తెలంగాణ సాహిత్యం & కవులు (Literature & Poets)

తెలుగు సాహిత్యానికి తెలంగాణ ప్రాంతం ప్రాచీన కాలం నుండే విశేష సేవ చేసింది. ముఖ్యంగా శాసనాల్లో తొలి తెలుగు పద్యాలు ఇక్కడే లభించాయి.

• కురిక్యాల శాసనం (Kurikyala Inscription):
  1. కరీంనగర్ జిల్లా కురిక్యాల గ్రామం (ప్రస్తుతం పెద్దపల్లి/కరీంనగర్ ప్రాంతం) లో లభించింది.
  2. తెలుగులో లభించిన తొలి కంద పద్యం ఇందులో ఉంది. జినవల్లభుడు వేయించాడు.
  3. ఇది వేములవాడ చాళుక్యుల కాలం (అరికేసరి III కాలం, క్రీ.శ. 10వ శతాబ్దం మధ్య) నాటిది.
• పంప కవి (Pampa):
  1. వేములవాడ చాళుక్యుల ఆస్థాన కవి; కన్నడ సాహిత్యంలో 'ఆదికవి'.
  2. రచన: 'విక్రమార్జున విజయం' (పంప భారతం).
  3. ఆయన సోదరుడు జినవల్లభుడు కురిక్యాల శాసనం వేయించిన వ్యక్తిగా ప్రసిద్ధి.
• సోమదేవ సూరి:
  1. వేములవాడ చాళుక్యుల కాలంలో జైన కవి
  2. 'యశస్తిలక చంపూ' (సంస్కృతం) రచించారు.
• ప్రాచీన సంప్రదాయం: కాకతీయుల కాలంలో తెలుగు, సంస్కృత కవులకు ఆదరణ లభించింది.
• ప్రాముఖ్యత: కన్నడ, సంస్కృత, తెలుగు భాషలకు ఆశ్రయం ఇచ్చిన ప్రాంతంగా తెలంగాణ గుర్తింపు.

తెలంగాణ గడ్డపై జన్మించిన మహాకవుల్లో పాల్కురికి సోమనాథుడు, బమ్మెర పోతన అగ్రగణ్యులు. వీరిద్దరి రచనలు, ఊర్లు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• పాల్కురికి సోమనాథుడు (13వ శతాబ్దం):
  1. పాలకుర్తి (జనగామ జిల్లా) లో జన్మించారు. వీరశైవ కవి.
  2. రచనలు: బసవ పురాణం, పండితారాధ్య చరిత్ర, వృషాధిప శతకం, అనుభవసారం.
  3. ఆయన తెలుగులో ద్విపద కావ్యాలు రాసి జానపద భాషకు కావ్య గౌరవం తెచ్చాడు; సంస్కృత పద్ధతిని వదిలి దేశీ (తెలుగు) భాషకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు.
• బమ్మెర పోతన (15వ శతాబ్దం):
  1. బమ్మెర గ్రామంలో (జనగామ జిల్లా; పాలకుర్తి సమీపం) జన్మించారు. రైతు కవిగా పేరు.
  2. ప్రధాన రచన: శ్రీమదాంధ్ర మహాభాగవతం (దీన్ని శ్రీరామునికి అంకితం ఇచ్చాడు; రాజులకు ఇవ్వలేదని కథనం).
  3. ఇతర రచనలు: వీరభద్ర విజయం, భోగినీ దండకం, నారాయణ శతకం.
  4. 'ఇది ఆంధ్ర భాగవతం' అని ప్రసిద్ధి. 'పోతన తెలుగు' ప్రత్యేకత.
• ఇద్దరి మధ్య సంబంధం: పాల్కురికి సోమనాథుడు పోతనకు కంటే ముందు కాలం వాడు. ఇద్దరూ ఒకే ప్రాంతం వారు.
• ఆదరణ:
  1. వరంగల్ సమీపంలోనే ఇద్దరూ నివసించారు
  2. పోతనపై సంబంధించిన స్మారక కట్టడం బమ్మెరలో ఉంది.

