TRS ఏర్పాటు & 2000ల ఉద్యమం (TRS & 2000s Movement)

1990ల ప్రజా సంఘాల చైతన్యానికి రాజకీయ రూపం ఇచ్చిన పార్టీ తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS). దీనిని కె. చంద్రశేఖర రావు (KCR) స్థాపించారు. ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధనే ఏకైక లక్ష్యంగా ఈ పార్టీ ఏర్పడింది.

• స్థాపన తేదీ: 27 ఏప్రిల్ 2001.
• స్థలం: జలదృశ్యం (Jala Drushyam), హైదరాబాద్.
• స్థాపకుడు: కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర రావు (KCR) – సిద్దిపేట ఎమ్మెల్యే.
• స్థాపనకు ముందు KCR చేసిన పనులు:
  1. అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవికి రాజీనామా చేశారు.
  2. తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేశారు.
• మార్గదర్శి: ప్రొ. జయశంకర్ వంటి మేధావులు పార్టీ ఆలోచనలకు మార్గదర్శకులుగా నిలిచారు.
• మొదటి భారీ సభ: కరీంనగర్‌లో "సింహగర్జన" సభ (మే 2001) – TRSకు ప్రజల్లో పెద్ద గుర్తింపు తెచ్చింది.
• విధానం: పార్లమెంటరీ, శాంతియుత పద్ధతుల్లో – ఎన్నికలు, రాజీనామాలు, ఉప ఎన్నికలు, సభలు, దీక్షల ద్వారా – రాష్ట్ర సాధన.
• పేరు మార్పు: 2022లో TRS పేరును భారత రాష్ట్ర సమితి (BRS) గా మార్చారు.

2004 ఎన్నికలు తెలంగాణ డిమాండ్‌ను జాతీయ రాజకీయాల్లోకి తెచ్చాయి. TRS కాంగ్రెస్‌తో పొత్తు పెట్టుకుంది. కేంద్రంలో ఏర్పడిన UPA ప్రభుత్వం తన కార్యక్రమంలో తెలంగాణ అంశాన్ని చేర్చింది.

• పొత్తు: 2004 సార్వత్రిక, శాసనసభ ఎన్నికల్లో TRS – కాంగ్రెస్ కలిసి పోటీ చేశాయి.
• ఫలితాలు:
  1. TRS – 26 శాసనసభ స్థానాలు, 5 లోక్‌సభ స్థానాలు గెలుచుకుంది.
  2. రాష్ట్రంలో వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డి (YSR) ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
  3. కేంద్రంలో డా. మన్మోహన్ సింగ్ ప్రధానిగా UPA ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.
• KCR పదవి: కరీంనగర్ ఎంపీగా గెలిచి కేంద్ర కార్మిక, ఉపాధి శాఖ మంత్రి అయ్యారు.
• UPA కనీస ఉమ్మడి కార్యక్రమం (Common Minimum Programme – CMP): తెలంగాణ ఏర్పాటు డిమాండ్‌ను "తగిన సమయంలో, అందరితో సంప్రదించి, ఏకాభిప్రాయంతో పరిశీలిస్తాం" అని పేర్కొంది.
• రాష్ట్రపతి ప్రసంగం: 2004లో పార్లమెంటు ఉమ్మడి సమావేశంలో రాష్ట్రపతి ప్రసంగంలో కూడా ఇదే హామీ ప్రస్తావించారు.
• తర్వాత పరిణామం: హామీ అమలులో జాప్యం జరగడంతో TRS మెల్లగా రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వాల నుండి బయటకు వచ్చింది.

UPA CMP హామీ తర్వాత తెలంగాణపై పార్టీల అభిప్రాయాలు తెలుసుకోవడానికి కేంద్రం ప్రణబ్ ముఖర్జీ నేతృత్వంలో ఒక కమిటీ వేసింది. కానీ ఎక్కువ కాలం నిర్ణయం రాకపోవడంతో TRS రాజీనామాల మార్గం పట్టింది.

