1. తెలంగాణ రాజకీయ ఐక్య కార్యాచరణ సమితి – JAC (Telangana Political JAC)
మలి దశ తెలంగాణ ఉద్యమంలో వేర్వేరు పార్టీలు, సంఘాలను ఒకే వేదికపైకి తెచ్చిన సంస్థ తెలంగాణ రాజకీయ ఐక్య కార్యాచరణ సమితి (Joint Action Committee – JAC). మిలియన్ మార్చ్, సకల జనుల సమ్మె, సాగరహారం వంటి పెద్ద కార్యక్రమాలన్నీ JAC పిలుపుతోనే జరిగాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- ఏర్పాటు: డిసెంబర్ 2009 చివర్లో – కేంద్రం 23 డిసెంబర్ 2009 ప్రకటన తర్వాత.
- కన్వీనర్ (Convenor): ప్రొఫెసర్ ఎం. కోదండరాం – ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ రాజనీతి శాస్త్ర (Political Science) ఆచార్యుడు.
- ప్రారంభంలో భాగస్వాములు:
- TRS, BJP, CPI, న్యూ డెమోక్రసీ వంటి పార్టీలు
- తెలంగాణ ప్రాంత కాంగ్రెస్, TDP నాయకులు కూడా ప్రారంభంలో పాల్గొన్నారు
- ఉద్యోగ, ఉపాధ్యాయ, విద్యార్థి, న్యాయవాద, ప్రజా సంఘాలు
- రాజకీయేతర నాయకత్వం: ఒక పార్టీ నేత కాకుండా ఒక ప్రొఫెసర్‌ను కన్వీనర్‌గా పెట్టడం వల్ల అన్ని వర్గాలకు JAC ఆమోదయోగ్యమైంది.
- JAC కార్యక్రమాలు: సహాయ నిరాకరణ (2011), మిలియన్ మార్చ్ (10 మార్చి 2011), సకల జనుల సమ్మె (2011), సాగరహారం (30 సెప్టెంబర్ 2012), చలో అసెంబ్లీ (2013).
- కోదండరాం తర్వాత: 2018లో "తెలంగాణ జన సమితి (TJS)" అనే పార్టీని స్థాపించారు.
2. JAC నిర్మాణం – రంగాల వారీ & గ్రామ స్థాయి JACలు (Structure of JACs)
తెలంగాణ ఉద్యమంలో "JAC" అనేది ఒకే సంస్థ కాదు. ప్రతి వృత్తి, ప్రతి ప్రాంతంలో వేర్వేరు JACలు ఏర్పడ్డాయి. వాటన్నింటినీ రాజకీయ JAC సమన్వయం చేసింది. ఈ నిర్మాణమే ఉద్యమాన్ని గ్రామాల వరకు తీసుకెళ్లింది.
ముఖ్య విషయాలు
- రంగాల వారీ JACలు:
- విద్యార్థి JAC – ఉస్మానియా, కాకతీయ తదితర విశ్వవిద్యాలయాల్లో
- ఉద్యోగుల JAC – TNGOs, TGOs, ఉపాధ్యాయ సంఘాలు
- న్యాయవాదుల JAC
- డాక్టర్ల JAC, ఇంజనీర్ల సంఘాలు
- కళాకారులు, రచయితల వేదికలు
- మహిళా JAC
- ప్రాంతాల వారీ JACలు:
- జిల్లా JACలు
- మండల JACలు
- గ్రామ JACలు
- సమన్వయం: రాజకీయ JAC పిలుపు ఇస్తే, అన్ని JACలు తమ స్థాయిలో కార్యక్రమాన్ని అమలు చేసేవి. ఉదాహరణకు సకల జనుల సమ్మె సమయంలో గ్రామ JACలు వంటావార్పు, రాస్తారోకోలు నిర్వహించాయి.
- ప్రత్యేకత: పార్టీలకు అతీతంగా ప్రజలు ఉద్యమంలో పాల్గొనే అవకాశం వచ్చింది. రాజకీయ పార్టీల్లో లేని సామాన్యులు కూడా నాయకత్వ పాత్ర పోషించారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక చెట్టుకు వేర్లు భూమిలో అన్ని వైపులా విస్తరిస్తేనే అది బలంగా నిలుస్తుంది. గ్రామ, మండల, జిల్లా JACలు తెలంగాణ ఉద్యమానికి అలాంటి వేర్లు.