కాకతీయుల పాలనలో, తర్వాతి కాలంలో తెలంగాణ నుండి అనేక మంది తెలుగు కవులు వచ్చారు. వీరి రచనలు ఏమిటో తెలుసుకుంటే పరీక్షల్లో జతపరచడం సులభం.

• గోన బుద్ధారెడ్డి (13వ శతాబ్దం):
  1. వర్ధమానపురం (ప్రస్తుత నాగర్‌కర్నూల్ జిల్లా వడ్డేమాన్) ప్రాంత పాలకుడు; కాకతీయ సామంతుడు.
  2. రచన: రంగనాథ రామాయణం – ఇది తెలుగులో తొలి ద్విపద రామాయణం.
  3. ఆయన తండ్రి విఠలరాజు; అందుకే కొన్ని చోట్ల 'విఠల రామాయణం' అంటారు.
• మడికి సింగన (15వ శతాబ్దం):
  1. రచన: సకల నీతి సమ్మతము, పద్మపురాణోత్తర ఖండం, వాసిష్ఠ రామాయణం.
  2. 'సకల నీతి సమ్మతము' తెలుగులో తొలి సంకలన (సంగ్రహ) గ్రంథంగా ప్రస్తావిస్తారు.
• పాల్కురికి సోమనాథుడు, పోతన: ముందే చూశాం – వీరితో కలిపి 'తెలంగాణ మహాకవులు' అని పిలుస్తారు.
• ప్రత్యేకత: ఈ కవులు సంస్కృతానికి బదులు తెలుగు భాషను, దేశీ ఛందస్సులను (ద్విపద వంటివి) ఎక్కువగా ఉపయోగించారు.

గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తానుల కాలంలో తెలుగు, ఉర్దూ (దక్కనీ), పర్షియన్ భాషలు కలిసి వికసించాయి. ఈ కాలం తెలంగాణ సాహిత్యంలో కొత్త అధ్యాయం.

• మహమ్మద్ ఖులీ కుతుబ్ షా (1580–1612):
  1. హైదరాబాద్ నగర స్థాపకుడు (1591).
  2. ఉర్దూలో తొలి 'దీవాన్' (కవితా సంపుటి) ఉన్న కవిగా ప్రసిద్ధి; ఆయన రచనల పేరు 'కులియాత్'.
  3. ఉర్దూ, పర్షియన్, తెలుగులో కవిత్వం రాశారు. ప్రకృతి, ప్రేమ, పండుగలపై కవిత్వం రాశారు.
• దక్కనీ ఉర్దూ: దక్కన్‌లో వృద్ధి చెందిన ఉర్దూ రూపం. పర్షియన్, తెలుగు, మరాఠీ పదాల కలయిక.
• తెలుగుకు ఆదరణ: కుతుబ్ షాహీ సుల్తానులు తెలుగు కవులను ఆదరించారు. వారిని 'మల్కిభరాముడు' అని ప్రజలు పిలిచేవారు (ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా).
• ప్రముఖ కవి కంచెర్ల గోపన్న (రామదాసు):
  1. భద్రాచల రామాలయ నిర్మాత
  2. తానీషా (అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా) కాలంలో తహసీల్దార్.
• ఇతర రచనలు: అంకిత కావ్యాలు, శతకాలు, యక్షగానాలు గోల్కొండ రాజ్యంలో ప్రాచుర్యం పొందాయి.