• ప్రణబ్ ముఖర్జీ కమిటీ (2005):
  1. అధ్యక్షుడు: ప్రణబ్ ముఖర్జీ (అప్పటి కేంద్ర మంత్రి; తర్వాత భారత రాష్ట్రపతి).
  2. పని: తెలంగాణ, చిన్న రాష్ట్రాలు, రెండో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంఘం (Second SRC) పై రాజకీయ పార్టీల అభిప్రాయాలు సేకరించడం.
  3. అనేక పార్టీలు తమ అభిప్రాయాలు లేఖల ద్వారా తెలిపాయి; కమిటీ తుది నిర్ణయం ప్రకటించలేదు.
• TDP వైఖరి మార్పు (2008): 2008లో తెలుగుదేశం పార్టీ తెలంగాణకు అనుకూలంగా వైఖరి తీసుకుని లేఖ ఇచ్చింది.
• KCR రాజీనామా (2006): కేంద్ర మంత్రి పదవికి, ఎంపీ పదవికి రాజీనామా చేశారు. డిసెంబర్ 2006 కరీంనగర్ ఉప ఎన్నికలో భారీ మెజారిటీతో మళ్లీ గెలిచారు.
• 2008 రాజీనామాలు: 2008లో TRS ఎమ్మెల్యేలు, ఎంపీలు సామూహికంగా రాజీనామా చేశారు. ఉప ఎన్నికల్లో TRS అనుకున్నన్ని సీట్లు గెలవలేకపోయింది.
• రాజీనామా వ్యూహం అర్థం: "తెలంగాణ ప్రజలు మా డిమాండ్‌కు మద్దతు ఇస్తున్నారని ఉప ఎన్నికల ద్వారా నిరూపిస్తాం" అనే ఆలోచన.

2009 ఎన్నికల్లో TRS కొత్త పొత్తుతో బరిలోకి దిగింది. ఎన్నికల తర్వాత జరిగిన అనూహ్య సంఘటనలు తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని కొత్త దశలోకి తీసుకెళ్లాయి.

• మహాకూటమి (Grand Alliance):
  1. TRS, తెలుగుదేశం (TDP), CPI, CPI(M) కలిసి "మహాకూటమి" గా పోటీ చేశాయి.
  2. TRS – 10 శాసనసభ స్థానాలు, 2 లోక్‌సభ స్థానాలు గెలుచుకుంది.
  3. KCR మహబూబ్‌నగర్ నుండి లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు.
• కాంగ్రెస్ విజయం:
  1. కాంగ్రెస్ మళ్లీ అధికారంలోకి వచ్చింది
  2. YSR రెండోసారి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
• ప్రజారాజ్యం పార్టీ: 2008లో చిరంజీవి స్థాపించిన ప్రజారాజ్యం పార్టీ కూడా 2009 ఎన్నికల్లో పోటీ చేసింది.
• YSR మరణం: 2 సెప్టెంబర్ 2009న హెలికాప్టర్ ప్రమాదంలో ముఖ్యమంత్రి YSR మరణించారు.
• కొత్త ముఖ్యమంత్రి: కె. రోశయ్య ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
• ఉద్యమంపై ప్రభావం: రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో ఏర్పడిన అనిశ్చితి సమయంలో KCR "ఆమరణ నిరాహార దీక్ష" ప్రకటించారు. ఇది ఉద్యమాన్ని నిర్ణయాత్మక దశకు చేర్చింది.

మలి దశ తెలంగాణ ఉద్యమంలో అత్యంత ముఖ్యమైన మలుపు KCR ఆమరణ నిరాహార దీక్ష. "తెలంగాణ వచ్చుడో – KCR సచ్చుడో" అనే నినాదంతో ఆయన దీక్ష ప్రారంభించారు. ఈ దీక్ష కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని ప్రకటన చేసే వరకు తీసుకెళ్లింది.

• ప్రారంభం: 29 నవంబర్ 2009.
• నినాదం: "తెలంగాణ వచ్చుడో – KCR సచ్చుడో".
• దీక్ష జరిగిన విధానం:
  1. సిద్దిపేటలో దీక్షకు బయలుదేరిన KCRను కరీంనగర్ సమీపంలో పోలీసులు అరెస్ట్ చేశారు.
  2. ఖమ్మంకు తరలించారు; అక్కడ కూడా దీక్ష కొనసాగించారు.
  3. ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో హైదరాబాద్ నిమ్స్ (NIMS) ఆసుపత్రికి తరలించారు.
• విద్యార్థుల ఉద్యమం: ఉస్మానియా, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థులు పెద్ద ఎత్తున నిరసనలు చేశారు. రాష్ట్రమంతా బంద్‌లు, ర్యాలీలు జరిగాయి.
• మొదటి అమరుడు:
  1. LB నగర్‌లో శ్రీకాంతాచారి ఆత్మాహుతి (29 నవంబర్ 2009
  2. మరణం 3 డిసెంబర్ 2009) – మలి దశలో తొలి అమరుడిగా గుర్తింపు.
• ముగింపు: 9 డిసెంబర్ 2009 రాత్రి కేంద్రం తెలంగాణ ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తామని ప్రకటించడంతో KCR దీక్ష విరమించారు – మొత్తం సుమారు 11 రోజులు.