3. ఉస్మానియా & కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థుల పాత్ర (Role of Students)
మలి దశ తెలంగాణ ఉద్యమంలో విద్యార్థులు ముందు వరుసలో నిలిచారు. 1969 ఉద్యమం లాగే ఈసారి కూడా ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం (OU) ఉద్యమానికి గుండెకాయగా మారింది.
ముఖ్య విషయాలు
- ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం (హైదరాబాద్): OU ఆర్ట్స్ కాలేజ్ భవనం ఉద్యమ సభలకు, ర్యాలీలకు ప్రతీకగా మారింది.
- కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం (వరంగల్): ఉత్తర తెలంగాణలో విద్యార్థి ఉద్యమానికి ప్రధాన కేంద్రం.
- ఇతర విశ్వవిద్యాలయాలు: తెలంగాణ, శాతవాహన, పాలమూరు, మహాత్మా గాంధీ విశ్వవిద్యాలయాల విద్యార్థులు కూడా పాల్గొన్నారు.
- విద్యార్థులు చేసిన కార్యక్రమాలు:
- నవంబర్-డిసెంబర్ 2009 KCR దీక్ష సమయంలో భారీ నిరసనలు
- విద్యార్థి JACల ఏర్పాటు; క్యాంపస్‌ల్లో రిలే దీక్షలు
- మిలియన్ మార్చ్, సాగరహారం, చలో అసెంబ్లీలో ముందు వరుసలో
- పరీక్షల బహిష్కరణ, ర్యాలీలు, ధూంధాం కార్యక్రమాలు
- పోలీసు చర్యలు: క్యాంపస్‌ల్లో పోలీసు బలగాల మోహరింపు, విద్యార్థులపై కేసులు – ఇవి కూడా పెద్ద చర్చనీయాంశాలయ్యాయి.
- ప్రాధాన్యం: విద్యార్థుల ఉద్యమమే 9 డిసెంబర్ 2009 ప్రకటనకు ప్రధాన ఒత్తిడి కారణాల్లో ఒకటి.
4. ఉద్యోగుల పాత్ర – TNGOs, TGOs & ఉద్యోగుల JAC (Role of Employees)
ఉద్యోగాల్లో అన్యాయం (నియామకాలు) తెలంగాణ ఉద్యమ ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటి. అందుకే ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు ఉద్యమంలో అత్యంత సంఘటిత శక్తిగా నిలిచారు. ఉద్యోగులు పని ఆపితే ప్రభుత్వ పాలనే నిలిచిపోతుంది – ఇదే వారి బలం.
ముఖ్య విషయాలు
- ఉద్యోగుల అసంతృప్తి: GO 610 (1985) అమలు కాకపోవడం, ముల్కీ నిబంధనలు-ఆరు సూత్రాల పథకం ఉల్లంఘన, పదోన్నతుల్లో అన్యాయం.
- ప్రధాన సంఘాలు & నాయకులు:
- TNGOs (తెలంగాణ నాన్-గెజిటెడ్ ఆఫీసర్ల సంఘం) – అధ్యక్షుడు కె. స్వామి గౌడ్; ఉద్యోగుల JAC ఛైర్మన్‌గా కూడా పనిచేశారు
- TGOs (తెలంగాణ గెజిటెడ్ ఆఫీసర్ల సంఘం) – వి. శ్రీనివాస్ గౌడ్
- ఉపాధ్యాయ సంఘాలు
- ఉద్యోగులు చేసిన పెద్ద కార్యక్రమాలు:
- సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం – ఫిబ్రవరి 2011
- సకల జనుల సమ్మె – 13 సెప్టెంబర్ నుండి 24 అక్టోబర్ 2011 (42 రోజులు)
- సింగరేణి కార్మికులు: సకల జనుల సమ్మెలో సింగరేణి కార్మికుల సమ్మె రాష్ట్రమంతా విద్యుత్ సంక్షోభం తెచ్చింది.
- RTC ఉద్యోగులు: బస్సులు నిలిపి రవాణా వ్యవస్థను స్తంభింపజేశారు.
- తర్వాత: కె. స్వామి గౌడ్ తెలంగాణ శాసనమండలి తొలి ఛైర్మన్ అయ్యారు (2014).
5. న్యాయవాదులు & వృత్తి నిపుణుల పాత్ర (Role of Advocates and Professionals)
ఉద్యమంలో విద్యార్థులు, ఉద్యోగులతో పాటు న్యాయవాదులు, డాక్టర్లు, ఇంజనీర్లు, అధ్యాపకులు వంటి వృత్తి నిపుణులు కూడా పాల్గొన్నారు. వీరి వల్ల ఉద్యమానికి న్యాయపరమైన, సాంకేతిక వాదనలు బలపడ్డాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- న్యాయవాదులు (Advocates):
- తెలంగాణ న్యాయవాదుల JAC ఏర్పడింది.
