సమ్మక్క-సారలమ్మ & జాతరలు (Medaram Jatara)

సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతరను మేడారం జాతర అంటారు. ఇది ఆసియాలోనే అతిపెద్ద గిరిజన జాతరగా పేరు పొందింది. తెలంగాణ కుంభమేళా అని కూడా పిలుస్తారు. లక్షలాది మంది భక్తులు ఇక్కడికి వస్తారు.

• ప్రదేశం: మేడారం గ్రామం, తాడ్వాయి మండలం, ములుగు జిల్లా (గతంలో వరంగల్ జిల్లాలో ఉండేది). దట్టమైన దండకారణ్య ప్రాంతం.
• ఎప్పుడు: ప్రతి రెండేళ్లకు ఒకసారి (ద్వైవార్షిక) మాఘ మాసంలో పౌర్ణమి సమయంలో, నాలుగు రోజులు జరుగుతుంది.
• ఎవరు జరుపుతారు: ప్రధానంగా కోయ గిరిజన తెగ. పూజారులు కోయ తెగకు చెందిన వడ్డెలు.
• ఇతర రాష్ట్రాల భక్తులు: ఛత్తీస్‌గఢ్, మహారాష్ట్ర, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి కూడా వస్తారు.
• ప్రత్యేకత: గుడి లేదా విగ్రహాలు ఉండవు. వనదేవతలు (అడవి దేవతలు)గా గద్దెలపై (వేదికలపై) పూజిస్తారు.
• అధికారిక గుర్తింపు: ఈ జాతరను రాష్ట్ర పండుగ (State Festival)గా 1996లో ప్రకటించారు.

సమ్మక్క-సారలమ్మ కథ గిరిజనుల ధైర్యం, త్యాగానికి ప్రతీక. ఇది లిఖిత చరిత్ర కన్నా ఎక్కువగా గిరిజనుల మౌఖిక కథల (Oral tradition) రూపంలో ప్రచారంలో ఉంది.

• సమ్మక్క పుట్టుక: కోయ గిరిజనులు అడవిలో వేటకు వెళ్లినప్పుడు చిలకలగుట్ట వద్ద ఒక పసిపాపను (పులుల మధ్య ప్రకాశిస్తూ) చూశారని కథనం. ఆమెను పెంచి సమ్మక్క అని పేరు పెట్టారు.
• కుటుంబం: సమ్మక్కను మేడారం కోయ నాయకుడు పగిడిద్దరాజుకు ఇచ్చి వివాహం చేశారు. వారి సంతానం సారలమ్మ, నాగులమ్మ, జంపన్న.
• కాకతీయులతో పోరు: పగిడిద్దరాజు కాకతీయుల సామంతుడిగా ఉండేవాడు. కరువు వచ్చి కప్పం కట్టలేకపోవడంతో కాకతీయ రాజుల సేనలతో యుద్ధం జరిగింది అని చెబుతారు.
• త్యాగాలు: యుద్ధంలో పగిడిద్దరాజు, సారలమ్మ, నాగులమ్మ మరణించారు. జంపన్న సంపెంగ వాగులో దూకి ప్రాణాలు విడిచాడు. అందుకే ఆ వాగును జంపన్న వాగు అంటారు. ఇది గోదావరి ఉపనది.
• సమ్మక్క అదృశ్యం: తీవ్రంగా పోరాడిన సమ్మక్క గాయపడి చిలకలగుట్ట వైపు వెళ్లి అదృశ్యమైందని, తిరిగి కుంకుమ భరిణె రూపంలో కనిపించిందని నమ్ముతారు.

మేడారం జాతరలో నాలుగు రోజులపాటు వేర్వేరు ఆచారాలు వరుసగా జరుగుతాయి. ఏ రోజున ఏ దేవత గద్దె వద్దకు వస్తుందో పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• మొదటి రోజు: సారలమ్మ కన్నెపల్లి గ్రామం నుండి మేడారం గద్దె వద్దకు వస్తుంది. పగిడిద్దరాజు, గోవిందరాజు కూడా వారి గద్దెలకు వస్తారు.
• రెండో రోజు: చిలకలగుట్ట నుండి సమ్మక్క కుంకుమ భరిణె రూపంలో గద్దెపైకి వస్తుంది. ఇదే జాతరలో ముఖ్య ఘట్టం. పూజారి తుపాకీ కాల్పులతో స్వాగతం పలుకుతారు.
• మూడో రోజు: భక్తులు గద్దెల వద్ద దర్శనం, మొక్కులు తీర్చుకోవడం చేస్తారు. ఇదే అత్యధిక రద్దీ రోజు.
• నాలుగో రోజు: దేవతలను తిరిగి వనంలోకి సాగనంపుతారు (వన ప్రవేశం).
• బంగారం (బెల్లం) సమర్పణ: భక్తులు తమ బరువుకు సమానంగా బెల్లం (నిలువెత్తు బంగారం) అమ్మవార్లకు సమర్పిస్తారు. బెల్లాన్ని 'బంగారం' అంటారు.
• ఇతర మొక్కులు:
  1. కొబ్బరికాయలు, చీరలు, పసుపు, కుంకుమ, కోళ్లు/మేకలు సమర్పణ
  2. జంపన్న వాగులో స్నానం.
• శివసత్తులు: పూనకాలతో నృత్యం చేసే భక్తులు జాతరలో కనిపిస్తారు.

మేడారం జాతర గిరిజన సంస్కృతి, ప్రకృతి ఆరాధన, సామాజిక ఐక్యతకు ప్రతీక. అంత పెద్ద ఎత్తున భక్తులు రావడంతో ప్రభుత్వం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేస్తుంది.