KCR దీక్ష, విద్యార్థుల ఉద్యమం తీవ్రమైన నేపథ్యంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక చారిత్రక ప్రకటన చేసింది. తెలంగాణ చరిత్రలో 9 డిసెంబర్ 2009 చాలా ముఖ్యమైన తేదీ.

• ప్రకటన చేసింది: అప్పటి కేంద్ర హోం మంత్రి పి. చిదంబరం.
• తేదీ & సమయం: 9 డిసెంబర్ 2009, రాత్రి (సుమారు 11:30 గంటలకు), న్యూఢిల్లీలో.
• ప్రకటనలోని ముఖ్యాంశాలు:
  1. "తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తాం" అని ప్రకటించారు.
  2. రాష్ట్ర శాసనసభలో తగిన తీర్మానం ప్రవేశపెడతామని చెప్పారు.
  3. KCR దీక్ష విరమించాలని, విద్యార్థులు ఆందోళనలు ఆపాలని కోరారు.
• ముందు జరిగినవి: అదే రోజు ముఖ్యమంత్రి రోశయ్య అఖిలపక్ష సమావేశం నిర్వహించారు. కాంగ్రెస్ కోర్ కమిటీ ఢిల్లీలో చర్చించింది.
• తెలంగాణలో స్పందన:
  1. ప్రజలు సంబరాలు చేసుకున్నారు
  2. KCR దీక్ష విరమించారు.
• సీమాంధ్రలో స్పందన: కోస్తా, రాయలసీమ ప్రాంతాల్లో "సమైక్యాంధ్ర" ఉద్యమం మొదలైంది. ఆ ప్రాంత ఎమ్మెల్యేలు, ఎంపీలు పెద్ద సంఖ్యలో రాజీనామాలు ప్రకటించారు.

9 డిసెంబర్ ప్రకటనపై సీమాంధ్రలో తీవ్ర నిరసనలు రావడంతో కేంద్రం రెండు వారాల్లోనే మరో ప్రకటన చేసింది. దీనిని తెలంగాణ ప్రజలు "వెనక్కి తగ్గడం" గా భావించారు. ఇది ఉద్యమాన్ని ఇంకా విస్తృతం చేసింది.

• 23 డిసెంబర్ 2009 ప్రకటన:
  1. కేంద్ర హోం మంత్రి పి. చిదంబరం – "రాష్ట్రంలో పరిస్థితి మారింది
  2. అన్ని పార్టీలు, వర్గాలతో విస్తృత సంప్రదింపులు (wider consultations) అవసరం" అని ప్రకటించారు.
• తెలంగాణలో స్పందన:
  1. తీవ్ర నిరాశ, ఆగ్రహం
  2. బంద్‌లు, నిరసనలు జరిగాయి.
• తెలంగాణ JAC ఏర్పాటు: డిసెంబర్ 2009 చివర్లో అన్ని తెలంగాణ పార్టీలు, సంఘాలతో "తెలంగాణ రాజకీయ ఐక్య కార్యాచరణ సమితి (Political JAC)" ఏర్పడింది. కన్వీనర్ – ప్రొ. ఎం. కోదండరాం.
• తర్వాతి పరిణామాలు:
  1. జనవరి 2010 – ఢిల్లీలో కేంద్ర హోం శాఖ అఖిలపక్ష సమావేశం.
  2. ఫిబ్రవరి 2010 – జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ కమిటీ ఏర్పాటు.
• సామూహిక రాజీనామాలు: తెలంగాణ ప్రాంత ఎమ్మెల్యేలు రాజీనామాలు ప్రకటించారు. TRS, BJP ఎమ్మెల్యేల రాజీనామాలు ఆమోదం పొందడంతో ఉప ఎన్నికలు వచ్చాయి.
• జూలై 2010 ఉప ఎన్నికలు: 12 శాసనసభ స్థానాలకు ఉప ఎన్నికలు జరిగాయి. అన్ని స్థానాలను తెలంగాణ అనుకూల అభ్యర్థులు (TRS – 11, BJP – 1) గెలుచుకున్నారు.