- కోర్టుల బహిష్కరణ (court boycott), ర్యాలీలు, దీక్షలు చేశారు.
- హైకోర్టు నియామకాల్లో తెలంగాణ వారికి న్యాయం జరగాలని డిమాండ్ చేశారు.
- ఉద్యమకారులపై పెట్టిన కేసుల్లో న్యాయ సహాయం అందించారు.
- డాక్టర్లు:
- తెలంగాణ డాక్టర్ల JAC
- దీక్షా శిబిరాల్లో వైద్య సహాయం, నిరసనల్లో భాగస్వామ్యం.
- ఇంజనీర్లు, నీటిపారుదల నిపుణులు: సాగునీటి ప్రాజెక్టుల్లో తెలంగాణకు జరిగిన అన్యాయంపై గణాంకాలతో వాదనలు సిద్ధం చేశారు. "నీళ్లు" వాదనకు ఇదే ఆధారం.
- అధ్యాపకులు, మేధావులు:
- తెలంగాణ విద్యావంతుల వేదిక వంటి సంఘాల ద్వారా సదస్సులు, పుస్తకాలు
- శ్రీకృష్ణ కమిటీకి వినతుల తయారీ.
- ప్రాధాన్యం: ఉద్యమం భావోద్వేగ నినాదాలకే పరిమితం కాకుండా, ఆధారాలతో కూడిన వాదనగా నిలిచింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక కేసు గెలవాలంటే బాధితుడి ఆవేదనతో పాటు మంచి లాయర్ వాదన, సాక్ష్యాలు కావాలి. తెలంగాణ ఉద్యమానికి వృత్తి నిపుణులు అలాంటి వాదనలు, సాక్ష్యాలు అందించారు.
6. కవులు, గాయకులు & కళాకారుల పాత్ర – ధూంధాం (Role of Writers and Artists)
తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని "పాటల ఉద్యమం" అని కూడా అంటారు. కవులు, గాయకులు, జానపద కళాకారులు తమ పాటలతో గ్రామ గ్రామానికి ఉద్యమ సందేశాన్ని తీసుకెళ్లారు. చదువు రాని వారికి కూడా పాటల ద్వారా తెలంగాణ ఆకాంక్ష అర్థమైంది.
ముఖ్య విషయాలు
- ధూంధాం (Dhoom Dham): పాటలు, ఆటలు, డప్పులతో నిర్వహించే సాంస్కృతిక కార్యక్రమం. రసమయి బాలకిషన్ "తెలంగాణ ధూంధాం" కు నాయకత్వం వహించారు.
- ప్రముఖ కవులు, గాయకులు:
- గద్దర్ – ప్రజా గాయకుడు; "పొడుస్తున్న పొద్దు మీద" పాట ప్రసిద్ధి
- అందెశ్రీ – "జయ జయహే తెలంగాణ" గీత రచయిత
- గోరటి వెంకన్న – జానపద కవి, గాయకుడు
- విమలక్క, దేశపతి శ్రీనివాస్, రసమయి బాలకిషన్
- "జయ జయహే తెలంగాణ": అందెశ్రీ రాసిన ఈ గీతం ఉద్యమ గీతంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. 2024లో దీనిని తెలంగాణ రాష్ట్ర గీతంగా ప్రకటించారు.
- రచయితలు: తెలంగాణ భాష, యాస, చరిత్ర, సంస్కృతిపై కథలు, కవితలు, వ్యాసాలు రాశారు. "తెలంగాణ అస్తిత్వం (identity)" చర్చకు ఇవి బలం ఇచ్చాయి.
- సంస్కృతి ఒక ఆయుధం: బతుకమ్మ, బోనాలు, పీర్ల పండుగ వంటి తెలంగాణ పండుగలు ఉద్యమ వేదికలుగా మారాయి.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక సుదీర్ఘ ఉపన్యాసం కొద్ది మందికే గుర్తుంటుంది, కానీ ఒక మంచి పాట అందరి నోట్లో నానుతుంది. అందుకే గ్రామాల్లో ఉద్యమ సందేశం పాటల రూపంలో వేగంగా చేరింది.