• సామాజిక ప్రాముఖ్యత: కుల, మత భేదం లేకుండా అందరూ పాల్గొనే జాతర. గిరిజన, గిరిజనేతరులు కలిసి కొలుస్తారు.
• సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత: గిరిజనుల వనదేవత ఆరాధన, మౌఖిక చరిత్ర, పాటలు, నృత్యాలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.
• నిర్వహణ: తెలంగాణ ప్రభుత్వంలోని గిరిజన సంక్షేమ శాఖ, దేవాదాయ శాఖ, జిల్లా యంత్రాంగం కలిసి నిర్వహిస్తాయి. జాతర కోసం ప్రత్యేక బస్సులు, తాత్కాలిక ఆసుపత్రులు, తాగునీరు, పారిశుధ్యం ఏర్పాటు చేస్తారు.
• ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత: తాత్కాలిక దుకాణాలు, రవాణా, స్థానిక గిరిజన ఉత్పత్తులకు ఆదాయం లభిస్తుంది.
• విశ్వవిద్యాలయం: గిరిజన ప్రాంతంలో సమ్మక్క-సారక్క సెంట్రల్ ట్రైబల్ యూనివర్సిటీ ములుగులో ఏర్పాటవుతోంది. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్విభజన చట్టం 2014లో ఇచ్చిన హామీ ప్రకారం.
• ప్రత్యేకత:
  1. ఇది రెండేళ్లకోసారి జరిగే మహాజాతర
  2. మధ్య సంవత్సరంలో చిన్న జాతర (మినీ జాతర) కూడా జరుగుతుంది.

ఆదిలాబాద్ ప్రాంతంలోని గోండు తెగలో ముఖ్యంగా మెస్రం వంశం వారు జరుపుకునే పెద్ద జాతర నాగోబా జాతర. ఇది తెలంగాణలో రెండో అతిపెద్ద గిరిజన జాతరగా ప్రసిద్ధి.

• ప్రదేశం: కేస్లాపూర్ గ్రామం, ఇంద్రవెల్లి మండలం, ఆదిలాబాద్ జిల్లా.
• ఎప్పుడు: ప్రతి సంవత్సరం పుష్య మాసంలో అమావాస్య రోజు మొదలై కొన్ని రోజులు జరుగుతుంది.
• ఎవరికి: నాగదేవత (నాగోబా) కు, పాములను పూజించే ఆచారం.
• ప్రధానులు: మెస్రం వంశం వారు. పూజారులను పటేల్, కటోడ అంటారు.
• ఆచారాలు:
  1. గోదావరి నది వద్ద కాల్వ నుండి పవిత్ర జలం తీసుకువస్తారు (హస్తినా మడుగు).
  2. ఆ జలంతో నాగోబా ఆలయంలోని పుట్టకు అభిషేకం చేస్తారు.
  3. ఈ జాతరలో 'బేటింగ్' అనే కొత్త కోడళ్లను వంశ దేవతకు పరిచయం చేసే ఆచారం ఉంటుంది.
• దర్బార్: జాతరలో 'గిరిజన దర్బార్' నిర్వహించి, ప్రభుత్వ అధికారులు గిరిజనుల సమస్యలు వింటారు.
• చరిత్ర: ఈ జాతరను గోండు రాజుల కాలం నుండి నిర్వహిస్తున్నారని చెబుతారు.

మేడారం, నాగోబాతో పాటు తెలంగాణలో అనేక ప్రసిద్ధ జాతరలు జరుగుతాయి. ఏ జాతర ఏ జిల్లాలో జరుగుతుందో పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• కొమురవెల్లి మల్లన్న జాతర:
  1. సిద్దిపేట జిల్లా కొమురవెల్లిలో జరుగుతుంది.
  2. మల్లికార్జున స్వామి (మల్లన్న), ఆయన భార్యలు కేతమ్మ, బలిజ మేడలమ్మ.
  3. ఆలయం ముందు పట్నాలు (రంగవల్లి రూపంలో ముగ్గులు) వేయడం, ఒగ్గు కథలు ప్రత్యేకత.
  4. ఉగాది ముందు ఆదివారాల్లో ఎక్కువ రద్దీ ఉంటుంది.
• పెద్దగట్టు జాతర (గట్టు లింగమంతుల జాతర):
  1. సూర్యాపేట జిల్లా దురాజ్‌పల్లి వద్ద జరుగుతుంది.
  2. లింగమంతుల స్వామిని యాదవులు (గొల్ల కురుమలు) ప్రధానంగా ఆరాధిస్తారు.
  3. రెండేళ్లకోసారి జరుగుతుంది.
• కొండగట్టు ఆంజనేయ స్వామి: జగిత్యాల జిల్లా. హనుమాన్ జయంతికి భక్తులు ఎక్కువగా వస్తారు.
• వేములవాడ రాజరాజేశ్వర స్వామి జాతర: రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లా. శివరాత్రికి భారీగా భక్తులు వస్తారు. దీన్ని 'దక్షిణ కాశి' అంటారు.
• ఎల్లమ్మ కల్యాణం, పోచమ్మ జాతరలు: గ్రామదేవతల పండుగలు, బోనాలతో పాటు జరుగుతాయి.
• గిరిజన జాతరలు: కొమరం భీం జాతర (అసిఫాబాద్), సేవాలాల్ జయంతి (లంబాడీలు) కూడా ప్రసిద్ధి.