610 జీవో & గిర్‌గ్లానీ కమిషన్ (GO 610)

1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల ప్రకారం ప్రతి జోన్ ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు రిజర్వేషన్ ఉండాలి. కానీ తెలంగాణ జోన్లలో (జోన్ 5, జోన్ 6) స్థానికేతరులను పెద్ద సంఖ్యలో నియమించారని తెలంగాణ ఉద్యోగులు ఆరోపించారు. ఈ అసంతృప్తే 1985లో జీవో 610 కు దారితీసింది.

• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు: అక్టోబర్ 1975, ఆర్టికల్ 371D కింద జారీ.
• తెలంగాణ జోన్లు:
  1. జోన్ 5 – ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, వరంగల్, ఖమ్మం.
  2. జోన్ 6 – హైదరాబాద్, రంగారెడ్డి, నిజామాబాద్, మహబూబ్‌నగర్, మెదక్, నల్గొండ.
• ఉల్లంఘనలు ఎలా జరిగాయి?:
  1. స్థానికేతరులను నేరుగా జోన్ 5, 6 పోస్టుల్లో నియమించడం.
  2. తప్పుడు స్థానికత ధ్రువపత్రాలు.
  3. డిప్యుటేషన్, బదిలీల పేరుతో ఇతర జోన్ల ఉద్యోగులను తెలంగాణ పోస్టుల్లో కొనసాగించడం.
• ఉద్యోగుల ఆందోళన (1985): తెలంగాణ ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు (Telangana NGOs) ఈ ఉల్లంఘనలపై 1985లో ఆందోళన చేశారు.
• ప్రభుత్వ స్పందన: ఆందోళనల తర్వాత ఎన్.టి. రామారావు ప్రభుత్వం డిసెంబర్ 1985లో జీవో 610 జారీ చేసింది.

జీవో 610 అనేది ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 30 డిసెంబర్ 1985న జారీ చేసిన ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు. రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులకు విరుద్ధంగా తెలంగాణ జోన్లలో నియమితులైన స్థానికేతర ఉద్యోగులను వారి సొంత జోన్లకు తిరిగి పంపడం (Repatriation) దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.

• పూర్తి పేరు: G.O. Ms. No. 610, జనరల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ డిపార్ట్‌మెంట్ (GAD).
• జారీ తేదీ: 30 డిసెంబర్ 1985.
• ముఖ్యమంత్రి: ఎన్.టి. రామారావు (తెలుగుదేశం ప్రభుత్వం).
• ముఖ్య నిర్ణయాలు:
  1. 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులకు విరుద్ధంగా జోన్ 5, జోన్ 6 లో నియమితులైన స్థానికేతర ఉద్యోగులను గుర్తించాలి.
  2. వారిని వారి సొంత జోన్లకు తిరిగి బదిలీ చేయాలి.
  3. ఖాళీ అయిన పోస్టులను స్థానికులతో భర్తీ చేయాలి.
• గడువు: ఈ తిరుగు బదిలీలను 31 మార్చి 1986 లోపు పూర్తి చేయాలని నిర్దేశించారు.
• ప్రాముఖ్యత: తెలంగాణ ఉద్యోగుల హక్కులను గుర్తించిన ముఖ్యమైన ప్రభుత్వ ఉత్తర్వుగా 610 జీవోను చెబుతారు.

జీవో 610 కాగితంపై బలంగా ఉన్నా, అమలులో చాలా లోపాలు ఉన్నాయని తెలంగాణ ఉద్యోగ సంఘాలు ఆరోపించాయి. ఏళ్లు గడిచినా స్థానికేతర ఉద్యోగులు చాలామంది తెలంగాణ పోస్టుల్లోనే కొనసాగారు. ఈ అసంతృప్తి 1990లలో, 2000లలో మళ్లీ ఉద్యమానికి కారణమైంది.

• ఆలస్యం: 31 మార్చి 1986 గడువు దాటినా తిరుగు బదిలీలు పూర్తి కాలేదు.
• ప్రధాన ఆరోపణలు:
  1. స్థానికేతర ఉద్యోగుల గుర్తింపు సరిగా జరగలేదు.
  2. కొన్ని శాఖలు తిరుగు బదిలీలను అమలు చేయలేదు.
  3. కోర్టు కేసులు, మినహాయింపుల పేరుతో ఆలస్యం.
  4. పోస్టుల మార్పిడి, డిప్యుటేషన్ల ద్వారా కొత్త ఉల్లంఘనలు.
• హైదరాబాద్ సమస్య: రాజధాని హైదరాబాద్‌లోని రాష్ట్ర స్థాయి కార్యాలయాలు, కొన్ని పోస్టులను జోనల్ పరిధి నుండి మినహాయించడం వల్ల స్థానికులకు నష్టం జరిగిందని ఆరోపణ.
• ఉద్యోగ సంఘాల ఒత్తిడి: తెలంగాణ ఉద్యోగ సంఘాలు 610 జీవో అమలు కోసం నిరంతరం డిమాండ్ చేశాయి.
• ఫలితం: 2001లో ప్రభుత్వం ఉల్లంఘనలను పరిశీలించడానికి గిర్‌గ్లానీ కమిషన్‌ను నియమించింది.