ఆధునిక కాలంలో తెలంగాణ రచయితలు సాహిత్యంతో పాటు సామాజిక, రాజకీయ చైతన్యానికి కూడా దోహదపడ్డారు. ఈ నోట్‌లోని పేర్లు, రచనలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• సురవరం ప్రతాపరెడ్డి:
  1. 'గోలకొండ పత్రిక' ను 1926లో ప్రారంభించారు.
  2. 1934లో 'గోలకొండ కవుల సంచిక' ప్రచురించారు. ఇందులో తెలంగాణ కవుల రచనలను సేకరించారు. ఇది తెలంగాణ కవుల ప్రతిభను నిరూపించిన గ్రంథం.
  3. 'ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర' (Social History of Andhras) ప్రసిద్ధ రచన.
• దాశరథి కృష్ణమాచార్య (1925–1987):
  1. నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా కవితలు రాశారు. 'నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ' ప్రసిద్ధ వాక్యం.
  2. రచనలు: అగ్నిధార, రుద్రవీణ, తిమిరంతో సమరం, గాలిబ్ గీతాలు, కవితా పుష్పకం.
  3. ఆయన జీవిత చరిత్ర 'యాత్రాస్మృతి'.
• కాళోజీ నారాయణరావు (1914–2002):
  1. ప్రజాకవి; 'నా గొడవ' పేరుతో కవితా సంపుటి.
  2. తెలంగాణ భాషను, యాసను ప్రోత్సహించారు. ఆయన జన్మదినం (సెప్టెంబర్ 9)ని తెలంగాణ భాషా దినోత్సవంగా జరుపుతారు.
  3. పద్మవిభూషణ్ 1992 పొందారు.
• సి. నారాయణ రెడ్డి (సినారె):
  1. జ్ఞానపీఠ్ పురస్కారం (1988) – 'విశ్వంభర' కావ్యానికి
  2. జన్మస్థలం హనుమాజీపేట, రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లా.
• అందెశ్రీ: 'జయ జయహే తెలంగాణ' రాష్ట్ర గీతం రచయిత.

తెలంగాణ సాహిత్యం నుండి ప్రశ్నలు సాధారణంగా 'ఈ రచన ఎవరిది?' లేదా 'ఈ కవి ఏ కాలం వాడు?' అనే రూపంలో వస్తాయి. కాలక్రమంలో కవులను గుర్తుపెట్టుకోండి.

• కాలక్రమ జాబితా:
  1. 10వ శతాబ్దం: జినవల్లభుడు – కురిక్యాల శాసనం (తొలి కంద పద్యం); పంప కవి
  2. 13వ శతాబ్దం: పాల్కురికి సోమనాథుడు, గోన బుద్ధారెడ్డి
  3. 15వ శతాబ్దం: బమ్మెర పోతన, మడికి సింగన
  4. 17వ శతాబ్దం: కంచెర్ల గోపన్న (రామదాసు), ఖులీ కుతుబ్ షా
  5. 20వ శతాబ్దం: సురవరం ప్రతాపరెడ్డి, కాళోజీ, దాశరథి, సినారె
• రచన – రచయిత జతలు:
  1. బసవ పురాణం – పాల్కురికి సోమనాథుడు
  2. ఆంధ్ర మహాభాగవతం – పోతన
  3. రంగనాథ రామాయణం – గోన బుద్ధారెడ్డి
  4. సకల నీతి సమ్మతము – మడికి సింగన
  5. అగ్నిధార – దాశరథి
  6. నా గొడవ – కాళోజీ
  7. విశ్వంభర – సి. నారాయణ రెడ్డి
  8. ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర – సురవరం
• ప్రత్యేక దినాలు: కాళోజీ జయంతి (9 సెప్టెంబర్) – తెలంగాణ భాషా దినోత్సవం.
• ఆంధ్ర భాషా నిలయం: హైదరాబాద్‌లో శ్రీ కృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం (1901) తెలుగు గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి పునాది వేసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా బసవ (సోమనాథుడు), భాగవతం (పోతన), భారతం (పంప), రామాయణం (గోన) – 'బ-భా-భా-రా' గా ఊహించుకుని క్రమంలో గుర్తుంచుకోండి.