7. మహిళలు & ప్రవాస తెలంగాణీయుల పాత్ర (Role of Women and NRIs)
మలి దశ తెలంగాణ ఉద్యమంలో మహిళలు పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొన్నారు. అలాగే దేశ విదేశాల్లో ఉన్న తెలంగాణ ప్రవాసులు (NRIs) కూడా ఉద్యమానికి అండగా నిలిచారు.
ముఖ్య విషయాలు
- మహిళల పాత్ర:
- ర్యాలీలు, దీక్షలు, వంటావార్పు, రాస్తారోకోల్లో పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొన్నారు.
- మహిళా ఉద్యోగులు, ఉపాధ్యాయినులు సకల జనుల సమ్మెలో భాగమయ్యారు.
- మహిళా JACలు, మహిళా సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి.
- బతుకమ్మ – ఉద్యమ ప్రతీక: మహిళల పండుగ అయిన బతుకమ్మను తెలంగాణ అస్తిత్వానికి, ఉద్యమానికి ప్రతీకగా మార్చారు. నిరసన స్థలాల్లో బతుకమ్మ ఆటలు ఆడారు.
- తెలంగాణ జాగృతి:
- 2006లో కె. కవిత స్థాపించిన సాంస్కృతిక సంస్థ
- బతుకమ్మ ఉత్సవాలతో తెలంగాణ సంస్కృతిని ప్రచారం చేసింది.
- ప్రవాస తెలంగాణీయుల (NRIs) పాత్ర:
- అమెరికా, బ్రిటన్, గల్ఫ్ దేశాల్లో తెలంగాణ సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి (ఉదా: TDF – Telangana Development Forum).
- విదేశాల్లో సదస్సులు, నిరసనలు నిర్వహించి అంతర్జాతీయ దృష్టి తెచ్చారు.
- ఉద్యమానికి ఆర్థిక సహాయం, సోషల్ మీడియా, వెబ్‌సైట్ల ద్వారా ప్రచారం చేశారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక ఇంటి పండుగకు ఇంట్లో ఉన్నవారితో పాటు దూర ప్రాంతాల్లో ఉన్న బంధువులూ వచ్చి సహాయం చేస్తారు. తెలంగాణ ఉద్యమంలో ప్రవాసులు అలాంటి పాత్ర పోషించారు.
8. తెలంగాణ అమరవీరులు (Telangana Martyrs)
మలి దశ తెలంగాణ ఉద్యమంలో అనేక మంది యువకులు, విద్యార్థులు ప్రాణత్యాగం చేశారు. వారిని తెలంగాణ ప్రజలు "అమరవీరులు" గా గౌరవిస్తారు. ఈ విషయాన్ని గౌరవంతో, సంయమనంతో చదవాలి.
ముఖ్య విషయాలు
- శ్రీకాంతాచారి: నల్గొండ జిల్లాకు చెందిన విద్యార్థి. 29 నవంబర్ 2009న హైదరాబాద్ LB నగర్ వద్ద ఆత్మాహుతికి పాల్పడి, 3 డిసెంబర్ 2009న మరణించారు. మలి దశ తొలి అమరుడిగా గుర్తింపు పొందారు.
- సిరిపురం యాదయ్య: 2010లో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం వద్ద ఆత్మాహుతికి పాల్పడిన విద్యార్థి.
- యాది రెడ్డి: 2011లో ఢిల్లీలో పార్లమెంటు సమీపంలో ప్రాణత్యాగం చేశారు – ఉద్యమాన్ని జాతీయ స్థాయిలో చర్చకు తెచ్చిన ఘటన.
- అమరవీరుల స్మారకాలు:
- గన్ పార్క్ అమరవీరుల స్తూపం (హైదరాబాద్) – 1969 తొలి దశ అమరవీరుల జ్ఞాపకార్థం; మలి దశలోనూ ఉద్యమ కేంద్రంగా నిలిచింది.
- తెలంగాణ అమరవీరుల స్మారకం (అమరజ్యోతి) – హుస్సేన్ సాగర్ తీరంలో నిర్మించి 2023లో ప్రారంభించారు.
- ఉద్యమ నాయకుల విజ్ఞప్తి: ఆత్మహత్యలు చేసుకోవద్దని, బతికి పోరాడాలని JAC, పార్టీలు, మేధావులు పదే పదే విజ్ఞప్తి చేశారు.
- ప్రభుత్వ సహాయం: రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత అమరవీరుల కుటుంబాలకు ఆర్థిక సహాయం, ఉద్యోగాలు అందించారు.