జీవో 610 అమలులో ఉల్లంఘనలను పరిశీలించడానికి 2001లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం జె.ఎం. గిర్‌గ్లానీ (J.M. Girglani) నేతృత్వంలో ఏకసభ్య కమిషన్ (One-Man Commission) ను నియమించింది. ఆయన విశ్రాంత ఐఏఎస్ (IAS) అధికారి.

• నియామకం: 2001 (ముఖ్యమంత్రి ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు ప్రభుత్వ కాలంలో).
• కమిషన్ స్వభావం: ఏకసభ్య కమిషన్ – జె.ఎం. గిర్‌గ్లానీ, విశ్రాంత ఐఏఎస్ అధికారి.
• విచారణ అంశాలు (Terms of Reference):
  1. రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు (1975), జీవో 610 అమలు ఎంతవరకు జరిగిందో పరిశీలించడం.
  2. ఏ శాఖల్లో, ఏ రూపాల్లో ఉల్లంఘనలు జరిగాయో గుర్తించడం.
  3. ఉల్లంఘనలను సరిదిద్దడానికి చర్యలు సూచించడం.
• పని విధానం:
  1. వివిధ శాఖల రికార్డులు పరిశీలించారు
  2. ఉద్యోగ సంఘాల నుండి వినతులు, ఆధారాలు స్వీకరించారు.
• సందర్భం: అదే 2001లో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS) ఏర్పడి మలిదశ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. ఉద్యోగాల అంశం మళ్లీ ప్రధాన చర్చగా మారింది.

గిర్‌గ్లానీ కమిషన్ సుదీర్ఘ పరిశీలన తర్వాత 2004లో తుది నివేదిక సమర్పించింది. రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు, జీవో 610 పెద్ద ఎత్తున ఉల్లంఘనకు గురయ్యాయని నివేదిక స్పష్టంగా చెప్పింది. దీనితో తెలంగాణ ఉద్యోగుల ఆరోపణలకు అధికారిక ఆధారం దొరికింది.

• నివేదిక సమర్పణ: 2004 (తుది నివేదిక).
• ముఖ్య నిర్ధారణలు:
  1. జోన్ 5, జోన్ 6 పోస్టుల్లో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులకు విరుద్ధంగా స్థానికేతరుల నియామకాలు జరిగాయి.
  2. ఉల్లంఘనలు అనేక రూపాల్లో జరిగాయని గుర్తించారు – నేరుగా నియామకాలు, తప్పుడు స్థానికత, డిప్యుటేషన్లు, పోస్టుల మార్పిడి, సీనియారిటీ జాబితాల్లో అక్రమాలు వంటివి.
  3. జీవో 610 పూర్తిగా అమలు కాలేదని పేర్కొంది.
• సిఫార్సులు:
  1. ఉల్లంఘనలను సరిదిద్దాలి; స్థానికేతరులను సొంత జోన్లకు పంపాలి.
  2. భవిష్యత్తులో ఉల్లంఘనలు జరగకుండా పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ ఉండాలి.
• తర్వాతి పరిస్థితి: నివేదికపై ప్రభుత్వం కొన్ని చర్యలు ప్రకటించినా, పూర్తిగా అమలు కాలేదని తెలంగాణ ఉద్యోగ సంఘాలు భావించాయి.

మలిదశ తెలంగాణ ఉద్యమంలో 'నీళ్లు, నిధులు, నియామకాలు' అనే నినాదం చాలా ప్రసిద్ధి. ఇందులో 'నియామకాలు' (ఉద్యోగాలు) అనే అంశానికి జీవో 610, గిర్‌గ్లానీ నివేదిక ప్రధాన ఆధారాలుగా నిలిచాయి.

• నినాదం: నీళ్లు (Water), నిధులు (Funds), నియామకాలు (Jobs).
• ఉద్యోగుల పాత్ర: తెలంగాణ ఉద్యోగ సంఘాలు ఉద్యమంలో కీలక భాగమయ్యాయి.
• 2011 సకల జనుల సమ్మెలో (Sakala Janula Samme) ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు పెద్ద ఎత్తున పాల్గొన్నారు.
• హైదరాబాద్ ఫ్రీ జోన్ వివాదం (2009): రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులలోని పేరా 14(F) ప్రకారం హైదరాబాద్ నగర పోలీసు నియామకాలు జోనల్ నిబంధనలకు బయట ఉంటాయా అనే అంశంపై 2009లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు వచ్చింది. ఇది తెలంగాణలో తీవ్ర నిరసనకు దారితీసింది.
• శ్రీకృష్ణ కమిటీ (2010): ఉద్యోగాల్లో అసమానతలను కూడా ఈ కమిటీ పరిశీలించింది.
• రాష్ట్ర ఏర్పాటు తర్వాత: 2014లో తెలంగాణ ఏర్పడ్డాక, 2018లో తెలంగాణకు కొత్త రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు వచ్చాయి (7 జోన్లు, 2 మల్టీ జోన్లు, 95% స్థానిక రిజర్వేషన్).