర్చకు వచ్చాయి – హైదరాబాద్ ఉమ్మడి రాజధాని, పోలవరం ముంపు మండలాల బదిలీ. రెండూ పరీక్షల్లో తరచూ అడిగే అంశాలు.

• ఉమ్మడి రాజధాని (Common Capital):
  1. చట్టంలోని సెక్షన్ 5 ప్రకారం హైదరాబాద్ 10 ఏళ్లకు మించకుండా రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధాని.
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్ తర్వాత అమరావతిలో పరిపాలన ప్రారంభించింది.
  3. 2 జూన్ 2024తో 10 ఏళ్ల గడువు ముగిసింది. అప్పటి నుండి హైదరాబాద్ తెలంగాణకు మాత్రమే రాజధాని.
• పోలవరం ఏడు మండలాలు (Polavaram Mandals):
  1. పోలవరం ప్రాజెక్టు ముంపు ప్రాంతాలు ఒకే రాష్ట్రంలో ఉండాలనే ఉద్దేశంతో ఖమ్మం జిల్లాలోని ఏడు మండలాలను ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు బదిలీ చేశారు.
  2. మే 2014లో కేంద్రం ఆర్డినెన్స్ (Ordinance) తెచ్చింది; తర్వాత జూలై 2014లో పార్లమెంటు సవరణ చట్టం ఆమోదించింది.
  3. మండలాలు: కుక్కునూరు, వేలేరుపాడు, బూర్గంపాడు (కొంత భాగం), చింతూరు, కూనవరం, వరరామచంద్రాపురం, భద్రాచలం (భద్రాచలం పట్టణం మినహా).
  4. భద్రాచలం శ్రీ సీతారామచంద్రస్వామి ఆలయ పట్టణం తెలంగాణలోనే ఉంది.
• తెలంగాణ అభ్యంతరం: ఈ బదిలీని తెలంగాణ నాయకులు వ్యతిరేకించారు.

పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ, పార్లమెంటు స్థానాలను రెండు రాష్ట్రాల మధ్య పంచారు. తెలంగాణ స్థానాల సంఖ్య పోటీ పరీక్షల్లో చాలా తరచూ అడుగుతారు.

• తెలంగాణ శాసనసభ (Legislative Assembly): 119 స్థానాలు.
• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 294 స్థానాలు ఉండేవి
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 175 వచ్చాయి.
• తెలంగాణ శాసనమండలి (Legislative Council): 40 స్థానాలు.
• లోక్‌సభ (Lok Sabha):
  1. 17 స్థానాలు (ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 25
  2. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో 42).
• రాజ్యసభ (Rajya Sabha):
  1. 7 స్థానాలు (ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 11
  2. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో 18).
• నామినేటెడ్ స్థానం:
  1. మొదట్లో శాసనసభలో ఒక ఆంగ్లో-ఇండియన్ నామినేటెడ్ సభ్యుడు ఉండేవారు
  2. 104వ రాజ్యాంగ సవరణ (2020) తో ఆ విధానం ముగిసింది.
• శాసనసభలు: 2014 (1వ), 2018 (2వ), 2023 (3వ) ఎన్నికలు జరిగాయి.
• తొలి ఎన్నికలు:
  1. 2014 సాధారణ ఎన్నికలు ఏప్రిల్–మే 2014లో ఉమ్మడి రాష్ట్రంలోనే జరిగాయి
  2. ఫలితాల ఆధారంగా 2 జూన్ 2014న తెలంగాణ తొలి ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.
• ద్విసభా విధానం (Bicameral): తెలంగాణకు శాసనసభ, శాసనమండలి రెండూ ఉన్నాయి.

ప్రతి సంవత్సరం జూన్ 2న తెలంగాణ రాష్ట్ర అవతరణ దినోత్సవం జరుపుకుంటారు. 2024లో రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు పది సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాయి. అదే సంవత్సరం రాష్ట్ర సంక్షిప్త నామం TS నుండి TG గా మారింది, రాష్ట్ర గీతం కూడా అధికారికంగా ఆమోదించారు.

• అవతరణ దినోత్సవం (Formation Day): జూన్ 2 – రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సెలవు దినం.
• TS → TG మార్పు (2024):
  1. ఫిబ్రవరి 2024లో రాష్ట్ర మంత్రివర్గం రాష్ట్ర సంక్షిప్త నామాన్ని 'TS' నుండి 'TG' గా మార్చాలని నిర్ణయించింది.
  2. కేంద్ర రోడ్డు రవాణా మంత్రిత్వ శాఖ నోటిఫికేషన్ తర్వాత మార్చి 2024 నుండి కొత్త వాహనాలకు 'TG' రిజిస్ట్రేషన్.
• రాష్ట్ర గీతం (State Song): అందెశ్రీ రాసిన 'జయ జయహే తెలంగాణ' – 2 జూన్ 2024న అధికారిక రాష్ట్ర గీతంగా ఆవిష్కరణ. సంగీతం: ఎం.ఎం. కీరవాణి.
• హైదరాబాద్: 2 జూన్ 2024 నుండి తెలంగాణకు మాత్రమే రాజధాని.
• తెలంగాణ రాష్ట్ర చిహ్నాలు (ఉదాహరణలు):
  1. రాష్ట్ర పండుగ: బతుకమ్మ (రాష్ట్ర పండుగగా గుర్తింపు).
  2. రాష్ట్ర భాషా దినోత్సవం: సెప్టెంబర్ 9 (కాళోజీ జయంతి).
• విమోచన/ప్రజాపాలన దినోత్సవం: సెప్టెంబర్ 17 – 1948లో హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనమైన రోజు.